Skip to main content

Full text of "Spinoza en zijn kring : Historisch-kritische studien over hollandsche vrijgeesten"

See other formats


Google 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  prcscrvod  for  gcncrations  on  library  shclvcs  bcforc  it  was  carcfully  scannod  by  Google  as  part  of  a  project 

to  make  the  world's  books  discoverablc  onlinc. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  cxpirc  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 

to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 

are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  culture  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  marginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  file  -  a  reminder  of  this  book's  long  journey  from  the 

publisher  to  a  library  and  fmally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  steps  to 
prevent  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  lechnical  restrictions  on  automated  querying. 
We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  of  the  files  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfivm  automated  querying  Do  nol  send  aulomated  queries  of  any  sort  to  Google's  system:  If  you  are  conducting  research  on  machine 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  laige  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encourage  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attributionTht  GoogXt  "watermark"  you  see  on  each  file  is essential  for  informingpeopleabout  this  project  and  helping  them  find 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  responsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countiies.  Whether  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can'l  offer  guidance  on  whether  any  specific  use  of 
any  specific  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  means  it  can  be  used  in  any  manner 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liabili^  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organize  the  world's  information  and  to  make  it  universally  accessible  and  useful.   Google  Book  Search  helps  readers 
discover  the  world's  books  while  helping  authors  and  publishers  reach  new  audiences.  You  can  search  through  the  full  icxi  of  this  book  on  the  web 

at|http: //books.  google  .com/l 


Google 


Dit  is  ccn  digitale  kopie  van  een  boek  dat  al  generaties  lang  op  bibliothcckpl anken  heeft  gestaan,  maar  nu  zorgvuldig  is  gescand  door  Google.  Dat 

doen  we  omdat  we  alle  boeken  ter  wereld  online  beschikbaar  willen  maken. 

Dit  boek  is  na  oud  dat  het  auteursrecht  erop  is  verlopen,  zodat  het  boek  nu  deel  uitmaakt  van  het  publieke  domein.  Een  boek  dat  tot  het  publieke 

domein  behoort,  is  een  boek  dat  nooit  onder  het  auteursrecht  is  gevallen,  of  waarvan  de  wettelijke  auteursrecht  termijn  is  verlopen.  Het  kan  per  land 

verschillen  of  een  boek  tot  het  publieke  domein  behoort.  Boeken  in  het  publieke  domein  zijn  een  stem  uit  het  verleden.  Ze  vormen  een  bron  van 

geschiedenis,  cultuur  en  kennis  die  anders  moeilijk  te  verkrijgen  zou  zijn. 

Aantekeningen,  opmerkingen  en  andere  kanttekeningen  die  in  het  origineel  stonden,  worden  weergegeven  in  dit  bestand,  als  herinnering  aan  de 

lange  reis  die  het  boek  heeft  gemaakt  van  uitgever  naar  bibliotheek,  en  uiteindelijk  naar  u. 

Richtlijnen  voor  gebruik 

Google  werkt  samen  met  bibliotheken  om  materiaal  uit  het  publieke  domein  te  digitaliseren,  zodat  het  voor  iedereen  beschikbaar  wordt.  Boeken 
uit  het  publieke  domein  behoren  toe  aan  het  publiek;  wij  bewaren  ze  alleen.  Dit  is  echter  een  kostbaar  proces.  Om  deze  dienst  te  kunnen  blijven 
leveren,  hebben  we  maatregelen  genomen  om  misbruik  door  commerciële  partijen  te  voorkomen,  zoals  het  plaatsen  van  technische  beperkingen  op 
automaüsch  zoeken. 
Verder  vragen  we  u  het  volgende: 

+  Gebruik  de  bestanden  alleen  voor  niet-commerciële  doeleinden  We  hebben  Zoeken  naar  boeken  met  Google  ontworpen  voor  gebruik  door 
individuen.  We  vragen  u  deze  bestanden  alleen  te  gebruiken  voor  persoonlijke  en  niet -commerciële  doeleinden. 

+  Voer  geen  geautomatiseerde  zoekopdrachten  uit  Stuur  geen  geautomatiseerde  zoekopdrachten  naar  het  systeem  van  Google.  Als  u  onderzoek 
doet  naar  computervertalingen,  optische  tekenherkenning  of  andere  wetenschapsgebieden  waarbij  u  toegang  nodig  heeft  tot  grote  hoeveelhe- 
den tekst,  kunt  u  contact  met  ons  opnemen.  We  raden  u  aan  hiervoor  materiaal  uit  het  publieke  domein  te  gebruiken,  en  kunnen  u  misschien 
hiermee  van  dienst  zijn. 

+  Laat  de  eigendomsverklaring  staan  Het  "watermerk"  van  Google  dat  u  onder  aan  elk  bestand  ziet,  dient  om  mensen  informatie  over  het 
project  te  geven,  en  ze  te  helpen  extra  materiaal  te  vinden  met  Zoeken  naar  boeken  met  Google.  Verwijder  dit  watermerk  niet. 

+  Houd  u  aan  de  wet  Wat  u  ook  doet,  houd  er  rekening  mee  dat  u  er  zelf  verantwoordelijk  voor  bent  dat  alles  wat  u  doet  legaal  is.  U  kunt  er 
niet  van  uitgaan  dat  wanneer  een  werk  beschikbaar  lijkt  te  zijn  voor  het  publieke  domein  in  de  Verenigde  Staten,  het  ook  publiek  domein  is 
voor  gebniikers  in  andere  landen.  Of  er  nog  auteursrecht  op  een  boek  mst,  verschilt  per  land.  We  kunnen  u  niet  vertellen  wat  u  in  uw  geval 
met  een  bepaald  boek  mag  doen.  Neem  niet  zomaar  aan  dat  u  een  boek  overal  ter  wereld  op  allerlei  manieren  kunt  gebruiken,  wanneer  het 
eenmaal  in  Zoeken  naar  boeken  met  Google  staat.  De  wettelijke  aansprakelijkheid  voor  auteursrechten  is  behoorlijk  streng. 

Informatie  over  Zoeken  naar  boeken  met  Google 

Het  doel  van  Google  is  om  alle  informaüe  wereldwijd  toegankelijk  en  bruikbaar  te  maken.  Zoeken  naar  boeken  met  Google  helpt  lezers  boeken  uit 
allerlei  landen  te  ontdekken,  en  helpt  auteurs  en  uitgevers  om  een  nieuw  leespubliek  te  bereiken.  U  kunt  de  volledige  tekst  van  dit  boek  doorzoeken 

op  het  web  via|http:  //books  .google  .coml 


■s.'  • 


Lu  ^■^Hilt.^"'^- 


-(  v> 

\ 


SPINOZi  EN  ZIJN  KRING 


i 


Et)r  E\)ta[tssical  Sctjool  in 


ANDOVER-HARVARD  THEOLÜGICAL 
LIBRARY 

MDCCCCX 

CAMBRIDGE,  MASSACHUSETTS 


Mrs.  CAROLINE  MERRIAM 

1867 


^  t 


SPINOZi  EN  ZIJN  KRING 


v--" 


SPINOZA  EN  ZIJN  KRING 


HISTORISCH-KRITISCHE  STUWEN 


OVBR 


HOLLANDSCHE    VRIJGEESTEN 


DOOR 


ü.   O.   MEIJSrSMA. 


S-6IUVENHA6E 

MARTINUS    NU HOF F 

1896 


AWnOVER-HARVABD 
,K..i»>iaiCALÜBRASY 
.  AM  BRIDGE.  MASa 


I 


...     1        / 

I  ■  *        *. 


Zuid-Hollandsche  Boek-  en  Handelsdrukkerij,  Den  Haag. 


-/.;"' 


Il.¥b 


L.  S. 


Bij  het  verschijnen  van  dit  werk  breng  ik  gaarm  mijn  oprechten 
dank  aan  de  velen  ^  die  my  door  hunne  loelmllendheid  en  hulp- 
vaardigheid in  staat  stelden,  een  groot  deel  van  den  inhoud  te 
verzamelen, 

Aan  Heeren  Bibliothecarissen  en  Beambten  van  de  Koninklijke 
Boekerij  en  H  Museum  Meermanno-Westreenianum  te  ' s- Graven- 
fiage,  van  de  Universiteitsbibliotheken  te  Amsterdam  en  Leideji, 
van  de  Boekerijen  der  Doopsgezinde  en  Portug. -Israël  Gemeente 
te  Amsterdam, 

Evenzoo  aan  Heeren  Archivarissen  en  Adjunct-Archivarissen 
van  de  stedelijke  Archieven  te  Amsterdam ,  's-Graveiihage^  Rotter- 
dam, Dordrecht  en  UtrecfU,  alsmede  aan  den  Heer  Rijks- Archivaris. 

Niet  minder  is  het  mij  eene  behoefte  mijne  hulde  en  dank  te 
betuigen  aan  de  Kerkeraden  der  Nederd.  Hervormde ,  de  Portug.- 
Israël. ,  en  de  Luthersche  Gemeente  te  Amsterdam,  alsmede  aan 
het  Bestuur  der  Classis  en  van  het  Weeshuis  „  de  Oranjeappel " 
aldaar. 

En  dan,  bovenal  aan  Prof.  Dr.  J.  P,  N.  Land.  Want  deze 
heeft  niet  alleen  een  vrij  groot  gedeelte  van  dit  boek,  vóór  het 
ter  perse  ging ,  doorlezende  {eene  met  groote  heuschheid  en  op- 


VI 

offering  van  tyd  ondernomen  taak,  die  ziekte  hem  noopte  te 
staken)  door  tal  van  geleerde  en  zaakkundige  opmerkingen  van 
zijne  onwaardeerbare  belangstelling  in  dit  toerk  blijk  gegeven: 
alleen  reeds  eene  hartel^ke  dankzegging  waard;  maar  hij  was 
het  ooky  die  het  den  onderzoeker  mogelijk  maakte  zijn'  omvang- 
rijken en  tijdroovenden  arbeid  op  behoorlijke  wijs  te  voltooien, 
door  zijne  vriendelijke  hulpvaardigheid  en  .  die  van  anderen. 
Hem  en  hun  allen  mijn  weigemeenden  dank! 


X  Amsterdam^  Januari  1896, 


K.  O.  MEINSMA. 


INHOUD. 


Bladz. 

Inleiding ix 

Hoofdstuk      I.  De  Libertijnen 1 

„             IL  De  Joden  in  Amsterdam 36 

„           IIL  Dagen  van  strijd 68 

„            IV.  De  CoUegianten •     . '  94 

„             V.  De  Lucianist 125 

„           VI.  Bijnsbnrg 158 

VIL  „CosmopoKs" 191 

Vni.  Voorburg 224 

„           IX.  Spinozisme  en  Ckristendom 257 

„             X.  Een  Ketterproces 293 

y,           XL  De  kluizenaar  van  de  Paviljoensgracht.  328 

„          XII.  Een  zonderling  uitstapje 363 

„        XIII.  Laatste  dagen 400 

XIV.  Begrafenis 434 


a 


BIJLAGEN. 

I.     Acte  van  relaxatie  van  Uriël  Da  Costa.     .     .  1 

IL     Brief  van  Philippus  van  Limboreh  over  Da  Costa  1 
IIL     Bericht  van  Sabbathai  Horowitz  over  de  Rab- 

bijnenschool 2 

IV.     Plakkaat  tegen  de  Socinianen  van  19  Sept.  1653  3 

V.     Bericht  van  een  „oud  man*' aan  Gottlieb  StoUe  6 

VI.     Bericht  van  Jan  Rieuwertsz.  jr.  aan  denzelfden  7 
VIL     Brief  van  Philippus  van  Limboreh  aan  Lambert 
van  Velthuysen,   over  Spinoza   en  Adriaan 

Koerbagh 9 

VIII.     Brief    van    denzelfden    aan    Christiaen    Hart- 

soeker,  met  naschrift  over  Spinoza.     ...  10 


VIII  INHOUD. 

niadz. 

IX — XI.     Briefwisseling  van  Philippiis  van  Limborch  met 

Joan    Ie    Clerc,    over    Spinoza   en   Adriaan 

Koerbagli 12 

Xn.     Uittreksels  uit  Hadrianus  Beverland's  boek  De 

Peccato  Originali 16 

Register 17 


CORRIGENDA. 


In  een  werk  van  dezen  omvang,  is  liet  moeielijk  drukfouten 
geheel  te   vermijden.   Hier   en  daar  werd  gezondigd  tegen  de 
eenmaal  aangenomen  schrijfwijze  van  eigennamen,  e.  d.  De  lezer 
gelieve  die  zelf  te  verbeteren.  Verder  merkte  ik  nog  op: 
Blz.    5 ,  regel  6  v.  b.  staat  placcaten ,         lees :  plakkaten. 


r,         6, 

„  18v.b. 

7» 

gelegengeid , 

» 

gelegenheid. 

n                 ^  > 

„  15  V.  b. 

» 

hunne  kudde , 

» 

hunne  kudde. 

n       11, 

„     9  V.  0. 

V 

onze, 

75 

onzen. 

«     54, 

„     8  V.  0. 

n 

Jonannes, 

» 

Johannes. 

V     55, 

„  14  V.  b. 

» 

adelijke, 

» 

adellijke. 

,  110, 

„  21v.b. 

» 

een  kwaad- , 

7» 

den  kwaad-. 

n    113, 

„   lOv.  b. 

Ti 

Rochomius , 

1i 

Ruhovius. 

,  123, 

„   19v.b. 

•n 

naastig , 

» 

naarstig. 

,  2()4, 

„     8  V.  b. 

V 

(jenisii , 

» 

genisis. 

.  241. 

;,             8    V.    0. 

» 

haar  invloed , 

Tï 

zijn  invloed. 

„  308, 

„  25  V.  b. 

» 

de  aangeklaagde 

"1  n 

den  aangeklaagde. 

„  335, 

„  2()v.b. 

V 

Den  goeden , 

n 

De  goede. 

,  348, 

^       1  V.  0. 

7) 

Veerkada , 

n 

Veerkade. 

„  373, 

„  lOv.b. 

n 

Daniël  Boxel, 

7) 

Hugo  Boxel. 

,  414. 

„     3  V.  b. 

D 

Gazzette, 

n 

Gazette. 

Verder 

vergelijke 

men    bij  het   medegedeelde  over  Balling 

op  blz.  104  terstond 

hetgeen  vermeld  staat 

op  blz.  222,  noot. 

Even  zoo 

bij   hetgeen 

op  blz.  151  over 

Johannes  Bouwmeester 

gemeld  wordt,  noot  2  ( 

)p  blz.  263. 

INLEIDING. 


In  Februari  1677  was  Spinoza  gestorven. 

Langer  dan  eene  eeuw  werd  zijne  nagedachtenis  en  zijn  werk 
verguisd  en  verketterd, 

En  de  enkelen ,  die  anders  dachten ,  mochten  deelen  in  zijn  lot. 

Toen  namen  de  besten  en  grootsten  van  ons  geslacht  zijne 
geschriften  ter  hand. 

Lessing,  Jacobi,  Göthe  en  Heine  in  Duitschland,  Byron  en 
Shelley  in  Engeland  en  Italië ...  De  eersten  hebben  den  eenvou- 
digen  briUenslijper,  in  zijne  vrijwillige  armoede  groot  door  zijn 
denkkracht ,  de  eer  en  de  plaats  geschonken ,  die  hem  rechtens 
toekwam. 

Sedert  is  ook  de  belangstelling  in  het  leven  van  den  uitge- 
bannen Amsterdamschen  Jood  opnieuw  ontwaakt ;  sedert  hebben 
vele  geleerden  getracht  ons  daarvan  eene  juiste  voorstelling 
te  geven.  Doch  hunne  pogingen  —  hoe  goed  bedoeld,  hoe 
ijverig  en  zorgvuldig  uitgevoerd  —  zijn  slechts  ten  halve 
gelukt,  wijl  geen  hunner  zich  die  eischen  gesteld  heeft, 
waaraan  eene  goede  levensbeschrijving  beantwoorden  moet. 

In  de  geschiedenis  der  Nieuwere  Wijsbegeerte  is  het  leven 
van  bijna  al  zijne  minderen  beter  en  nauwkeuriger  bekend 
dan  het  zijne. 

Het  eerst  is  de  geleerde  wereld  eenigszins  ingelicht  betref- 
fende het  leven  van  den  groeten  denker,  toen  in  het  laatst 
van  1677  zijne  nagelaten  werken  werden  uitgegeven.  Dat  boek 
toch  was  voorzien  van  eene  voorrede,  waarin  een  zijner  beste 


vrienden  —  waarschijnlijk  Jarig  Jelles  of  Dr.  Lodewijk 
Meyer  —  eene  korte  samenvatting  gaf  van  Spinoza's  levens- 
loop;  zoo  kort,  dat  zij  nauwelijks  twee  bladzijden  druks  beslaat. 
Toch  is  deze  schets  van  het  hoogste  belang ,  want  op  de  waar- 
heid van  hetgeen  daarin  werd  geboekt  >  kan  stellig  niemand 
iets  afdingen.  Dat  is  en  blijft  de  toetssteen,  waarop  al  het  later 
geschrevene  beproefd  dient  te  worden. 

Eerst  twintig  jaren  later,  nadat  de  groote  meerderheid  der 
mannen ,  welke  langdurig  en  vertrouwelijk  met  Spinoza  hadden 
omgegaan,  ten  grave  gedragen  was,  verscheen  de  band  van 
Pierre  Bayle's  Dictumnaire  historique  et  crUique  (Rotterdam, 
1697),  welke  eene  korte  levensschets  van  Spinoza ,  grootendeels 
op  de  Prciefatio  der  Opera  posthuma  steunend,  alsmede  eene 
uitvoerige  bestrijding  van  zijn  wijsgeerig  systeem  bevat:  de 
laatste  meer  een  bewijs  voor  Bayle's  ontzettende  geleerdheid, 
dan  voor  de  scherpzinnigheid  van  zijn  verstand.  Slechts  enkele 
nieuwe  wetenswaardigheden  heeft  Bayle  aan  het  reeds  bekende 
toegevoegd,  welke  hij  zoo  hier  en  daar  had  opgevangen  bij 
tijdgenooten ,  die  Spinoza  uit  de  verte  hadden  gekend.  Men 
kan  niet  zeggen  dat  hij  't  met  zorg  en  nauwgezetheid  heeft 
weten  te  verwerken.  1) 

Desniettemin  was  Bayle's  opstel  uitstekend  geschikt  om 
Spinoza's  naam  over  de  geheele  wereld  bekend  te  maken.  De 
nieuwsgierigheid  werd  er  door  geprikkeld.  Men  wilde  meer 
weten,  sommigen,  om  tegel^k  met  Spinoza's  phUosophie  ook 
zijn  leven  te  kunnen  veroordeelen ,  anderen  uit  simpele  verwon- 
dering, of  dan  werkelijk  het  leven  van  „den  beruchtsten  atheïst 
die  ooit  op  aarde  geleefd  had"  zoo  smetteloos  rein  was  als 
vriend  en  vijand  tot  nog  toe  had  moeten  erkennen?  Langer 
dan  duizend  jaar  had  men  de  domme  menigte  diets  gemaakt, 
dat  wijsgeeren  en  vrijgeesten  krachtens  hunne  leer,  slechts 
onzedelijke,  in  den  grond  verdorven  menschen  konden  zijn, 
die ,  zoo  zij  niet  tijdig  tot  boete  en  berouw  kwamen ,  van  hun 


1)  Bayle's  artikel  over  Spinoza  werd  volgens  den  eersten  druk  der  Diction- 
naire  in  het  Nederlandsch  vertaald  door  F.  Halma  (1698).  Zie  Dr.  A.  van 
der  linde,  B.  Spinoza.  Bibliografie,  N^  70. 


XI 

sterfbed  regelrecht  ter  helle  voeren.  Hoe  viel  Spinoza's  leven 
met  die  voorstelling  te  rijmen  ?  Had  hij  niet  gedronken ,  gevloekt , 
2ijne  vrienden  bedrogen  en  bestolen ,  en  dergelijke  meer ,  zooals 
toch  immers  —  naar  men  geloofde  —  de  gewoonte  is  bij  vrij- 
geesten?  Was  hij  niet  —  zooals  ook  bij  „atheïsten"  gewoon 
is  —  gestorven  in  schrik  en  angst,  misschien  met  hulp  van 
maankopsap  of  vergif?  Ziedaar  vragen,  waarop  men  vooreerst 
een  antwoord  zocht. 

Toen  dus  in  1698  of  '99  de  Duitscher  Sebastiaan  Kortholt  — 
een  zoon  van  dien  Christiaan  Kortholt,  die  Spinoza,  zonder 
eenige  kennis  van  zijn  leven,  slechts  op  grond  van  zijn  Theo- 
logisch-Politiek  Vertoog ,  een  der  „  drie  grootste  bedriegers  der 
wereld"  gescholden  had  —  naar  Holland  kwam  en  eenigen  tijd 
in  den  Haag  vertoefde,  waren  dit  de  vragen,  waarmede  hij 
zich  tot  Van  der  Spyck ,  Spinoza's  voormaligen  huisheer ,  wendde. 
En  de  antwoorden  van  den  Haagschen  schilder  bevielen  hem 
slechts  matig,  wijl  deze  —  zooals  uit  alles  wat  wij  weten, 
duidelijk  blijkt  —  een  man  was  van  beproefde  trouw ,  die  het 
aandenken  aan  zijn  gestorven  huisgenoot  in  hooge  eere  hield, 
en  niets  vertelde,  dat  hij  niet  geheel  kon  verantwoorden.  Dus 
sprak  hij  slechts  over  de  laatste  levensjaren  van  den  Joodschen 
denker,  want  over  diens  vroeger  leven  wist  hij  weinig.  Kort- 
holt zond  zijne  aanteekeningen  in  het  licht  in  de  inleiding  bij 
den  herdruk  van  zijn  vader's  boek  „de  tribus  Impostoribus 
magni^',  in  het  jaar  1700  te  Kiel  verschenen.  Daaronder  zijn 
twee  of  drie  mededeelingen ,  welke  ons  niet  van  meer  betrouw- 
baren kant  bevestigd  worden,  en  welke  toch,  zoo  zij  geloof- 
waardig zijn,  van  belang  te  achten  zijn. 

Een  ander  Duitscher ,  met  name  Gottlieb  StoUe ,  deed  in  het 
jaar  1703  eene  reis  door  Holland.  Bij  zijn  vertrek  kreeg  deze 
geleerde  van  zijne  vrienden,  tot  welke  o.  a.  de  bekende  ver- 
lichtings-vriend  Christiaan  Thomasius  behoorde,  de  opdracht 
mede,  toch,  voor  alles,  berichten  in  te  winnen  over Spinoza's 
leven.  Met  grooten  ijver  heeft  hij  zich  van  die  taak  gekweten. 
Nog  vóór  Stolle  de  grenzen  der  Geünieerde  Provinciën  over- 
schreed ,  begon  hij  reeds  op  te  teekenen ,  wat  elk  der  geleerden, 
-die  hij  bezocht ,  over  den  beruchten  Amsterdamschen  Jood  wist 


xn 

en  dacht,  en  daarmede  is  hij  voortgegaan  tot  hij  in  zijn  vader- 
land terug  kwam.  Ongelukkig  zijn  er  onder  Stolle's  aanteeke- 
ningen  slechts  twee  voor  den  levensbeschrijver  van  gewicht, 
wijl  deze  twee  niet  zoozeer  persoonlijke  meeningen  of  (»i  dit's 
bevatten ,  maar  verstrekt  werden  door  mannen ,  welke  Spinoza 
bij  zijn  leven  gekend  hadden,  en  dus  'teen  en  ander  weten 
konden.  Stolle  sprak  nl.  te  Amsterdam,  in  de  herberg  „de 
Bremer  hopmau  "  „  een  zeker  oud  man ,  die  van  kindsbeen  af 
met  paradoxe  lieden  verkeerd  en  zich  zijne  eigene  theologie 
gemaakt  had.  Ook  Spinoza  had  hij  gekend."  Wat  later  sprak 
hij  ook  Jan  Rieuwertsz ,  den  zoon  van  Spinoza  s  gelijknamigen 
uitgever  en  vriend.  Wat  Stolle  uit  hun  mond  opteekende, 
is  hoogst  merkwaardig ;  slechts  schijnt  hij  's  avonds  in  zijn 
herberg  opgeschreven  te  hebben,  wat  hij  overdag  vernomen 
had ,  waardoor  eene  groote  menigte  onnauwkeurigheden  in  deze 
berichten  geslopen  zijn,  die  echter  terstond  in  het  oog  vallen 
van  ieder,  die  Spinoza's  leven  bestudeerd  heeft.  Tot  op  heden 
hebben  zij  echter  verhinderd ,  dat  van  het  goede ,  daarin  vervat, 
een  ernstig  gebruik  gemaakt  werd.  Daarbij  komt,  dat  StoUe's 
reisbeschrijving  niet  werd  gedrukt,  en  het  oorspronkelijke 
handschrift  zoek  gera.akt  is.  Een  uitvoerig  uittreksel  in  hand- 
schrift wordt  bewaard  op  de  koninklijke  Bibliotheek  te  Breslau,  1) 
waaruit  de  verdienstelijke  geschiedschrijver  G.  E.  Guhrauer 
het  merkwaardigste  afdrukken  liet  in  Adolf  Schmidt's  Zeit- 
schrift  für  Geschichte,  Band  Vil,  Berlin  1847,  S.  385  ff. 
481  ff. 

De  goede  Stolle  bezocht  ook  den  Haag ;  doch  minder  gelukkig 
dan  Kortholt,  klopte  hij  daar  niet  aan  de  deur  van  den  Mr. 
Schilder  op  de  Paviljoensgracht.  Hadde  hij  't  gedaan,  hij  had 
er  misschien  op  't  zelfde  oogenblik  een  man  ontmoet,  die  voor- 
nemens was  eene  uitvoerige  levensbeschrijving  van  den  denker 
op  te  stellen,  nl.  Ds.  Johannes  Colerus. 

Colerus  of  Kohier  werd  den  5<*«"  Januari  1647  te  Dusseldorf 
geboren ;  na  voleindigde  studie  werd  hij  eerst  predikant  bij  de 
Luthersche  gemeente  te  Mülheim ,  van  waar  men  hem  in  1678 


1)  In  den  catalogus  te  vinden  onder  lY.  8^,  49. 


xni 

naar  Weesp  beriep:  enkele  maanden  later  (15  Sept.  1679) 
verwisselde  hij  die  standplaats  met  Amsterdam.  Betrokken  in 
de  kerkelijke  twisten  van  de  Luthersche  gemeente,  toonde 
Colerus  zich  zeer  eigenzinnig  en  hardnekkig,  zoodat  het  eene 
uitkomst  voor  hem  was,  toen  hij,  in  1693  naar  den  Haag 
beroepen  werd.  Daar  vestigde  hij  zich,  in  October  van  dat 
jaar,  met  vrouw  en  kroost  in  eene  woning  op  de  „Stille 
Veerkade"  (tegenwoordig  N°  12)  „vroeger  bewoond  door  de 
weduwe  van  den  advocaat  Willem  van  der  Werve ,  1)  bij  welke 
Spinoza  een  tijd  lang  in  den  kost  geweest  was.  Het  feit,  dat 
Colerus'  studeerkamer  eens  den  groeten  wijsgeer  tot  hetzelfde 
doel  had  gediend;  dat  onze  predikant  onder  de  leden  zijner 
gemeente  ook  Van  der  Spyck  aantrof,  die  veel  van  Spinoza 
wist  en  vertellen  kon,  gaf  hem  aanleiding  tot  het  schrijven 
zijner  beroemde  biografie. 

Daar  de  weduwe  Van  der  Werve,  zooals  bekend  is,  bij 
Colerus*  aankomst  in  den  Haag  reeds  lang  gestorven  was, 
moest  hij  hoofdzakelijk  bij  den  schilder  Van  der  Spyck  terecht 
komen,  wilde  hij  nauwkeuriger  kennis  betreffende  den  Jood- 
schen  brillenslijper  verkrijgen.  Ieder  zal  toegeven  dat  Van  der 
Spyck  en  zijne  echtgenoote  menschen  waren ,  wier  goede  trouw 
en  waarheidszin  boven  alle  verdenking  staat;  maar  toch 
blijven  hier  eenige  feiten  te  gedenken ,  waarmede  men  rekening 
te  houden  heeft. 

Minstens  16 ,  misschien  zelfs  25  jaren  waren  sedert  Spinoza's 
dood  voorbij  gegaan,  vóór  Colerus  op  de  gedachte  kwam,  het 
leven  van  den  wijsgeer  te  beschrijven.  De  Van  der  Spyck's 
echter  waren  slechts  getuige  geweest  van  Spinoza's  doen  en 
laten ,  zoolang  hij  in  den  Haag  had  gewoond.  Over  zijn  vroeger 
leven  mogen  zij  af  en  toe  iets  opgevangen  hebben  uit  zijn  eigen 
mond:  doch  slechts  zelden  wordt  hetgeen  men  20  of  25  jaren 
geleden  toevallig  hoorde,  wederverteld  met  de  gewenschte 
nauwkeurigheid.  Het  is  dan  ook  iederen  Spinoza-vorscher  bekend, 
hoe  gebrekkig  en  onbetrouwbaar  het  weinige  is,  dat  de  goede 
Colerus   over    Spinoza's   jeugd   en  jongelingsjaren,  ja  tot  aan 


1)  Zelf  schrijft  hg  verkeerdelijk  «Van  Velen». 


XIV 


het  jaar  1671  toe ,  wist  op  te  teekenen.  Dat  hij  Spinoza's  ouders 
niet  eens  bij  name  kende;  dat  hij  hem  in  zijn  vroegste  jeugd 
Latijn ,  en  eerst  daarna  de  Joodsche  theologie  bestudeeren  laat, 
en  desniettegenstaande  vertelt,  dat  de  —  zeven  jaren  jon- 
gere —  Dirck  Kerckrinck  zijn  medescholier  bij  Van  den 
Enden  geweest  is;  dat  hij  den  jongen  wijsgeer  eene  verliefd- 
heid toedicht  op  Van  den  Enden's  dochter,  hoewel  het  meisje 
nauwelijks  twaalf  jaren  telde ,  toen  Spinoza  —  ten  minste  naar 
Colerus'  voorstelling  —  de  stad  verliet ;  dat  hij  Spinoza's  ver- 
blijf te  Rijnsburg,  zijn  verhuizen  naar  Voorburg  op  geheel 
verkeerde  tijdstippen  stelt,  die  verre  afwijken  van  de  werke- 
lijke, ons  in  's  meesters  briefwisseling  bewaard  gebleven;  dat 
hij  eindelijk  den  naam  van  juffrouw  Van  der  Werve  als  »Van 
Velen"  misschrijft  en  in  drie  of  vier  bladzijden  (in  12®)  alles 
vermeldt,  wat  hem  uit  de  jaren  1632—71  betreffende  Spinoza 
bekend  geworden  was :  bewijst ,  dat  zijne  berichten  betreffende 
de  genoemde  jaren  hoogst  gebrekkig  en  onvoldoende  waren, 
dat  hem  zelven  geen  duidelijk  beeld  van  Spinoza's  leven  voor 
oogen  stond. 

Slechts  het,  om  zoo  te  zeggen  Haagsche  deel  zijner  biografie 
verdient  onbepaald  vertrouwen,  en  dit  laatste  des  te  meer, 
wijl  't  geen  hij  meedeelt  over  's  wijsgeers  leven  bij  Van  der 
Spyck  geheel  klopt  met  de  mededeelingen  van  Sebastiaan  Kort- 
holt,  hoewel  hij  diens  Praefatio  slechts  uit  enkele  aanhalingen 
bij  P.  Bayle  schijnt  te  kennen.  Men  moet  echter  in  't  oog 
houden,  dat  Colerus  ijiet  de  biografische  schets  uit  de  Praefatio 
der  Opera  posthumay  maar  het  tamelijk  verwarde  opstel  van 
Bayle  aan  zijn  eigen  levensbeeld  van  Spinoza  ten  grondslag 
legde. 

Met  Paschen  1704  sprak  de  Luthersche  predikant  zijne  rede 
over  „De  waarachtige  Verrijzenis  Jesu  Christi  uit  den  dooden, 
tegen  B.  de  Spinoza  en  zijne  Aanhangers  verdedigd*'  voor  zijne 
gemeenteleden  uit,  en  zond  haar,  tegelijk  met  zijne  levens- 
beschrijving van  den  denker,  in  1705  bij  den  boekhandelaar 
J.  Lindenberg  te  Amsterdam  in  het  licht.  In  het  volgende  jaar 
publiceerde  de  Haagsche  uitgever  T.  Johnson  de  bekende 
Fransche    vertaling    der   biografie,   welke,    daar   Colerus   de 


XV 

Fransche  taal  niet  machtig  was  1),  door  een  ander  moet 
bewerkt  zijn.  Colerus  stierf  op  den  19<>en  JqU  1707  en  werd  te 
Rijswijk,  aan  den  ingang  der  kerk  begraven,  waar  nog  zijn 
grafsteen  te  vinden  is.  2) 

In  hetzelfde  jaar  1705  gaf  de  Amsterdamsche  plaatsnijder 
Willem  Goeree  een  lijvigen  kwartijn  uit,  die  het  opschrift 
voerde  „De  Kerklyke  en  Wereldlyke  Historiën".  Hij  herhaalde 
daarin  de  reeds  bekende  feiten  betreffende  Spinoza's  leven, 
meldde  bovendien  het  een  en  ander  aangaande  Dr.  Franciscus 
van  den  Enden,  dien  hij  persoonlijk -had  gekend,  alsmede  iets 
over  een  leerling  van  Spinoza,  die  noch  ten  onzent,  noch  in 
het  buitenland  de  aandacht  getrokken  heeft ,  welke  hij  verdient. 
Door  leven  en  werken  toch  is  Adriaan  Koerbagh  —  want  zóó 
heette  hij  —  een  zeer  merkwaardige  figuur.  (Zie  Groeree, 
blz.  614,  664 — 70).  Doch  het  schijnt,  dat  men  Willem  Groeree 
tegenwoordig  niet  tot  de  betrouwbare  schrijvers  rekent :  niemand 
heeft  van  zijne  berichten  gebruik  gemaakt.  In  hoeverre  men 
daarin  recht  heeft? 

Terwijl  P.  Bayle  nog  leefde,  waren  er  reeds  manuscripten 
in  omloop,  in  welke  het  een  en  ander  aangaande  Spinoza  ver- 
meld stond.  In  de  latere  uitgaven  zijner  Didionnaire  beroept 
hij  zich  meermalen  op  eene  jyMémoire  communiqué  auLibraire*\ 
doch  zijne  uittreksels  zijn  te  schaarsch  om  ons  duidelijk  te 
maken,  wat  deze  Mémoire  eigenlijk  bevatte.  Zeker  is  het 
echter,  dat  op  heden  nog  verschillende  handschriften  bestaan 
van  eene  levensbeschrijving  van  Spinoza  in  de  Fransche  taal. 
Men  wil,  dat  zij  in  't  jaar  1719  gedrukt  werd  in  de  „-PTom- 
vdles  Litt€ra%res'\  een  tijdschrift,  dat  te  Amsterdam  verscheen 
(Van  der  Linde,  Bibliografie  N^  99);  doch  het  is  noch ^  den 
Engelschen  geleerde  Fred.  PoUock,  noch  mij  mogen  gelukken, 
dat  deel  der  „Nouvelles"  te  vinden.  Slechts  afschriften  — van 
welke  één,  op  de  Koninklijke  Bibliotheek  in  den  Haag,  ook  't  jaar- 
t€d  1719  draagt ,  en  latere  nadrukken  (1735 ,  1775)  zijn  bekend. 


1)  Golems,  Leven  van  Spinosa.  Herdruk  1880,  bl.  G9. 

2)  Een   «lijkklacht»   over   z^jn   «droevig  afsterven»  bg  Jan  van  Gjsen, 
(dicht.) werken ,  II  blz.  98.  (Amst.  1708.) 


XVI 

ff 

De  opsteller  van  deze  levensschets  „ia  Vie  et  V Esprit  de 
Mr.  Benoit  de  Spinosd''  getiteld,  verzekert,  dat  hij  een  vriend 
van  Spinoza  geweest  is,  en  men  moet  erkennen,  dat  zijn  werk 
getnigt  van  groote  vereering  en  hooge  bewondering  voor  den 
overleden  meester.  Ongelukkig  heeft  hij  zijn  naam  verzwegen. 
Tijdgenooten  echter  vermoedden,  dat  deze  biografie  y^peut-être 
avec  certitude^\  een  stukje  was  j^du  feu  Sieur  Lucas  ^  qui  étoit 
Ami  et  Disciple  de  Mr,  de  Spinosa!'  (Aanteekening  in  't  Haagsche 
afschrift.  Van  der  Linde ,  Bibliografie  N^  99.)  Nog  wordt  ge- 
meld, dat  hij  arts  van  beroep  was,  zich  door  leven  en  zeden 
berucht  maakte  en  „Quintessences'*  schreef,  waarin  hij  de 
aanmatiging  van  Lodewijk  XIV  bestreed.  Meer  heeft  men  tot 
nog  toe  niet  omtrent  hem  kunnen  vinden ,  en  ik  kan  er  slechts 
bijvoegen,  dat  P.  Bayle  in 't  art.  „Hénault^'  zijner  ,jDictionnaire" 
iemand,  die  klaarblijkelijk  dezelfde  persoon  is,  kortweg  „Mon- 
sieur Lucas*'  noemt.  (Ed.  1730.) 

Desniettemin  hebben  latere  bibliografen  —  Prosper  Mar- 
chand,  Oettinger,  Quérard  —  wien  het  misschien  ook  niet 
gelukken  wilde,  wat  meer  omtrent  hem  te  vinden,  beweerd, 
dat  de  man  eigenlijk  Lucas  Vroesen  heette ;  of  wel ,  een  tweetal 
personen  verzonnen,  waarvan  de  een  Lucas,  de  ander  Vroesen 
heette ,  welke  samen  het  boek  geschreven  hadden.  Doch  in  oude 
aanteekeningen  vindt  men  slechts  den  naam  Lucas  alleen. 

Het  aangehaalde  „peut-être  avec  ceriitude^^  laat  echter  ruimte 
voor  andere  vermoedens.  Nu  bezit  de  Koninkl.  Bibliotheek  een 
exemplaar  van  BouUainvilliers  (Van  der  Linde,  Bibliografie 
N®  107),  waarin  talrijke  aanteekeningen  voorkomen,  klaarblij- 
kelijk kort  na  1731  geschreven.  Zooals  bekend  is ,  werd  in  1678 
eene  Fransche  vertaling  uitgegeven  van  Spinoza's  Tract.  TJieoh- 
Polit.y  vermeerderd  met  aanteekeningen  van  den  schrijver:  zij 
was  bewerkt  door  den  réfugié  Mr.  de  SaintGrlain.  Waar  nu 
in  „BouUainvilliers"  over  deze  vertaling  gesproken  wordt, 
vindt  men  de  volgende  kantteekening:  „A  l'égard  de  l'auteur 
de  cette  traduction,  les  sentimens  sont  partagez.  Les  uns  la 
donnent  au  feu  Sr.  de  St-Glain,  auteur  de  la  Gazette  de 
Rotterdam  (lisez:  Amsterdam),  les  autres  au  Sr.  Lucas^  auteur 
de  la  Quinte-essence ;  mais  il  est  tres  certain  qu'eUe  est  de  celui- 


XVII 

la  nmnej  qui  a  écrit  la  Vïe  de  Spinosa.  Bibl.  Raison,  t  7,jp.  169". 
De  Saint-Glain  dus? 

Wie  eigenlijk  de  schrijver  dezer  biografie  geweest  is,  zal  wel 
onbeslist  blijven ,  tenzij  toevalligerwijze  eens  documenten  mochten 
gevonden  worden,  welke  daarover  licht  brengen. 

Beschouwen  wij ,  zonder  ons  daarover  verder  te  bekommeren, 
den  inhoud  dezer  levensschets,  dan  zal  het  ieder  onbevooroor- 
deeld onderzoeker  terstond  in  het  oog  vallen ,  dat  zij  veel  meer 
dan  die  van  Colerus  overeenstemt  met  de  Praefatio  der  Opera 
posthunia,  en  dikwijls  de  ware  opeenvolging  der  gebeurtenissen 
beter  aangeeft. 

De  Praefatio  meldt,  dat  Spinoza  zich  in  zijne  jeugd  eerst 
bezig  hield  met  letterkundige  studiën ,  en  eerst  later  Descartes* 
en  andere  wijsgeeren  leerde  kennen.  Klaarblijkelijk  is  daarmede 
gemeend,  dat  hij  in  zijne  vroegste  jeugd  Hebreeuwsch  en 
Spaansch,  alsmede  de  Joodsche  literatuur  en  philosophie  aan- 
leerde, en  daarna,  waarschijnlijk  bij  Dr.  Van  den  Enden,  de 
geschriften  van  Descartes  ter  hand  nam.  Deze  voorstelling 
geeft  ook  „Lucas",  niet  Colerus. 

De  Praefatio  weet  niets  van  Spinoza' s  vertrek  naar  Ouder^ 
kerk,  nadat  de  banvloek  over  hem  uitgesproken  was.  Ook 
„Lucas"  maakt  van  geen  verblijf  te  Ouderkerk  melding,  noch 
de  oude  man  bij  StoUe;  wel  Colerus. 

De  Praefatio  laat  onzen  wijsgeer  uit  Amsterdam  terstond 
naar  Rijnsburg  verhuizen;  zoo  ook  „Lucas",  die  tevens  nog 
te  berichten  weet  —  wat  zeer  juist  is  —  dat  Spinoza  er 
ongeveer  twee  jaren  verbleef  (1661 — 63);  Colerus  echter  stelt 
het  vertrek  uit  Ouderkerk  naar  Rijnsburg  in  1664,  en  laat 
hem  nog  in  't  zelfde  jaar  van  daar  naar  Voorburg  gaan:  alles 
geheel  in  tegenspraak  met  de  feiten,  ons  uit  Spinoza's  brief- 
wisseling bekend.  Hieruit  kan  men  slechts  besluiten,  dat  „  Lucas" 
voor  de  jaren  1632 — 71,  in  betrouwbaarheid  verre  den  voor- 
rang boven  Colerus  verdient,  en  dat  men  de  berichten  van 
den  laatsten  èn  verbeteren,  èn  in  eene  geheel  andere  orde 
samenvoegen  moet,  om  ze  te  kunnen  gebruiken.  Dit  kan  echter 
slechts  geschieden  door  iemand ,  die  zich  met  de  meer  intieme 
geschiedenis  van  dien  tijd  vertrouwd  gemaakt  heeft. 


XVIII 

Met  betrekking  tot  de  Haagsche  periode  van  Spinoza's  leven 
geeft  de  Praefatio  ons  zoo  goed  als  niets.  Merkwaardig  echter 
is  het,  dat  hier  Colerus  en  „  Lucas "  gewoonlijk  geheel  overeen- 
stemmen; wat  niet  moeielijk  te  verklaren  is.  De  eerste  kon 
de  waarheid  bij  Van  der  Spyck  en  andere  oude  Hagenaars 
vernemen,  de  laatste  kon  ze,  —  als  ^vriend"  —  kennen. 
Ongelukkig  is  daarmede  niet  alles  gezegd.  Want  op  twee 
plaatsen  is  de  overeenstemming  tusschen  beide  levensberichten 
zóó  groot,  dat  men  vragen  moet:  wie  van  beiden  is  hier  de 
afschrijver?  Men  vergelijke  eens  wat  beiden  vertellen  over 
Simon  de  Vries'  aanbieding  Spinoza  een  jaargeld  uit  te  keeren, 
en  hunne  beschrijving  van  Spinoza*s  uiterlijk  I  Ook  is  er  eene 
plaats,  waar  de  een  den  ander  schijnt  te  weerleggen ,  nl.  waar 
zij  beschrijven ,  hoe  Spinoza  gewoonlijk  gekleed  ging.  En  mocht 
men  dit  laatste  ook  zóó  verklaren  kunnen,  dat  beiden  gelijk 
hebben y  dat  Spinoza  —  zooals  Colerus  zegt  —  tehuis,  bij  den 
arbeid,  slechts  eenvoudig,  zelfs  slordig  gekleed  was,  doch 
zich  —  als  „Lucas"  beweert  —  slechts  uiterst  netjes  gekleed 
op  den  openbaren  weg  vertoonde  —  dan  nog  blijft  de  zonder- 
linge overeenstemming  der  beide  andere  plaatsen  onverklaard. 

Hier  doet  zich  een  nieuw  vraagstuk  op,  nl.  dit:  wanneer  is 
jiLa  Vie  de  Mr.  Benoit  de  Spinoza"  vervaardigd?  Niet  in 
1718  of  *19:  want  niet  alleen  heet  het  van  den  aanvang  een 
werk  „  du  feu  Sieur  Lucas ",  maar  't  boekje  ademt  het  enthou- 
siasme van  den  jonkman ;  die  lief  heeft  en  haat  met  jeugdige 
kracht;  die  zich^  zooals  aan  't  einde  blijkt >  kort  na  den  dood 
des  Meesters,  met  hoop  en  vertrouwen  tot  diens  achtergebleven 
vrienden  en  vereerders  wendt.  En  mannen,  welke  Spinoza 
persoonlijk  gekend  hadden,  moesten  in  1719  minstens  65  a  70 
jaar  tellen! 

Men  vindt  in  het  werkje  zelf  slechts  een  tweetal  plaatsen, 
die,  in  verband  gebracht  met  elkander,  den  tijd  der  vervaar- 
diging ongeveer  aangeven.  Waar  de  schrijver  Spinoza's  Utrecht- 
sche  reis  verhaalt,  zegt  hij:  „Mr.  Ie  Prince  de  Condé,  qui 
était  a  Utrecht  au  commencement  des  dernières  gii^rres^\  en 
daarmede  is  natuurlijk  de  oorlog  van  Lodewijk  XIV  tegen 
Holland,  tusschen  1672 — 78,  gemeend.  Later  vervolgt  hij :  „Car, 


XIX 

quoiqu'il  (Spinoza)  n'ait  pas  été  assez  heureux  pour  voir  la  fin 
des  demières  guerres ,  oüi  Messieurs  des  États  Generaux  reprirent 
Ie  gouvernement  de  leur  empire  è,  demi  perdu,  soit  par  Ie 
8ort  des  armes,  ou  par  celui  d'un  malbeureux  choix;  ce  n*a 
pas  été  un  petit  bonheur  pour  lui  d'être  échappé  è,  la  tempête 
que  ses  enuemis  lui  préparaient". 

Hieruit  kan  slechts  besloten  worden,  dat  de  schrijver,  hij 
zij  dan  Lucas  of  de  Saint-Glain,  moet  geschreven  hebben 
tusschen  1678  en  1688,  toen,  nadat  Willem  III  den  troon 
van  Groot  Brittanje  bemachtigd  had,  de  oorlog  opnieuw  ont- 
brandde. Is  nu  de  Saint-Glain  de  schrijver,  dan  valt  de  tijd 
der  vervaardiging  nog  nauwkeuriger  te  bepalen ,  want  P.  Bayle 
wist  op  den  18<*«n  Januari  1685,  dat  deze  gestorven  was,  en 
zijne  weduwe  de  uitgave  van  de  Gcuseiie  d' Amsterdam  y  die  hij 
begonnen  had,  voortzette.  1)  In  't  boekje  zelf  spreekt  de  zin- 
speling op  de  Fransche  vertaling  van  den  Tract  TheoL-PoliL 
(zooals  bekend  is  't  eerst  onder  den  titel  „  La  Clefdu  Sanctaaire  " 
verschenen),  voor  de  juistheid  dezer  veronderstelling.  En  ook 
de  „  Catalogue  des  Ouvrages  de  M,  de  Spinoea ",  gewoonlijk  aan 
deze  biografie  toegevoegd ,  maakt  geen  bezwaar ;  want  het 
laatste  boek  daarin  vermeld  is  Abraham  Johan  Cuffeler's 
Specimen  artis  ratiocinandi  ^  „Hamburgi",  1684;  het  kan  desnoods 
door  een  ander  toegevoegd  zijn.  Over  Spinoza's  verhandeling 
Van  den  Regenboog  wordt  nog  gezegd:  „qu'il  a  jeté  au  feu", 
hoewel  ze  in  het  jaar  1687  in  den  Haag  gedrukt  werd. 

Dienvolgens  is  „La  Vie  de  Mr.  Benoit  de  Spinoza"  \66r  1Q88 
opgesteld.  Men  mag  echter  niet  beweren ,  dat  Colerus  het  gekend 
heeft,  want  deze  zegt  zelf,  dat  hij  de  Fransche  taal  niet  machtig 
was.  (blz.  69 ,  herdruk).  Bovendien ,  hadde  hij  „  la  Vie  "  gekend, 
dan  zou  hij  allicht  meer  ontleend  hebben  dan  beide  hierboven 
aangeduide  plaatsen.  Zoo  blijft  ons  slechts  de  veronderstelling 
over,  dat  hij  een  en  ander  vernomen  heeft  van  iemand,  die  in 
den  Haag  woonde  en  deze  biografie  in  handschrift  bezat. 

In  het  jaar  1731  verscheen  te  Brussel  een  boekje  in  12°, 
dat  den  titel   voerde    „Refutation   des   Erreurs   de  Benoit  de 


1)  P.  Bayle,  Oeuvres  diverses,  Tom.  IV,  p.  616,  ed.  1730. 


XX 


Spinosa"  (Bibliografie,  N®  107/108).  Wiehet  eene  „Supercherie 
littéraire"  noemt,  drukt  daarmede  nauwkeurig  uit  wat  bet  is. 
De  onbekende  verzamelaar  geeft  eerst  eene  levensbeschrijving 
van  Spinoza,  die  hij  uit  „Lucas"  en  Colerus  samenflanste  op 
eene  wijze,  welke  terstond  verraadt,  dat  hij  geheel  zonder 
zaakkennis  en  kritiek  gewerkt  heeft.  Deze  is  alzoo  geheel 
waardeloos.  Daarop  volgt  een  boek,  dat  oorspronkelijk  den 
titel  voerde :  „  Essai  de  Métaphysique  dans  les  Principes  de 
B.  de  S.",  (samengesteld  door  wijlen  den  graaf  BouUainvilliers), 
waarvan  verschillende  afschriften  in  omloop  waren.  1)  Eindelijk 
herdrukt  hij  eene  latijnsche  verhandeling  van  den  Joodschen 
arts  Isaak  Orobio  de  Gastro  tegen  Bredenburg,  welke  zeldzaam 
geworden  was. 

Zooals  bekend  is  bezit  de  Koninklijke  Bibliotheek  een  tweetal 
handschriften  van  Spinoza's  eerste  werk:  de  Verhandeling  „van 
Grod ,  den  Mensch  en  deszelfs  Welstand  ".  In  den  jongeren  codex , 
geschreven  door  den  Amsterdamschen  heelmeester  Johannes 
Monnikhoff,  2)  vindt  men  eene  korte  levensbeschrijving  van 
Spinoza ,  grootendeels  aan  Colerus  ontleend.  Over  enkele  dingen 
had  Monnikhoff,  die  stellig  niet  vóór  1750  geschreven  heeft, 
nadere  inlichtingen  ingewonnen.  Zoo  weet  hij  bv.  te  melden, 
dat  Spinoza's  ouders  te  Amsterdam  op  de  Houtgracht  gewoond 
hadden  naast  de  oude  Synagoge,  en  dat  hun  huis  in  het  jaar 
1743  verbouwd  was;  dat  Spinoza  te  Rijnsburg  in  het  huisje 
woonde,  dat  den  steen  met  het  bekende  versje  van  Camphuy zen 
voert ;  dat  Van  der  Spyck  ook  soUiciteur  militair  geweest  was, 
enz.  Zelfs  geeft  hij  eenige  kritiek  op  Colerus'  werk:  hij  ver- 
betert bv.  diens  bericht  over  Spinoza's  verblijf  te  Rijnsburg, 
en  spreekt  Lodewijk  Meyer  vrij  van  de  beschuldiging,  die 
Colerus  hem  ten  laste  legt. 

't  Behoeft  nauwelijks  opgemerkt  te  worden,  dat  Monnikhoff 's 
berichten,  hoewel  er  veel  bij  is  dat  er  zeer  geloofwaardig 
uitziet,    niet  voetstoots   als  even  zoovele  feiten  mogen  aange- 


1)  S.  Beimmann,  Historia  Atheïsmi.  Hildesiae,  1725,  p.  982.  seq. 

2)  Zie   over   hem:   Joh.   Monnikhoff,  acad.  proefschr.  van  H.  Wintgens, 
Leiden,  1879.  Monnikhoff  leefde  van  1707  tot  1787. 


XXI 

nomen  worden.  Immers  slechts  onder  menschen  van  boven  de 
negentig  kon  hij  er  misschien  nog  vinden,  die  Spinoza gekend 
hadden;  waarschijnlijker  is  echter,  dat  al  zijne  mededeelingen 
op  overlevering  rusten. 

Ziedaar  ongeveer  het  voornaamste ,  wat  den  levensbeschrijver 
van  Spinoza,  buiten  de  werken  en  brieven  van  den  wijsgeer, 
voor  't  oogenblik  ten  dienste  staat.  Buitendien  zijn  er  nog 
enkele  aanteekeningen  van  tijdgenooten ,  in  boeken  en  brieven 
verspreid,  welke  wij  hier  gevoegelijk  kunnen  voorbij  gaan. 
Zoo  zouden  wij  dus  tot  de  nieuwere  biografen  van  den  wijsgeer 
kunnen  overgaan ;  doch  beter  dan  hen  afzonderlijk  te  bespreken, 
is  het  stellig ,  allen  te  gelijk  te  behandelen ,  ofschoon  —  misschien 
niet  allen  ons  bekend  zijn  geworden. 

Nog  nooit  is  eene  levensbeschrijving  van  Spinoza  ondernomen 
met  de  vereischte  wetenschappelijke  voorbereiding.  De  talrijke 
buitenlanders ,  die  het  waagstuk  beproefden ,  hebben  zich  meestal 
aan  den  bekenden  Colerus  gehouden,  en  slechts  hier  en  daar 
melding  gemaakt  van  den  ongenoemden,  en  minder  bekenden 
„Lucas".  De  berichten  van  Kortholt,  welke  sedert  1700;  de 
mededeelingen  van  Goeree,  die  sedert  1705;  de  aanteekeningen 
van  Gottlieb  Stolle,  welke  sedert  1847  in  druk  verkrijgbaar 
waren,  zijn  gewoonlijk  veronachtzaamd.  Nieuws  of  merkwaar- 
digs over  den  wijsgeer  zelven  of  zijn  vriendenkring  is  er  zeer 
weinig  aan  toegevoegd.  Men  kan  dat  vreemdelingen  vergeven : 
men  mag  van  hen  geen  kennis  der  Nederlandsche  taal-  en 
letterkunde,  geen  diepgaande  kennis  van  de  geschiedenis  van 
ons  land  verwachten:  veel  minder  nog  vertrouwdheid  met  de 
intieme  geschiedenis  van  steden  als  Amsterdam  en  den  Haag. 
En  gaarne  erkennen  wij  de  groote  moeite,  die  mannen  als 
Auerbach ,  Ginsberg ,  Saisset ,  PoUock ,  Bolin  en  zoovele  anderen, 
zich  hebben  getroost  om  juist  te  zijn.  Eerlijk  erkend ,  het  buiten- 
land heeft  tot  op  heden  meer  gedaan  voor  Spinoza's  roem  dan 
Nederland  zelf. 

De  Hollandsche  geleerden,  die  deze  taak  ondernamen,  zijn 
weinig  talrijk,  en  de  meerderheid  onder  hen  stelde  zich  niet 
ten  doel  eene  wetenschappelijke  levensbeschrijving  van  Spinoza 
te   vervaardigen.  Zij  wenschten  slechts,  leven  en  werken  van 


xxn 

den  grootsten  denker,  dien  ons  land  in  de  zeventiende  eeuw 
voortbracht,  in  ruimeren  kring  bekend  te  maken,  zonder  voor 
te  geven  veel  nieuws  of  gewichtigs  te  brengen  voor  de  geleerde 
wereld.  Anderen  schreven  slechts  korte  opstellen,  naar  aan- 
leiding van  den  tweehonderd-jarigen  gedenkdag  van  Spinoza's 
dood,  of  van  de  onthulling  van  het  Spinoza-standbeeld  te 
's-Gravenhage.  Deze  kleinere  geschriften ,  alsook  het  proefschrift 
van  Dr.  Ant.  van  der  Linde  —  dat  slechts  eene  korte  biografie 
bevat  —  mogen  wij  voorbij  gaan.  Ons  rest  dus  slechts  te  spreken 
over  het  boek  van  Joh.  van  Vloten:  „Benedictus  de  Spinoza, 
naar  Leven  en  Werken,  in  verband  met  zijnen  en  onzen  tijd, 
geschetst",  waarvan  wij  de  „tweede,  herziene  en  vermeer- 
derde druk"  (Schiedam  1871)  zullen  gebruiken. 

Vragen  wij,  hoe  Van  Vloten  zijne  taak  heeft  uitgevoerd, 
dan  blijkt  het,  dat  hij  vrij  slecht  bekend  was  met  de  biogra- 
fische stof,  waarover  hij  te  beschikken  had.  Colerus'  werkje  was 
hem  bekend;  „Lucas"  slechte  uit  de  fragmenten  bij  BouUainviüiers; 
Kortholt  weinig  of  niet;  Groeree  en  StoUe  in  't  geheel  niet; 
wel  echter  Monnikhoff.  Zonder  Colerus  en  „Lucas "onderling, 
of  met  de  Proef atio  der  Op.  posth,  te  vergelijken,  volgt  hij 
hoofdzakelijk  Colerus;  slechts  een-  of  tweemaal  verwyst  hij 
den  lezer  naar  Boullainvilliers ;  waar  hij  kan  lascht  hij  Monnik- 
hofi's  mededeelingen  in,  zonder  zich  duidelijk  rekenschap  te 
geven  van  hetgeen  aannemelijk  of  verwerpelijk  is. 

Waar  hij  feiten  verhaalt,  maakt  hij  dikwijls  fouten,  zonder 
het  te  weten:  de  gevelsteen  in  Spinoza's  ouderlijk  huis,  nog 
op  heden  aanwezig,  draagt  het  opschrift  „'T  OPREGrTE 
TAPEYT  HUYS";  Van  Vloten  schrijft:  „in  't  nieuwe  tapijt- 
huis",  (blz.  20).  Colerus  meldt,  dat  Spinoza's  oudste  zuster, 
Rebecca,  den  wijsgeer  overleefde,  en  zich  aanmeldde  als  erf- 
gename; Van  Vloten  beweert,  dat  Rebecca  vóór  haar  broeder 
overleden  is,  en  laat  de  tweede  zuster,  Mirjam,  welke  met 
„Carceris"  huwde  en. reeds  vroeg  stierf,  nog  in  1677  opkomen 
om  de  erfenis,  (blz.  21,  119).  Toch  is  hier 't  bericht  van  Colerus 
geheel  juist.  Morteira  heette,  zooals  algemeen  bekendis,  „Saul 
Levi";  Van  Vloten  schrijft  „Mozes".  (blz  22).  Dat  het  nog 
onbeslist  is,  of  de   aanslag  op  Spinoza^s  leven,  zooals  Bayle 


xxin 

schrijft,  voor  den  Schouwburg,  of,  naar  Colerus  meldt,  voor 
de  Synagoge  gepleegd  werd,  valt  Van  Vloten  niet  in;  even 
min,  dat  er  op  zeer  gegronde  redenen  te  twijfelen  valt  aan 
de  juistheid  van  Colerus'  bericht  over  Spinoza's  verblijf  te 
Ouderkerk.  Dpor  dit  laatste  werpt  hij  de  biografie  gedurende 
de  merkwaardige  jaren  1656 — '61  geheel  in  de  war.  Hij  noemt 
Spinoza's  vrienden  „meerendeels,  zoo  niet  alle  zijne  stam- 
genooten"  (blz.  29),  hoewel  er,  alles  wel  bezien,  geen  enkele 
Israëliet  onder  was.  Hij  raadt  naar  den  naam  van  Spinoza's 
huisgenoot  te  Voorburg ,  en  slaat ,  zooals  ik  hoop  aan  te  toonen , 
de  plank  geheel  mis.  Op  die  wijze  zouden  wij  kunnen  voortgaan. 
Sparen  wij  echter  den  overledene ,  die  in  zoo  velerlei  opzicht 
groote  verdiensten  bezat.  Immers  hij  is  't  geweest ,  die  Nederland 
opmerkzaam  maakte  op  een  zijner  grootste  zonen;  het  opwekte 
tot  kennismaking  met,  en  studie  van  zijne  werken.  Hij  ook, 
die  verschillende  brieven  en  het  oudste  boek  van  Spinozavoor 
het  eerst  bekend  heeft  gemaakt.  Hij  eindelijk  die  den  eersten 
stoot  gaf  tot  de  oprichting  van  het  standbeeld  van  den  denker 
in  den  Haag.  En  mocht  het  misschien  blijken,  dat  straks  zijne 
levensschets  van  Spinoza  een  verouderd  boek  geworden  is, 
toch  zal  Van  Vloten's  naam  voor  altijd  verbonden  blijven  met 
dien  van  den  denker,  dien  hij  zoo  hartstochtelijk  vereerde. 
Van  Vloten  was  baanbreker  op  velerlei  gebied;  en  de  pionier 
die  het  land  verkent  en  het  eerst  den  bijl  zwaait  tot  het 
rooien  der  boomen ,  heeft  zoo  goed  zijne  verdienste  als  de  boer, 
die  later  komt  om  den  grond  te  bewerken! 

Welke  eischen  ik  gesteld  heb  aan  eene  nieuwe  levensbeschrij- 
ving —  in  dit  geval  mijn  eigen  werk?  Ik  meende  niet  meer 
te  kunnen  volstaan  met  een  nauwkeurig  onderzoek  en  kritische 
bewerking  van  de  biografische  stof,  welke  ons  in  de  boven 
besproken  bronnen  bewaard  gebleven  is.  Die  voorraad  moest 
en  kon  met  nieuwe  feiten  verrijkt  worden.  In  de  archieven 
van  Amsterdam  moesten  nog  verschillende  gegevens  betrefiende 
de  ouders  en  andere  familieleden  van  den  wijsgeer  verborgen 
liggen ,  die ,  aan  den  dag  gebracht ,  ons  in  staat  zouden  stellen 
Spinoza's  jeugd   en    ontwikkelingsgang  beter  te  schetsen  dan 


XXIV 

tot  nu  toe  mogelijk  was.  Ik  heb  getracht  den  lezer  de  Amster- 
damsche  rabbijnenschool  te  doen  kennen  en  wat  er  geleerd 
werd.  Ik  meende  te  moeten  verzamelen ,  wat  er  nog  te  vinden 
is  betreffende  die  mannen,  welke  eene  rol  gespeeld  hebben  in 
Spinoza's  leven,  overtuigd  als  ik  was,  dat  juiste  kennis  van 
hun  leven  nieuw  licht  moest  werpen  op  dat  van  den  denker.  Mor- 
teira,  Aboab  en  Menasseh  ben  Israël  mochten  den  lezer  geen 
onbekende  grootheden  blijven.  De  Amsterdamsche  Collegianten, 
met  welke  Spinoza  in  zoo  velerlei  opzicht  in  betrekking  stond, 
dienden  uitvoerig  geschetst.  Er  moest  meer  te  vinden  zijn 
betreffende  Dr.  Franciscus  van  den  Enden  en  zijn  gezin:  hij 
en  zijne  dochter  Clara  Maria  zijn  voor  ons  belangwekkende 
figuren  geworden.  Evenzoo  Kerckrinck ,  Lodewijk  Meyer ,  Pieter 
Balling,  Simon  de  Vries  en  Jarig  JeUes.  Wat  slag  van  men- 
schen  zij  geweest,  hoe  zij  met  Spinoza  in  aanraking  kwamen, 
wat  zij  misschien  geschreven  hebben  en  wanneer  zij  gestorven 
zijn:  't  is  voor  den  biograaf  van  gewicht.  Ook  Henry  Olden- 
burg  dienden  wij  beter  te  kennen;  hoe  hij  met  Spinoza  in 
aanraking  kwam,  waarom  er  eene  gaping  van  bijna  tien  jaren 
is  in  hunne  briefwisseling.  Wie  Spinoza's  discipel  en  huisgenoot 
te  Rijnsburg  was  viel  niet  slechts  te  raden,  maar  zoomogelijk 
te  bewijzen.  Enz.  enz. 

Daarbij  meende  ik  de  intieme  geschiedenis  van  zijn  tijd  te 
moeten  nagaan,  om  bv.  te  verklaren,  wat  hem  aanleiding  gaf 
tot  het  schrijven  van  het  Theol.  Pol.  Tractaat,  en  de  uitgave 
daarvan  in  1670:  tot  op  heden  vrij  raadselachtige  gebeur- 
tenissen. Ik  heb  getracht  een  tipje  op  te  lichten  van  den  sluier, 
die  er  hangt  over  zijn  zonderling  en  bevreemdend  uitstapje 
naar  Utrecht  in  1673;  enz.  enz. 

In  't  kort,  ik  streefde  er  naar  antwoord  te  geven  op  die 
lange  reeks  van  vragen,  welke  tot  nog  toe  met  „misschien", 
„mogelijk  wel",  „allicht"  e.  d.  beantwoord  werden. 

Voor  gegronde  kritiek  houd  ik  mij  gaarne  aanbevolen. 

M. 


I. 


De  Libertijnbn. 

De  geweldige  strijd  in  de  zestiende  eenw  door  onze  voor- 
vaderen gestreden  tegen  de  Boomsche  kerk  en  de  Spaansche 
inquisitie,  tegen  den  hertog  van  Alva  en  zijne  soldaten,  is 
oorzaak  geweest  dat  ten  onzent  gedurende  dat  tijdvak  minder 
te  wijzen  valt-  op  uitstekende  wijsgeeren  of  wetenschappelijke 
onderzoekers,  dan  op  helden  en  staatslieden  van  beteekenis. 
Velen,  die  misschien  anders  zouden  geschitterd  hebben  aan 
den  hemel  der  kennis,  heeft  hij  het  musket  in  den  arm,  de 
sabel  in  de  hand  geduwd,  en  afgeroepen  naar  de  wallen  of 
het  slagveld.  En  de  gemoederen  van  wie  thuis  bleven  werden 
zoozeer  door  de  afwisselende  kansen  van  den  groeten  vrijheids- 
kamp  in  beslag  genomen  ^  dat  ook  hun  geen  tijd  bleef  voor 
kalme  overpeinzing  of  rustig  onderzoek.  Want  niet  alleen  met 
de  wapenen  viel  het  pleit  te  beslechten :  er  moest  ook  gestreden 
worden  op  geestelijk  gebied.  Ddar  is  gekampt  in  boeken  en 
vertoogen,  in  schotschriften  en  geuzeliederen.  Zoowel  met  het 
zwaard  als  met  de  pen  hebben  onze  vaderen  hun  plicht  gedaan. 

Maar,  al  zoeken  wij  binnen  onze  grenzen  in  dien  tijdtever* 
geefs  naar  een  natuurvorscher  als  Copernicus,  naar  een  wijsgeer 
als  Montaigne,  een  vrijgeest  van  de  soort  van  Bruno,  Cam- 
panella  en  Vanini,  kunnen  wij  in  elk  geval  aanwijzen;  en 
zijn  optreden  is  te  merkwaardiger,  omdat  hij  deze  buitenlanders 
verre  voorafging. 

Op  een  Decemberdag  van  het  jaar  1512  —  dus  nog  voor 
Luther's    beroemde    daad  —  werd  binnen   's  Gravenhage   een 

1 


brandstapel  in  gloed  gezet,  ontstoken  ditmaal  niet  voor  een 
martelaar  van  het  geloof,  maar  van  het  ongeloof.  Herman  van 
Sijswijck,  hervallen  ketter,  was  ten  vnre  gedoemd.  Vraagt 
men  om  welke  redenen?  Zij  waren  dezelfde  als  die  het  leven 
gekost  hebben  aan  Giordano  Bnino,  dezelfde  die  een  hontmijt 
deden  verrijzen  voor  Vanini ,  dezelfde  die  ook  Ghdilei  en  Cam- 
panella  brachten  voor  de  vierschaar  van  het  „heilig  gericht." 
Herman  van  Rijswijck  had  gedacht,  overpeinsd  en  onderzocht, 
als  zij;  en  ten  dienste  der  menschheid  had  hij  de  nitkomsten 
van  zijn  nadenken  tot  gemeengoed  gemaakt ^  zooals  zij. 

Reeds  tien  jaren  te  voren,  in  1502,  was  hij  tot  levenslange 
kerkerstraf  veroordeeld  door  den  kettermeester  Jan  van  Om- 
maten;  en,  wie  een  blik  geworpen  heeft  in  het  zwarte  register 
van  dwalingen,  hem  ten  laste  gelegd;  wie  bekend  is  met  de 
wijze  waarop  die  tijd  vrijgeesten  placht  te  behandelen;  die 
staat  versteld  over  zijn  dolzinnig  bestaan,  en  kan  het  vonnis 
van  den  inquisiteur  niet  voor  onmatig  wreed  houden. 

„Dit"  —  zoo  luidt  het  —  ^^ijnde  voornaamste  kettersche 
stellingen,  waarom  hij  tot  levenslange  gevangenisstraf  ver- 
oordeeld werd.  De  wereld  bestond  van  'alle  eeuwigheid  en  nam 
geen  aanvang  met  de  schepping,  die  slechts  een  uitvindsel  is 
van  den  dwazen  Mozes ,  zooals  uit  den  Bijbel  blijkt.  Grod  heeft 
nooit  engelen,  goede  noch  kwade  geschapen,  want  daarvan 
staat  niets  in  de  Schrift.  Ook  bestaat  er  geen  hel,  zooals  men 
tegenwoordig  meent.  Op  dit  leven  volgt  geen  ander  leven :  als 
Socrates  sterft,  sterft  zijne  ziel  met  hem,  zooals  z\j  met  het 
lichaam  een  aanvang  nam.  De  geleerde  Aristoteles  en  zijn 
commentator  Averroës  zijn  zeer  kort  bij  de  waarheid  geweest; 
Christus  daarentegen  was  een  dwaas,  een  warhoofd,  een  ver- 
leider van  de  armen  van  geest.  Christus  heeft  allen  verdoemd 
en  niemand  behouden;  hoevelen  toch  zijn  ter  dood  gebracht  ter 
zake  van  hem  en  zijn  dwaas  evangelie !  Al  wat  Christus  heeft 
gedaan  is  in  lijnrechten  strijd  met  de  rede  en  schadelijk  voor 
het  menschdom.  Ik  ontken  uitdrukkelijk,  dat  Christus  de  zoon 
is  van  den  almachtigen  God,  en  ook  dat  Mozes  de  wet  zicht- 
baar en  werkelijk  van  Gode  ontvangen  heeft.  Ons  geloof  is  vol 
van   fabelen,    zooals    blijkt   uit   de    kinderachtige,    verzonnen 


schriftuur,  uit  het  waanzinnig  evangelie.  Dat  het  laatste 
onwaar  is,  blijkt  daaruit,  dat,  wie  zonder  vleesch  te  worden 
de  wereld  konde  scheppen,  haar  ook  zonder  dat  had  kunnen 
behouden.'^ 

Wij  hebben  hier  slechts  de  uitkomsten,  waartoe  Herman 
van  Rijswijck  op  grond  zijner  Averroïstische  wijsbegeerte  ge- 
raakt was ,  en  de  gedrukte  boeken ,  waarin  hij  misschien  reken- 
schap gaf  van  zijne  gevoelens ,  ontbreken  ons.  Daardoor  schijnen 
ons  zijne  steUingen  uiterst  stout,  stouter  zelfs  dan  Bruno  of 
Vanini  ze  een  eeuw  later  durfden  formuleeren.  Bijna  zou  men 
twijfelen  of  deze  „ketter"  wel  recht  bij  zijn  verstand  geweest 
is,  wanneer  niet  daaronder  geschreven  stond: 

^Alle  deze  artikelen  heeft  hij  beleden  met  zijn  eigen  mond , 
en  goed  bij  zijn  verstand  zijnde,  in  tegenwoordigheid  van  den 
kettermeester,  den  notaris  en  getuigen.  En  hij  voegde  er  bij : 
yjk  ben  een  Christen  geboren,  maar  ik  ben  geen  Christen 
meer,  want  de  Christenen  zijn  gekken.'' 

Wat  mag  wel  den  kettermeester  Jan  van  Ommaten  bewogen 
hebben,  vonnis  te  strijken  met  zooveel  gematigdheid?  Wij 
weten  het  niet.  Maar  het  stond  te  voorzien,  dat  zijn  beroeps- 
genooten  minder  zachtzinnig  zouden  optreden  dan  hij. 

En  als  onze  vrijgeest  uit  de  gevangenis  ontsnapt,  wederom 
den  strijd  aanbindt  tegen  den  godsdienst,  in  1612  opnieuw 
voor  den  rechterstoel  gebracht  wordt,  dan  zetelt  dacur  een 
ander,  de  gevreesde  Jacob  van  Hoogstraten,  wereldbekend 
geworden  door  de  „Brieven  der  Duisterlingen''.  Dan  luidt  het 
vonnis : 

„Herman  van  Rijswijck,  hervallen  ketter,  wordt,  met  zijne 
boeken,  voor  zonsondergang  verbrand  tot  assche."  1) 

De  Roomsche  kerk  kon  in  dien  tijd  niet  anders  handelen; 
het  vonnis,  dat  zij  over  Herman  van  Eijswijck  streek,  zou 
stellig   nog    door    de   groote    meerderheid   zijner   tijdgenooten 


1)  De  stukken  ztjn  te  vinden  btj  Paul  Fredericq,  Corpus  Docomentonim 
Inquidtionis  Neerlandicae ,  1 ,  400 ,  416 ,  417.  Volgens  W.  Goeree,  Kerk- 
Ijke  en  Weereldlyke  Historiën ,  2e  druk ,  (1730),  blz.  587.  zou  hg  na 
1480  eene  geheele  sekte  gesticht  hebben  van  «Rgswtjckers»,  wier  leer 
zeer  materialistisch  getint  was. 


onderschreven  zijn.  Maar,  waar  w^  weten,  dat  op  dieneenen^ 
w^  zouden  haast  zeggen  zelfgekozen  brandstapel,  nogtalloose 
andere  gevolgd  zgn  om  veel  geringere  redenen;  dat  n&  dat 
jaar  1512  nog  duizenden  en  duizenden  onzer  voorouders  dea 
marteldood  geleden  hebben  op  het  schavot  of  aan  de  galg  ter 
wille  hunner  overtuiging,  daar  juichen  wij  over  het  feit,  da4; 
aan  den  avond  dier  eeuw  een  zóó  machtige  ommekeer  in  de 
toestanden  en  de  inzichten  der  menschen  zijn  beslag  heeft 
gekregen ,  dat  terechtstellingen  als  die  van  Herman  van  Rys» 
wijck  voortaan  vrijwel  tot  het  onmogelijke  behooren ,  ten  minste 
—  binnen  Holland. 

Wij  behoeven  hier  niet  op  te  sommen  wat  al  heeft  samen- 
gewerkt om  dien  grootschen  ommekeer  tot  stand  te  brengen. 
De  dappere  daad  van  den  Wittenberger  monnik;  de  beeld- 
stormende geuzen  met  hunne  spot-  en  schimpliederen ;  hun 
strijd  tegen  den  onderdrukker ,  vóór  gewetensvrijheid :  dat  alles 
is  vaak  genoeg  verhaald.  De  glorie  van  de  daden  van  den 
Zwijger,  de  wel  versneden  pen  van  een  Marnix  zijn  vaak  ge- 
noeg bezongen.  Wij  weten  het  aUen:  voor  de  Protestanten 
binnen  de  zeven  provinciën  is,  aan  den  avond  der  zestiende 
eeuw,  gewetensvrijheid  verkregen. 

Edoch,  waar  nieuwe  ideeën  toegang  zoeken  tot  de  gemoe- 
deren der  menschen,  is  hunne  baan  in  den  beginne  alles 
behalve  bij  een  triumftocht  te  vergelijken.  En  de  gedachte  aan 
verdraagzaamheid  en  vrijheid  voor  elke  overtuiging  lag  de 
meesten  nog  zeer  verre.  De  ongelukkige  kanselier  Thomas 
Morus,  de  vriend  van  onzen  Erasmus,  beschouwde  die  alge- 
meene  verdraagzaamheid  b\j  den  aanvang  der  zestiende  eeuw 
nog  als  een  vrome  wensch,  iets,  dat  misschien  nooit  in  ver- 
vulling zou  gaan,  een  denkbeeld  uit  Utopia  (1616).  Dat  zij 
vóór  het  einde  dier  eeuw  burgerrecht  zou  verkrijgen  binnen 
de  Nederlanden,  heeft  voor  een  groot  deel  gelegen  aan  het 
karakter,  dat  de  strijd  tegen  de  Spaansche  overheersching 
aannam.  Roomschen  en  Protestanten,  zoo  meende  „de  ijzeren 
hertog'*,  waren  gelijkelijk  schuldig,  en  behoorden  gelijkelijk 
gestraft  te  worden.  Zoowel  Roomschen  als  Hervormden  hadden 


OTerlast  van  s^ne  soldaten,  moesten  bijdragen  in  de  tiende 
penning  en  andwe  oorlogslasten.  Daardoor  is  de  strijd  tegen 
Spanje  een  pationale  strijd  geworden,  waarin  Boomschen  en 
Gereformeerden  z\j  aan  z\i  gestreden ,  te  zamen  met  de  Doops- 
gezinden geleden  hebben.  Zoowel  Willem  I  als  de  Staten  heb- 
ben dat  zeer  jnist  ingezien.  Te  beginnen  met  de  plawtten  die 
de  Prins  namens  den  koning  van  Spanje  in  1666  binnen  A.nt-* 
werpen  nitvaardigde  by  provisie  1),  staat  verdraagzaamheid 
voor  beide  religiën  in  hnn  vaandel.  Daaraan  hebben  de  Her- 
vormden het  feit  te  danken,  dat  zij,  voor  zoover  de  Noorde- 
lijke Gewesten  aangaat,  een  dozijn  jaren  later  de  bovendrijvende 
partij  waren.  Doch  onder  het  gepeupel,  zoo  goed  als  onder 
de  predikanten,  was  eene  breede  schare,  die  nog  altijd  van 
den  onden  zaurdeesem  der  vervolging  van  andersdenkenden 
doortrokken  was.  En  hunne  macht  bleek  al  spoedig  uit  de 
minder  welwillende  behandeling,  die  de  Katholieken  bijna 
overal  hadden  te  verduren.  Het  was  te  begrijpen.  Onder  de 
predikanten  vond  men  vele  gewezen  monniken,  die  wel  hun 
kap  op  den  tuin  hadden  gehangen,  maar  daarmede  niet  altijd 
hnxme  beschouwing  van  zaken.  Een  vos  verliest  wel  zijn  haren, 
maar  nimmer  zijn  streken:  zoo  stak  het  monster  van  onver- 
draagzaamheid en  vervolgzucht  spoedig  den  kop  weder  op. 
Wel  heeft  de  Prins,  door  zijn  bemiddelend  optreden  voort- 
durend getracht  deze  hydra  den  kop  in  te  drukken,  doch  zijne 
daden  zouden  waarschijnlijk  weinig  gebaat  hebben,  als  hij 
alleen  had  gestaan  te  midden  der  woelingen.  De  beste  verde- 
diger, de  ijverigste  pleitbezorger  van  het  beginsel  der  ver- 
draagzaamheid was  gedurende  lange  jaren  de  Haarlemsche 
graveur-notaris  Dirk  Yolkertszoon  Coornhert.  Ofschoon  in  naam 
althans  Katholiek  gebleven,  wist  ieder,  „dat  hij  een  groot 
deel  der  Boomsche  leeringen  en  exercitiën  voor  leugen,  afgo- 
der^  en  qdelheid  hield,  en  de  meeste  hoofden  der  Soomsche 
kerk  verslindende  wolven  achtte".  2)  Hoewel  hij  *t  in  vele 
opzichten   met   de  Protestanten  eens  was,  sloot  hij  zich  nooit 


1)  Zie  Bor. ,  fol.  65. 

2)  F.  D.  J.  Moorrees,  D.  V.  Coornhert,  Schoonh.  1887,  Wz.  95. 


6 

aan  bij  hunne  partij,  maar  wreef  levenslang  Roomschen,  Her- 
vormden en  Doopsgezinden  hunne  fouten  en  verkeerdheden  op 
de  meest  vrijzinnige  wijze  in  den  baard.  Ofschoon  zijn  „Proces 
van  't  ketterdooden  ende  Dwangh  der  Conscientien''  stellig  het 
meest  bekende  zijner  geschriften  is,  schijnt  hij  mij  nergens 
zóó  goed  en  afdoende  voor  de  verdraagzaamheid  gesproken  te 
hebben,  als  in  de  Remonstrantie,  welke  hij  opstelde  op  ver- 
zoek van  de  Leidsche  magistraat.  Daar  was  reeds  in  1679  b^ 
eene,  in  den  grond  nietige  kwestie  ^  het  vraagstuk  opgerezen 
of  in  de  jonge  republiek  de  kerk  afhankelijk  zoude  zijn  van 
den  staat,  of  wel,  de  wereldlijke  overheid  zich  te  gedragen 
had  naar  de  voorschriften  der  kerk.  De  Leidsche  magistraat, 
doordrongen  van  de  beginselen  van  Oranje  en  Coomhert ,  bleef 
vasthouden  aan  haar  recht,  ook  toen  de  nationale  synode,  in 
1681  te  Middelburg  vergaderd,  haar  in  het  ongelijk  stelde, 
en  den  inmiddels  ontslagen  Leidschen  predikant,  door  wiena 
toedoen  de  twist  ontstaan  was,  gelijk  gaf.  Reeds  bij  eene 
vroegere  gelegengeid  had  de  regeering  der  Sleutelstad  van 
Cioomherts  pen  gebruik  gemaakt,  om  hare  zienswijze  te  ver- 
dedigen. En,  niet  gezind  de  zaak  op  te  geven,  riep  men  hem 
in  1682  wederom  te  hulpe  om  een  Vertoog  op  te  stellen  tegen 
de  besluiten  der  Synode. 

„Ik  vidl  mij  nu  wenden  tot  de  predikanten,"  zoo  schrijft 
hij  1),  „en  hen  mits  dezen  vermanen,  dat  zij  aan  hun  naam 
voldoen 9  te  weten,  dat  zij  dienaren  2)  zijn  en  geen  oversten. 
Dat  zij  moeten  tevreden  zijn  met  hun  ambt,  en  hen  dienen, 
die  hen  tot  dienst  aangenomen  hebben,  en  niet,  buiten  hun 
beroep  om,  hun  neus  steken  in  de  zaken  der  overheid,  maar 
zich  alleen  houden  aan  het  Woord  Gods:  wie  u  niet  ontvangt 
of  begeert  te  hooren,  daar  gaat  van  daan,  en  maakt  geen 
beroerte,  door  tegen  den  wil  der  bewoners  de  huizen  binnen 
te  dringen:  maar  volgt  veel  liever  de  leer  van  onzen  Heer 
Jezus  Christus  en  de  gewoonte  der  Apostelen:  schudt  het  stof 
van  uwe  voeten  en  kleederen. 

„En  wilt  u  ook  niet  schoeien  met  den  schoen ,  dien  de  Papen  — 


1)  CJoomhert»  Werken,  II,  fo.  184,  vlgd.  2)  Verbi  Divini  Ministri, 


tegen  wil  en  dank  —  in  deze  landen  moesten  laten  staan. 
Maar  weest  geschoeid  met  den  schoen,  waarvan  de  Apostel 
Petras  spreekt  (Eph.  15),  dat  gij  bereid  zijt  tot  het  evangelie 
des  vredes. 

„Wij    hebben   ons   met  recht  te  zamen  verbonden  tegen  de 
Spaansche   wreedheid.    Eilieve,    waarom?    Is    het  geweest  om 
een    of   anderen    bijzonderen  Godsdienst  alleen  te  begunstigen 
en  vrijheid  te  laten?  Ieder,  die  zijne  oogen  open  gehad  heeft, 
-weet  dat  het  eerste  vuur  van  den  oorlog  ontstoken  is  door  het 
branden ,   blaken    en   worgen    der   ketters ....  maar  ten  leste 
heeft   de   goedertieren    God   aan    deze   provincie   vrijheid  ge- 
schonken,   en    ons  dermate  gesterkt,  dat  wij  tot  nog  toe  het 
land   tegen  den  vijand  behouden  hebben.  Die  ons  daarbij  géhol* 
pmy  die  hun  lijf  en  leven  voor  ons  gewaagd^  die  op  ome  poorten, 
wiüm^    of  waar   het   noodig  was,  als  muildieren  gearbeid  en  met 
leeuwenmoed  gestreden  hebben^  dat  waren  niet  allen  lieden  van  één 
en  dezelfde  gezindte:  maar  daaronder  waren  er  velen^  die  men  nu 
wd  graag  zoude  verdrukken.  En  vooral  z\j  dringen  daarop  aan, 
die  voor  ons  het  minst  op  het  spel  gezet  hebben .... 

,Wij  kunnen  niet  anders  verstaan,  dan  dat  het  tot  behoud 
van  het  land  beter  is,  dat,  een  ieder  zijne  bijzondere  vrijheid 
behoudende ,  wij  allen  te  zamen  gelijk  vroeger  vereenigd  blijven 
om  de  gemeene  zaak  te  bevorderen;  waartoe  elk,  hetzij  met 
geldelijken  of  anderen  steun,  zooveel  te  gewilliger  zal  zijn, 
als  hij  ziet,  dat  het  om  gewetensvrijheid  te  doen  is,  dat  het 
geldt  hem  zelven  den  beul  van  den  nek  te  weren. 

„De  ware  geloovigen  zullen,  naar  des  Heeren  woord,  altijd 
in  de  minderheid  zijn;  en  mocht  het  met  dwang  en  door  de 
macht  der  overheid  gelukken ,  allen  in  de  gelinieerde  Provinciën 
tot  Christenen  te  maken,  het  zouden  geen  ware,  maar  naam- 
christenen zijn:  een  wereld  vol  booze  huichelaars.  En  het  is 
beter  voor  een  ongeloovige,  dan  voor  een  huichelaar  gehouden 
te  worden. 

„Wij  begeeren  alleen,  dat  de  burgerlijke  overheid,  die  nu 
eenmaal  het  staatsgezag  heeft,  dat  geheel  en  onverdeeld  be- 
houden moge,  en  dat  men  niet  deur  en  poorten  openstelle  om 
de  geestelijkheid ,  de  mannen  der  kerk ,  een  nieuw  rechtsgebied, 


8 

eene  nieuwe  heerschappij  te  verasekeren  over  overheid  en  onder- 
danen/' 

In  dien  toon  gaat  de  wakkere  man  voort  en  ontaeegt  aan 
kerk  en  synode  alle  recht  zich  te  mengen  in  het  openbaar  en 
bnrgerlijk  leven.  Is  het  wonder,  dat  de  stokebranden  onder  de 
predikanten  den  onafhankelijken  libertijn,  die  de  Katholieken 
dorst  verdedigen  en  zelfs  Calvijn  in  den  baard  voer »  hartgrondig 
voor  alle  duivels  wenschten? 

Gelukkig  heeft  z^e  beschouwingswijze  aanhangers  gevonden, 
hoofdzakelijk  onder  de  provinciale  en  stedelijke  overheden.  Z\j 
hebben  ingezien,  dat  verdraagzaamheid  het  beste  wapen  waa 
tegen  den  algemeenen  vijand,  het  beste  middel  om  de  geünieerde 
Provinciën  tot  bloei  en  grootheid  te  brengeen.  Het  moet  voor 
den  verketterden  humanist,  toen  hij  op  den  29^^^  Octobervan 
het  jaar  1590  ontsliep,  een  zalige  overtuiging  geweest  sgn, 
dat  de  strijd  zijns  levens  vrucht  had  gedragen,  dat  anderen 
zijne  voetstappen  zouden  drukken. 

Hebben  Coomhert  en  de  Prins  zoolang  hun  het  leven  gegund 
was,  onverdroten  samengewerkt  tot  bereiking  van  hetzelfde 
groote  doel ,  's  Prinsen  \*riend ,  Mamix  van  St.  Aldegonde  > 
verschijnt  in  onze  oogen  eenigszins  als  een  spellebreker:  wij 
hadden  van  den  schrijver  van  den  ^Bijenkorf  der  H.  Roomsche 
Kerk"  liever  iets  anders  verwacht  dan  eene  aanbeveling  der 
vervolging ,  al  was  deze  dan  ook  gericht  tegen  ^de  geestdrijvers," 
zooals  hij  de  doopsgezinden  en  andere  sekten  bestempelde.  1) 
Wel  is  waar  was  hij  levenslang  meer  Grodgeleerde  dan  staats- 
man; wel  zat  hem  de  theologie  in  merg  en  been;  doch  na  die 
beide  voorgangers  had  hij,  ook  al  liep  z\jn  leven  op  't  eind, 
helderder  doorzicht  kunnen  toonen.  Zijn  schrijven  is  dan  ook 
nog  binnen  het  jaar  afdoend  wederlegd  door  een  „Duitschen'* 
edelman,  in  een  vertoog,  waaronder  Coornherts  naam  niet  zou 
misstaan  hebben.  2) 


1)  Ondcrsoekinge  en  grondelgcke  wedcrlegginge  der  GeestdrQvischeLeere, 
1595.  (bg  Toorenenbergen ,  deel  II). 

2)  Groote  oittreksels  bg  Pieter  Jansz.  (Twisck)  in  zgn  Religions  Yrybejt, 
Hoorn,  1609;  I,  131  vlgd. 


9 

Onder  de  Libertijnen  die  na  Coornhert  kwamen,  moet  in  de 
eerste  plaats  genoemd  worden  de  Amsterdamsche  Burgemeester 
Comelis  Pietersz.   Hooft,  de  vader  van  „den  groeten  Heiden" 
onder  de  Nederlandsche  dichters.  Amsterdam ,  in  1578  eindelijk 
gGreus*'  geworden ,  werd  in  zijne  dagen  het  broeinest  van  allerlei 
sekten    en    allerlei   ketterijen.    Wie    wegens  afwijking  van  de 
heerschende    gevoelens    ten   platten    lande    of  uit  de   kleine 
steden  verjaagd  werd,  meende  niet  beter  te  kunnen  doen  dan 
zich    te  Amsterdam  neer  te  zetten,  overtuigd  dat  de  grootste 
hoizenzee  allicht  het  veiligste  toevluchtsoord  was.  De  Amster- 
damsche predikanten  van  dien  tijd ,  waaronder  vele  uit  Engeland 
verjaagde  Puriteinen  waren,  bewaakten  echter  met  argusoogen  de 
aan  hunne  zorgen  toevertrouwde  kudde ;  en  niet  alleen  dat,  maar 
ook  op  de  handelingen  der  wereldlijke  overheid,  en  op  schapen, 
die  niet  tot  hunne  kudde  behoorden ,  meenden  zij  een  waakzaam 
oog  te  moeten  houden.  Terwijl  de  Amsterdamsche  regenten  den 
Doopsgezinden   wegens   hunne    „groote  nijverheit"   de  handen 
boven  't  hoofd  hielden ,  en  hen  beschermden ,  „omdat  se  de  stadt 
door  't  voortplanten  van  alleley  neering  en  handel  veel  voor- 
deels  toebraghten,"  werd  hunne  gemeente  door  de  predikanten 
met  leede  oogen  aangezien:  dikwerf  drongen  zij  tegen  wil  en 
dank  der  bewoners ,  de  huizen  der  Mennonieten  binnen  om  hen 
te  onderhouden  over  geloofszaken.  1)  Waar  zóó  gehandeld  werd 
tegenover  lieden,  die  geheel  buiten  hunne  gemeente  stonden, 
daar  kan  het  niemand  verwondering  baren,  dat  zij  tegenover 
de  leden  hunner  eigen  gemeente  als  rechte  Izegrimmen  optraden, 
wanneer  zij  maar  in  het  minst  met  hen  van  meening  verschilden. 
Dat  ondervond  in    1B97   een  zekere  Goosen  Michielsz.  Vogel- 
sangh,    een    eenvoudig   fluweelwerker,   uit  Buuren  geboortig. 
De  godsdienstoorlog  had  hem  aanleiding  gegeven  tot  iets  meer 
dan  blind  geloof;  hij   had   den  bijbel  bestudeerd,  en  daar  hij 
niet  geheel  op  de  gebrekkige  Nederlandsche  vertaling  van  dien 
tijd  wilde  vertrouwen,  had  hij  zich  langzamerhand  wat  Latijn , 
Grieksch   en  zelfs  Hebreeuwsch  aangeschaft.  Daarmede  gewa^ 
pend  waagde  hij  het^  zoo  hier  en  daar  heel  andere  dingen  in 


1)  Brandt,  Historie  der  Beformaüe.  I,  811,  Wgd. 


10 

den  B\jbel  te  lezen  dan  de  predikanten  er  nit  lazen,  en  nam 
zelfs  de  vrijheid  —  vergefelijk  in  dagen  van  Godsdienstijver  — 
zijne  nieuwe  inzichten  onder  zijn  kring  te  verbreiden.  Het  is 
mogelijk,  dat  de  man  een  gevaarlijker  vijand  voor  de  kerk 
was,  dan  hij  ons  op  ^toogenblik  toeschijnt:  zijne  kennis,  ge- 
paard aan  het  feit ,  dat  hij  te  Wezel ,  in  Frankrijk ,  te  G-enève , 
Frankfort  en  Londen  zijn  bedrijf  had  uitgeoefend,  mag  hem 
allicht  een  goede  dosis  gezond  verstand  aangebracht  hebben. 
Enkele  zijner  stellingen  —  hij  leerde  o.  a.  dat  Christus  een 
mensch,  en  geen  Grod  was,  dat  H\j  dus  niet  eeuwig  was,  en 
dat  men  de  toenmalige  bijbelvertaling  niet  kon  vertrouwen  — 
zullen  den  kinderen  dezer  eeuw  waarschijnlijk  minder  gods- 
lasterlijk en  onwaar  in  de  ooren  klinken,  dan  in  die  dagen 
der  goê  gemeente.  Hij  had  zijne  inzichten  uiteengezet  in  een 
boekske  van  weinig  omvang,  dat  den  titel  voerde  »Het  Licht 
der  Waarheid.''  Reeds  lang  had  de  kerkeraad  zorgvuldig  over 
zijn  doen  en  laten  gewaakt,  hem  vermaand  en  nog  eens  ver- 
maand, doch  zonder  hem  van  zijne  ,^vele  en  schrikkelijke 
dwalingen*'  te  kunnen  afbrengen.  Daarom  wendde  hij  zich  in 
den  loop  van  dat  jaar  met  een  verzoekschrift  tot  de  stedelijke 
overheid,  waarin  verzocht  werd,  dat  de  wereldlijke  rechter 
hem,  „een  verrot  lidt,  openbaerlyck  van  de  gemeinte  afge- 
sneden,'* onschadelijk  mocht  maken,  en  tevens  eenigekettersche 
boekjes,  reeds  vroeger  verboden,  doch  nu  herdrukt,  mocht 
verbieden.  Het  feit,  dat  de  zaak  Vogelsangh  als  een  hals- 
misdaad scheen  opgevat  te  worden,  joeg  burgemeester  Hooft 
in  't  harnas.  Reeds  lang  had  hij  het  dry  ven  der  predikanten 
tegen  andersdenkenden^  hun  vijandig  optreden  tegen  de  regee- 
ring, met  leede  oogen  aangezien.  Nu  hield  hij  twee  vertoogen 
in  den  raad,  waarin  hij  opkwam  voor  het  goed  recht  van 
Vogelsangh,  en  zoowel  de  predikanten  als  wie  met  hen  terug 
wilden  naar  vervolging  en  gewetensdwang,  scherpelijk  de  les  las. 
„Waarom,"  zoo  sprak  hij  tot  zijne  mede-regenten,  „zijn  wij 
tegen  de  Spaansche  dwinglandij  opgestaan?  Was  het  niet 
omdat  wij  geen  gewetensdwang  en  vrgheidsbekorting  konden 
dulden?  En  is  ons  dat  niet  gelukt,  omdat  allen,  zonder 
onderscheid,    Katholieken  zoowel  als  Protestanten,  de  handen 


11 

ineen  geslagen  hebben?  Ik  begrijp  niet,  dat  gijlieden  de  men- 
schen  niet  rustig  in  hunne  eigen  overtuiging  kunt  laten  leven, 
zoolang  zij  geen  gevaar  veroorzaken  voor  de  gemeene  vrijheid. 
Handelend  op  de  wijze,  zooals  gij  voornemens  schijnt  te  han- 
delen ,  vervalt  gij  uit  afkeer  van  wreedheid  tot  wreedheid,  en 
eer  gij   zelve  vrij  zijt,  gaat  gij  al  heerschen  over  andersden- 
kenden.  Zal  onze   stad   dan  nooit  rusten   van   de  felheid  der 
overheden  tegen  het  volk,  of  van  het  volk  tegen  de  overheid? 
Een  schild  is  ons  nog  noodiger  dan  een  zwaard!  Den  koning 
van   Spanje  hebben  wij,  niettegenstaande  zijne  groote  macht» 
geen   rechten   wilden  toekennen  over  ons  gemoed,  en  gij  wilt 
a  die   aanmatigen?   Zijn    wij    op    die   wijze  het  land  meester 
geworden?  In   vijfentwintig  jaren   heeft  men  de  landzaten  in 
geloofszaken  niet  tot  eensgezindheid  kunnen  brengen,  en  wil 
men  die  nu  op  stel  en  sprong  eischen?  Willen  de  predikanten 
waarlijk  hunne   kerk  uitbreiden,  dan  moeten   zij  heel  anders 
optreden :  't  geeft  geen  pas  dat  zij  de  menschen ,  vóór  zij  aan 
het    avondmaal    worden    toegelaten,   zoo  scherp   ondervragen 
of  zij    wel   in    alles   streng  rechtzinnig  zijn.  Want  al  zijn  de 
meesten   kleine   luiden   met   weinig  kennis,  ook  hun  kan  men 
geen  gezond  verstand  ontzeggen. 

„Eensgezindheid  tusschen  de  kerkelijke  en  burgerlijke  over- 
heid is  wenschelijk  en  noodig.  Doch,  waar  wij  op  grond  van 
onze  handvesten  en  gewoonten  vreemdelingen  uit  de  regeering 
weren,  daar  zullen  ons  hier  andere  vreemdelingen  1)  de  wet 
komen  stellen?  Wij  zagen  liever  in  den  kerkeraad  menschen 
van  onze  eigen  emstigen,  bestendigen  en  vreedzamen  aard, 
dan  drijvers,  die  ons  op  zoo^n  wijze  vergelden,  dat  wij  hen 
met  open  armen  ontvingen,  koesterden  en  onthaalden!  Daarbij 
laten  die  luiden  ons  in  den  steek,  zooals  dikwijls  gebleken  is, 
als  de  nood  aan  den  man  komt.  Ook  onder  Leycesters  bestuur 
hebben  zij  niets  dan  onrust  gestookt,  't  Is  hoog  tijd,  daar 
eens  orde  op  te  stellen,  want  reeds  zijn  zij  begonnen  het  lid- 
maatschap van  den  kerkeraad  als  een  monopolie  te  beschouwen, 
dat,    met  uitsluiting  van  de  oude   landzaten  alleen  hun  toe- 


1)  De  Engelsche,  en  de  te  Genève  gevormde  predikanten. 


12 

komt;  en  voortdurend  doen  cj  hun  best  alleen  vreemde  predi- 
kanten te  beroepen.  Wij  aijn  zoo  goed  willig,  dat  wij  de  in 
hun  gevolg  hier  gekomen »  vreemde  armen  op  onze  kosten  bijna 
nog  beter  onderhouden  dan  de  ouden  en  gebrekkigen  onder 
onze  eigen  stadgenooten :  en  toch  durven  die  lieden  in  hunne 
predikatiën,  voor  een  kerk  vol  volks,  uitvaren  op  met  name 
genoemde  overheidspersonen ,  ja  zelfs  dezen  bliksem  der  ver- 
doemenis op  hen  slingeren :  ^jWie  een  van  deze  kleenen,  die 
in  mij  gelooven,  ergert,  het  waar  hem  beter,  dat  een  molen- 
steen aan  zijn  hals  gebonden,  en  hij  in  de  zee  geworpen 
werde."  En  toch  had  dezelfde  mond  even  te  voren  gezegd: 
„Wie  niet  tegen  ons  is,  die  is  met  ons,  en  wie  u  lieden  een 
beker  waters  zal  te  drinken  geven,  in  mijnen  naam,  omdat 
gij  Christus'  discipelen  zijt,  voorwaar  zeg  ik  u,  hij  zal  zijn 
loon  geenszins  verliezen."  Hoewel  nu  zij ,  die  zóó  bejegend 
worden,  niet  alleen  niet  tegen  de  gemeente  zijn,  maar  haar 
zooveel  goeds  deden,  dat  men  het  allerminst  bij  een  beker 
waters  vergelijken  kan ,  gaat  men  toch  op  heftigen  toon  verder, 
en  voegt  er  bij:  „dat  zoodanige  lieden  ten  jongsten  dage 
zullen  hooren  de  schrikkelijke  stemme  des  Heeren:  Getat  van 
mij,  gij  vervloekten  in  het  eeuwige  vuur,  dat  den  Duivel  en 
zijne  engelen  bereid  is." 

v,lk  hoop  niet,  dat  de  geheele  kerkeraad,  de  overheid  dezer 
stad  of  de  Staten  's  Lands  zulke  kwaadsprekerij  zullen  goed- 
keuren en  toelaten.  Dan  zouden  wij  op  den  duur  door  de 
vreemde  predikanten  in  moeilijkheden  geraken,  die  noch  met 
ons  volkskarakter ,  noch  met  de  rede ,  noch  met  onze  Christelijke 

gezindheid  overeenkomen De  kerkdijken  letten  er  niet 

genoegzaam  op,  dat  de  aard  der  Hollanders  medebrengt,  dat 
zij  zelve  de  Schriftuur  onderzoeken ,  en  geen  religie  lichtvaardig 
aannemen,  gelijk  sommige  andere  volkeren,  die,  als  hunne 
vorsten  van  godsdienst  veranderen,  hen  daarin  eenvoudig 
navolgen.  Ik  kan  niet  gelooven,  dat  gij,  mijne  Heeren,  van 
meening  zijt,  dat,  wie  zich  niet  in  alles  naar  de  kerk  kunnen 
voegen ,  daarom  zwartgemaakt  en  bemoeielijkt  moeten  worden ; 
anders  toch  zouden  wij  op  't  oogenblik  velen,  die  zich  met 
alle   kracht  inspannen  om  ons  den  Spanjaard  van  den  hals  te 


18 

"weren,    moeten   mishandelen.    Dan   sou   de   tyrannie   in  dese 
Janden   niet   ophouden,   maar  alleen  de  tjrran  veranderd  zijn. 
2\j,    die    voorheen  zelve  werden  verdrukt,  zouden  nu  —  zich 
Meiven  al  het  voordeel  alleen  toeeigenend ,  dat  door  Gods  genade 
«n  ten  koste  en  laste  der  geheele  gemeente  op  de  Spanjaarden 
liehaald  is  —  anderen  gaan  vervolgen  en  verdrukken.  Met  de 
Pauselijke    inquisitie   nog   zoo   kort   voor   oogen,    kan   ik  dit 
voornemen  aan  geen  verstandige  vaderlanders  toedichten ,  maar 
meen ,  zoo  al  iemand  door  verkeerde  inblazingen  daartoe  mocht 
verleid   zijn,   dat  hij,   de  zaak  beter  inziende  en  nader  over- 
wegende ,  van  gevoelen  zal  veranderen 

^Want  zou  het  geen  jammerlijke  zaak  zijn,  dat  zij,  die  in 
dezelfde  mate  door  de  dwinglandij  geleden  hebben,  die  in 
ballingschap  gelijke  smaadheid  uitstonden,  wier  ellende 's lands 
ingezetenen,  zonder  dat  zij  onderscheid  maakten  in  religie, 
gelijkelijk  ter  harte  ging,  dat  zij  elkander  zouden  beleedigen? 
Zou  het  niet  hoogst  onredelijk  zijn,  nadat  men  nog  nauwelijks 
twintig  of  vijfentwintig  jaren  vrijheid  heeft  genoten ,  en  ter\7ijl 
de  roede  en  't  zwaard  des  vijands  ons  nog  dreigt  van  nabij , 
ja  boven  het  hoofd  hangt,  nu  reeds  zijne  medeburgers,  nog 
onlangs  lotgenooten  in  het  kruisdragen  onder  de  Spaansche 
tyrannie,  met  dezelfde  felheid  te  behandelen? 

„Immers,  ook  onder  de  Joden,  waarmee  wij  ons  het  liefst 
vergeleken ,  leefden  vele  sekten  in  de  grootste  verdraagzaamheid 
naast  elkaar.  £n,  waar  de  overheden  gaarne  bekennen,  dat 
zij  niet  in  alle  opzichten  volmaakt  zijn ,  mochten  ook  de  predi- 
kanten wel  eens  de  hand  in  eigen  boezem  steken.  Mij  dunkt 
liet  onbetamelijk,  dat  zij  er  hunne  preeken  op  inrichten,  om 
de  wethouders  bij  't  gemeene  volk  zwart  en  hatelijk  te  maken. 
Zij  behoorden  in  hunne  predikatiën  voorzichtig  en  gematigd  te 
zijn,  en  zich  niet  te  diep  en  vermetel  te  steken  in  de  zaken 
die  de  Overheid  aangaan."  1) 

Het  bleek  echter  al  spoedig,  dat  er  onder  de  „wethouders" 
meerdere  ^  waren ,  die  liever  aan  den  leiband  liepen  der  predi- 

1)  Verkort  en  in  hedendaagsch  Hollandsch  overgebracht.,  volgens  Brandt, 
Beformatie,  I^  817,  vlgd.  Het  ware  te  wenschen  dat  zgn  zoon  nooit  hadde 
,getracht  ^^mooier"  proza  te  schrijven  dan  dit! 


14 

kanten,  dan  zich  te  schikken  naar  den  gulden  raad  van  hun' 
wakkeren  burgemeester.  Daarom  hield  Hooft  eene  tweede 
toespraak,  zoo  mogelijk  in  nog  duidelijker  bewoordingen  dan 
de  eerste^  ^waarin  hij  nogmaals  zijne  gronden  opsomde ,  om  in 
dezen  aan  de  vervolgingszucht  der  predikanten  geen  voet  te 
geven.  1)  Het  heeft  niet  mogen  baten.  Niettegenstaande  intus- 
schen  gebleken  was,  dat  Vogelsangh  vrouw  en  kinderen  op 
zijne  wijze  in  ,^de  vreeze  des  Heeren''  opvoedde ,  niettegenstaande 
op  zijn  burgerlijk  leven  niet  het  minste  viel  aan  te  merken, 
werd  hij  in  Louwmaand  van  het  jaar  1698  uit  de  stad  ver- 
wezen ,  zijn  boekje  opgehaald  en  verbrand :  de  meest  afdoende 
wederlegging.  2)  Onder  het  rechtsgebied  van  den  Baljuw  van 
Kennemerland  geraakt  en  te  Haarlem  opnieuw  in  den  kerker 
gebracht,  herriep  de  ongelukkige  —  men  bedenke  dat  hij 
vrouw  en  kinderen  had  —  zijne  gevoelens  en  werd  ontslagen; 
op  den  14den  van  Slachtmaand  verkreeg  zijne  echtgenoote  van 
^Mijne  Heeren  van  den  Gerechte"  der  Stad  Amsterdam,  dat 
hij  zich  weder  binnen  de  muren  mocht  vestigen. 

Een  dergelijk  staaltje ,  misschien  één  uit  meerdere ,  die  minder 
bekend  werden ,  toont  ons  onder  welk  gesternte  de  zeventiende 
eeuw  in  Nederland  een  aanvang  nam.  Nog  leest  men  met  ge- 
noegen, hoe  de  waardige  Hooft  toen  gesproken  heeft:  hij,  die 
't  ook  goedkeurde,  dat  zijne  echtgenoote  haar  troost  zocht  in 
de  vergadering  der  verketterde  doopsgezinden,  3)  en  er  stellig 
het  zijne  toe  bijdroeg  om  van  zijn  dichterlijken  zoon  den  vrij- 
geest  te  maken,  die  hij  geworden  is.  4) 

Ten  onrechte  zoo  goed  als  vergeten  is  een  ander  Amster- 
damsch  libei*tijn  dier  dagen,  Robbert  Robbertsz.  Ie  Canu. 
Op  27  Nov.   1563   te   Amersfoort  geboren,  5)  zal  hij  in  zijne 


1)  ibid.  I,  825,  vlgd. 

2)  Yomiis  volgens  Brandt  in  het  Sententieboeck  der  Stadt  Amsterdam  op 
4  Mei  1598. 

3)  Brandt,  Reformatie,  I,  821.  • 

4)  Zie   0.  a.   het  gedicht   „Noodlof   in  P.   C.   Hooft's  gedichten,  oitg. 
Leendertsz.  1871,  I,  164. 

5)  Navorscher,   1855 ,   bplad   blz.   XIV.   Waar  geene  andere  bronnen 


16 

jonge  jaren  de  zee  bevaren  hebben.  In  1586  althans,  of  daar- 
omtrent, vestigde  hij  zich  als  „schoolmeester  der  grooter- 
^eevaert"  «buyte  de  Haerlemmerpoort ,  achter  de  Brouwery 
^van  de  Bllaver,  in  de  Leydstar  tot  Amsterdam."  Hij  schijnt 
ar  spoedig  gehuwd  te  zijn  met  Eva  Passens,  en  toen  deze 
stierf,   hertrouwde   hij  in  1601  met  Anne  Jacobs.  1) 

Uit  zijne  school  zijn  onze  eerste  en  beroemdste  zeevaarders 
voortgekomen.  Comelis  Houtman ,  de  eerste  Indië-vaarder ;  Jacob 
"van  Heemskerck,  Comelis  de  Rijp,  Grerrit  de  Veer  —  misschien 
ook  Willem  Barends  —  de  mannen  van  Nova  Zembla;  de  ad- 
miraal Jacob  van  Eek  —  die  Indië  bereikte  in  de  helft  van  den 
ti/d,  dien  Houtman  noodig  had ,  en  ^^hunne  gesellen  /'  allen  heb- 
^n   bij   Robbert  Robbertsz.  de  stuurmanskunst  geleerd.  Ziüke 
leerlingen  bewijzen  meer  voor  zijne  verdienste  dan  lange  redenee- 
'ingen.   Hij    zelf   durfde   verzekeren:    „als    men   de  waarheyt 
''^feennen  wil :  so  moet  men  bekennen  dat  over  25  Jaren  weynich 
Stierlieden  in  deze  landen  waren,  die  niet  anders  dan  alleen 
°^^.ar   op    de   Noortster   wisten   te  varen:   Maar  't  sedert  den 
«'^^-xe   1586,   dat  iók  de  Zeeluyden   hebbe   leeren  op  alderleye 
Starren  varen,  als  sy  de  Noortster  niet  meer  en  sien  conden, 
^     de  Zeevaert  seer  toegenomen:  want  daaruyt  zijn  veel  cloecke 
^^xmaarde  Stierlieden  gheresen.   Ooc  de  groote  vermaarde  en 
^^^dtberoemde  Zeevaert,  die  vóór  die  tijdt  in  dese  landen  niet 
Slxeweest  en   is,   door  dien   sy  voor  die  tijdt  niet  anders  dan 
^IXeen    op   de    Noortster   wisten    te    varen.    Oock   sullen  mijn 
^Ciholieren,   alsoowel  de   eerste    makers  van  de  ghebulte  Pas- 
^^-arten,  als  de  eerste  opstelders   van  de  Oost-indische  vaart 


''^OTden  opgegeven,  z^jn  mgne  medodeelingen  ontleend  aan 's  mans  pamfletten^ 
^^eerendeels  aanwezig  in  de  Kemonstrantsche  pamfl.  Verzameling,  ter  Univ. 
^\l)l.  te  Amsterdam. 

1)  Amsterdamsche  Puyboecken   op  12  Juni  1601,  waar  ook  zgne  hand- 
^^ening  te  vinden  is.  Hjj  woonde  toen  in  de  Mensstraat  btj  deBlauwbrug. 


16 

mijn  leeringhe  prinsen,  ende  betuygen,  dat  sy  die  in  alle 
deelen  der  weerelt  goet  ende  oprecht  bevonden  hebben,  isdgoo 
wel  in  xee  als  aan  landt/'  1) 

Niets  wederspreekt  deze  stoute  getuigenis.  Integendeel,  er 
is  alle  reden  om  aan  te  nemen  dat  zijne  beroemd  geworden 
discipelen  hun'  scherpzinnigen  meester  hoog  vereerden.  Toen 
de  predikant-aardrijkskundige  Petrus  Plancius  zijn  bekend  boek 
over  Haven  vinding  in  het  licht  gaf,  wees  Robbert  Robbertsz. 
er  zijne  scholieren  terstond  op>  dat  Plancius'  systeem  niet 
deugde;  op  /njn  verzoek  nam  Jacob  van  Eek  de  proef  in  het 
Zuiden  bij  het  eiland  Ascencion,  Jacob  von  Hee  mskerck  in  het 
Noorden  bij  Nova  Zembla,  en  beiden  kwamen  hem  later  ver- 
tellen ,  dat  hij  goed  gezien  had !  Ja ,  zoo  vriendschappelijk  was 
de  verhouding,  dat  hij  onzen  Nova  Zembla- vaarders  na  hunne 
terugkomst  in  het  vaderland  aan  een  examen  onderwierp,  en 
hen  in  gemoede  kapittelde  over  verschillende  fouten  en  mis- 
slagen, die  zij  begaan  hadden.  2)  De  Staten-Greneraal  hebben 
in  dien  t\jd  Robbert  Robbertsz.  kennis  en  verdienste  beter 
begrepen  dan  het  nageslacht.  In  Augustus  1611  riepen  zij  hun 
,<,Eersamen,  lieven,  bysonderen"  R.  R.  naar  den  Haag,  tegelijk 
met  den  bedaagden  Leidschen  professor  in  de  wiskunde  Rodol- 
phus  Snellius.  Een  Engelsch  warhoofd,  Thomas  Leamer, 
destijds  hier  vertoevende,  wenschte  de  groote  premie  te  ver- 
dienen door  de  Staten-Generaal  uitgeloofd  voor  de  oplossing 
van  het  vraagstuk:  hoe  de  lengte  te  vinden  op  zee,  en  was 
met  eene  lijvige  verhandeling  komen  aandragen.  Om  dat  werk 
te    beoordeelen   waren  Snellius  en  Robbert  Robbertsz.  in  den 


1)  Uit;  Korte  Verantwoordinghe  van  Robbert  Robbertsz.  tegen  Thomas 
Leamer,  Enghelsman.  1612  (?)  (zonder  pagin.) 

2)  Zie  ztjn  latijnschen  brief,  geschreven  in  1627  aan  Willem  Jansz  Blaeu, 
den  vervaardiger  van  den  wereldberoemden  atlas,  aldaar.  Vol.  I,  bij  de 
kaart  van  Nova  Zembla.  Quam  petiisti  summum  colloquii  inter  me  et  dis- 
cipulos  quondam  meos,  Jacobum  Heemskerk ,  Gerardum  de  Veer,  Joannem 
Cornelii  Rgp,  comploresque  alios,  paucis  accipe.''  etc.  Als  geen  ander 
't  vóór  hem  gedaan  heeft,  is  hg  tevens  de  uitvinder  van  de  methode, 
mu^ieknoten  door  cjjfers  voor  te  stellen;  op  die  wijze  geeft  hg  de  melodie 
aan  van  een  versje,  dat  te  vinden  is  op  de  laatste  bladzijde  van  zgn 
„Meypraetgen''  (1610)^  tenminste  in  een  der  drukken. 


17 

Haag  besteld.  Zij  zagen  het  door,  doch  bevonden  het  zóó  ver- 
ward, zóó  doorspekt  met  theologischen  onzin  —  Prins  Maurits 
werd  o.  a.  voortdurend  als  „Zebaoth"  aangesproken  —  dat 
zij  geen  beteren  weg  wisten  dan  den  man  eenige  eenvou- 
dige vraagstukken  voor  te  leggen  —  welke  hij  niet  kon 
beantwoorden.  De  oude  Snellius,  wel  inziende,  dat  Robbert 
Robbertsz.  in  langdurige  ervaring  verre  boven  hem  stond,  liet 
hem  gaarne  het  woord  over ,  en  tot  groote  ergernis  van  Leamer, 
werd  hij  met  zijne  „lijmerij'S  als  Robbertsz.  het  noemde,  naar 
imis  gezonden.  Aan  Leamers  spijt  over  het  niet  behalen  der 
premie  hebben  wij  Robbertsz.'  kluchtige  „Verantwoordinge"  te 
danken. 

Met  opzet  wijdde  ik  eene  geheele  bladzijde  aan  zijne  ver- 
diensten voor  onze  zeevaart:  misschien  is  daarop  nauwelijks 
ten  halve  al  't  goede  gezegd  wat  er  op  dat  gebied  zoo  al  van 
hem  te  zeggen  valt,  want  slechts  een  gedeelte  zijner  geschrif- 
ten werd  mij  bekend.  Ook  ten  opzichte  van  hem  zijn  onze 
landgenooten ,  —  trouwe  aanbidders  van  de  opgaande  zon  —  vrij 
ondankbaar  geweest.  De  man,  die  een  paar  schepen  vol  kruid- 
nagelen, of  een  zilvervloot  thuis  bracht,  werd  by  zijn  leven 
en  na  zijn  dood  bezongen  en  bewierookt  1).  Doch  hij ,  die  door 
zijn  goed  onderricht  onze  eerste  en  latere  „schipvaerten"  naar 
Indië  mogelijk  maakte,  wordt  vergeten,  zelfs  als  men  zijn' 
leerling,  Comelis  Houtman,  verheerlijkt. 

Maar,  wij  dienen  kennis  te  maken  met  den  Zi6er^^  Robbert 
Robbertsz.  Toen  hij  zich  in  1586  te  Amsterdam  vestigde, 
behoorde  hij  tot  de  Doopsgezinden:  hetzij,  dat  zijn  geloof  reeds 
eene  zaak  van  erfenis  was,  of  wel,  dat  hij  zich  uit  vrije  ver- 
kiezing bij  de  meest  vooruitstrevende  richting  heeft  aange- 
sloten. Bij  achtte  zich  zei  ven  echter  te  hoog,  dan  dat  hij 
zweren  wilde  bij  de  woorden  van  welken  meester  ook.  Daarby 
had  hij  de  eigenaardigheid  de  dingen  met  een  humoristischen 
blik  te  bezien,  en  nooit  zijn  oordeel  onder  stoelen  of  banken 
te    versteken.     Dus    wees    men    hem     spoedig    na    als    een 


1)  Men  herinnere  zich  Piet  Hein's  eigen  woorden! 


18 

„spotvogel",  die  „met  alle  religiën  en  godsdiensten  den  drctak 
stak,  vooral  met  doop,  avondmaal  en  ban:  want  hij  achtte 
het  onverschillig,  waar  men  zich  liet  doopen,  als  het  slechts 
geschiedde  in  Jezns'  naam;  hij  gaf  er  niet  om,  met  wie  hij 
't  avondmaal  vierde ,  als  het  hem  slechts  verbeterde ;  hij  lachte 
wat  om  ban  en  broederlijke  bestraffing."  1)  Daar  was  wat 
waars  in:  Robbertsz.  was  geen  sekteman,  vond  nietnoodigom 
elk  gering  meeningsverschil  eene  nieuwe  kerk  te  stichten.  Had 
Jezns  soms  geëischt,  „dat  de  menschen  zoo  houterig  stijf  waren 
om  zich  in  te  beelden ,  op  een  punt  van  een  speld  of  naald  na 
te  weten,  waar  de  knoop  van  de  veter  lag?"  Doch  hij  spotte 
niet  met  den  waren  godsdienst,  „dien  God  alleen  aanziet:  nl. 
weduwen  en  weezen  in  hunne  droefenis  bezoeken ,  met  geld  en 
goede  woorden  troosten  en  zich  zei  ven ,  onbesmet  van  de  wereld, 
te  behouden."  Den  leeraars  der  doopsgezinden  was  dat  niet 
genoeg:  in  het  jaar  1691  deden  zij  hem  in  den  ban,  met  het 
gewone  gevolg,  dat  zijne  geloofsgenooten  trachtten  hem  het 
brood  uit  den  mond  te  stoeten,  en  ieder  voor  den  „spotter"^ 
waarschuwden.  Die  soort  van  vervolging  moede,  vertrok  hi^ 
in  1610  met  vrouw  en  kinderen  van  Amsterdam  naar  Hoorn.. 
Op  18  Maart  1614  werd  door  de  Staten-G-eneraal  besloten , 
dat  het  College  der  Admiraliteit  te  Enkhuizen  of  Hoorn  hem. 
een  jaargeld  van  honderd  gulden  moest  uitkeeren ,  totdat  voor 
zijn  onderhoud  en  den  bouw  zijner  zeevaartschool  zou  zijn 
gezorgd.  2) 

Reeds  in  de  laatste  jaren  van  de  zestiende  eeuw  wsa^ 
Robbertsz.  begonnen  in  tal  van  pamfletten  de  twistzoekers  en 
scheurmakers  onder  de  Doopsgezinden  en  andere  sekten  te 
geeselen  en  tot  verdraagzaamheid  aan  te  sporen,  altijd  goed 
leven  en  handelen  verheffend  boven  dogma-gekibbel.  Voort- 
durend heeft  hij  den  doopsgezinden  leeraren  achtervolgd  met 
den  eisch,  toch  eens  bekend  te  maken,  waarom  zij  hem  ver- 
volgden, waarom  zij  hem  eigenlijk  in  den  ban  gedaan  hadden  ? 
Hij  heeft  geen  antwoord  bekomen.  Blijkbaar  begrepen  zij  maar 


1)  Sopmiighe  Buerpraetgens.  Hoorn  ^  1614. 

2)  Navtffscher,  IV,  201. 


19 

Ski  te  goed,  dat,  al  schreef  hij  altijd  y,Onder  Verbeteringh" 
boven  zijne  boekjes,  er  aan  zijn  spotzieken  aard  niets  te  ver- 
"beteren  viel;  dat,  al  noemde  hij  zich  zelven  ,,een  nieteling/' 
^een  O  in  't  cijfer,"  hij  ook  anderen,  van  den  hoogste  tot  den 
Ictagste,  geen  haar  beter  rekende,  en  dat  hij,  hoe  ook  hun 
^kutwoord  mocht  Iniden,  de  lachers  door  een  handigen  zet  of) 
^dgne  zijde  zou  weten  te  brengen. 

Van  Coomhert's  dagen  af  was  de  strijd  om  het  oppergezag 
'ti^vLsschen  kerk  en  staat  zonder  ophouden  voortgezet.  Vemameii 
i]  uit  Hooft's  toespraak,  hoe  aanmatigend  de  Amsterdamsche 
iTedikanten  in  1597  dorsten  optreden ;  hoe  zij  er  naar  streefden 
icb  dezelfde  macht  over  het  geweten  te  verzekeren ,  die  hunnen 
^katholieken   ambtgenooten  kort  te  voren  ontglipt  was;  hoe  zij 
sselfs  niet  terugdeinsden  voor  feitelijke  vervolging  van  anders- 
denkenden: hunne  ambtsbroeders  in  andere  steden  waren  over 
Itiet  algemeen  niet  minder  qverig  voor  de  eere  Q-ods.  Zoo  schreef 
^e  Rotterdamsche  predikant  Caspar  G-revinchoven  een  boekske 
van  weinig  minder  dan  honderd   kwarto  bladzijden  „Van  de 
"^heydt   der    Secten,    hoe    schadelyck    deselve    zij."   En  wij 
behoeven  slechts  zijn  oordeel  over  de  terechtstelling  van  Michael 
Servet  te  vernemen ,  om  te  begrijpen  welke  geest  hem  bezielde : 
,)Ku  late  ick  oordeelen  alle  onpartijdige ,  met  wat  conscientie 
dat    yemant    desen    grouwelijcken    ende    seer   schrickelicken 
Grodslasteraer    can    voorstaen ,    ende   yemandt  beschuldighen 
daerover  dat  die  is  omgebrocht;  wie  is  die,  dien  syn  hayreïi 
niet  en   schricken   op  synen   hoofde  ^   die  dese  lasteringe  aen- 
hoort?    Soo    Q-od   gewilt   heeft   een  en   valschen   Propheet   of 
droomer,  die  daer  leerde  den  Israelijten  eenen  anderen  Godt, 
daer  van  haere  vaderen  niet  en  wisten,  dat  men  dien  doot- 
steenigen    soude,   wie   kan    seggen    dat   desen   grouwelijcken 
lasterare  sy  onrecht  gheschiet?"  1). 

Hij  begreep  echter,  dat  daden  als  die  van  Calvijn  het 
protestantisme  bij  velen  niet  minder  gehaat  zouden  maken  dan 
het  katholicisme,  en  voegt  er  dus  vergoelijkend  bij:  „nochtans 


1)  't  Boekje  verscheen  na  den   dood  des  schrijvers^  Tot  Dordrecht,  Bj 
Adnaen  Jansz.  Bot  Anno  1611,  blz  23.  (een  ex.  in  m^n  bezit). 


20 

en  wil  ie  niet  toestaen  om  verscheydentheyt  der  Religie 
yemande  dwaselijc  te  vervolgen  of  te  dooden." 

De  twist  om  het  oppergezag  is  tijdens  het  twaalQarig 
bestand  ineengevloeid  met  dien  over  het  leerstuk  der  voor- 
beschikking, en  ten  slotte  beslecht  door  den  strijd  tusschen 
Prins  Manrits  en  Oldenbamevelt.  Had  de  laatste  zoolang  hem 
mogelijk  was,  kerkelijke  inmenging  in  staatszaken  geweerd, 
had  hij  door  verstandige  besluiten  voortdurend  getracht  de 
grootste  drijvers  in  toom  te  houden:  toen  Prins  Maurits  — 
„die  niet  wist  of  de  predestinatie  groen  of  blauw  was"  —  de 
tegenpartij  koos  en  bij  de  Contra-Remonstranten  ter  kerk  ging; 
toen  Oldenbamevelt  twee  jaren  later  het  leven  liet  op  het 
schavot,  werd  het  aanzien  des  lands  geheel  anders.  „Axmijn, 
die  kreeg  den  schop,"  zooals  Vondel  zeide:  kerkeraden  en 
synoden  voerden  sedert  den  boventoon. 

Robbert  Robbertsz.  heeft,  als  alle  libertijnen  dier  dagen 
natuurlijk  de  zijde  van  Arminius  en  Oldenbamevelt  gekozen, 
zonder  juist  Arminiaan  te  worden:  hij  vond  het  twisten  over 
onbegrijpeUjke  leerstukken  onnoodig,  doch  kende  het  streven 
der  predikanten  te  goed  om  rustig  en  lijdelijk  toeschouwer  te 
blijven.  Zijne  gedichten  —  want  de  schoolmeester  der  groote 
zeevaart  dichtte  ook,  al  was  h^  te  zeer  een  kind  van  de 
zestiende  eeuw  om  het  niet  op  de  rechte  wijze  der  rederijkers 
te  doen  —  zyn  meer  scherp  en  stout,  dan  mooi.  Zoo  durft  hij, 
in  een  gedicht,  dat  waarschijnlijk  uit  1608  dagteekent,  en  den 
titel  voert  „De  Noortsche  Rommelpot",  de  Luthersche  kerk 
met  een  Oude-Mannenhuis ,  die  van  Calvijn  met  een  pesthuis 
vergelijken;  de  Doopsgezinde  gemeente  stelt  hij  voor  als  een 
gasthuis ,  waar  Jan  en  alleman  in  komt.  Niet  onduidelijk  laat 
hij  doorschemeren,  dat  hij  ^t  noch  houdt  met  „die  Bamany 
drincken",  noch  met  „de  -£a//ivleyseters",  noch  met  „die  de 
Luyt  slaan",  en  dat  hij  ook  van  de  Doopers  niet  weten  wiL 
In  een  daarbij  gedrukt  liedeken  droomt  hij,  dat  hij  door  Grod 
wordt  uitgenoodigd  bij  „Christus  onze  Weert"  ten  avondmaal 
te  komen.  Daar  zit  de  Paus  voor,  maar  achtereenvolgens 
stormen  Luther,  Calvijn  en  de  Mennisten  binnen  en  trachten 
hem  te  verdringen: 


21 

6.  D'een  ging  d'ander  daar  verachten 
Elcx  tongh  gaf  daer  vier 

Elck  sprack:  ons  met  ons  gheelachten 

Comt  de  plaats  toe  hier: 

Want  d' Apostels  syn  ghestorven, 

En  nu  hebben  w^ 

Dese  plaets  van  haar  verworven 

Om  te  doen  als  zij. 

7.  Hoe  sal  noch  dit  spel  afloopen 
Dacht  ick  in  mgn  Gheest, 

£lck  sejt  hem  comt  toe  te  Doopen 
£n  te  bannen  meest: 
Ëlck  wil  Christus  stoel  bezitten, 
En  aent  hooghst  ejnd'  ghaen, 
Sal  den  Weert  behaghen  ditten 
Can  ick  niet  verstaen. 

9.  Ick  sprack:  Broeders  weest  tevreden 
Laet  ons  rusten  t'saem, 
Want  ons  Weert  sal  elck  sjn  Steden 
Gheven  naer  'tbetaem, 
Maer  niemant  en  woud'  mg  hooren, 
In  dit  groot  discoort 
Al  mtjn  preken  was  verlooren 
Elck  verachten  'tWoort. 

In  het  jaar  1610  dichtte  hij  een  „Nieuwe  Jaars  Claach-Liedt, 
over  de  Doodt  van  Jacobus  Arminius,"  waarin  hij  verzekert: 

^,Maar  die  hem  kenden  die  loofden  hem  zeer 
H$  liedt  nojt  arm  bedruckt  Mensche  verlegen 
Hq  troostte  haer  met  Geldt  en  goede  leer.^ 

en  bakte  vervolgens  een  „Rommeltaerte,  ofte  wat  oudts  ende 
wat  nieus,  al  voor  een  Grheldt."  Daarin  vraagt  hij: 

„Ghy  noemt  den  Paus  den  Antichrist, 
Maer  zynder  nergens  meer  te  vinden? 
Ick  meen  dat  al  die  willen  binden, 
Aen  hare  droomen  ons  gemoet 
Al  kuyckens  zgn  van  't  zelfde  broei" 

en  geeft  zijn'  landgenooten  den  weigemeenden  raad: 


22 

Blijft  ghy  vereenicht^  en  verdraeght 
Malcander;  soo  de  Schrift  ghewaecht. 
De  hooghe  poincten  laet  die  varen, 
Totdats'  u  Godt  wil  openbaren: 
En  staet  na  liefde  rust  en  vree, 
Met  alle  menschen  t'elcker  stee. 

Dergelijke  verstandige  zetten  gaan  schnil  in  een  blad  vol 
rijmenden  onzin,  een  Rommeltaerte >  een  typische  streek  van 
Bobbert  Bobbertsz. 

Zie  hier  zijne  „Korte  t'Samenspraeoke  van  de  Predestinatie 
tosschen  Vader  ende  Soon"  (1610).  1) 

„Vader,  ie  bidde  u,  segt  my  wat  ghy  gevoelt  van  de 
Predestinatie,  verkiesinge  en  eeuwich  voornemen  Grodts. 

lek  ghevoele,  Sone,  dat  ie  eens  Menschen  voornemen 
noch  niet  en  kan  begrijpen,  hoe  veel  te  min  dan  Grods 
voornemen.  lek  en  kan  noch  het  hondert  duysenste  deel 
van  des  Menschen  eygen  werken  en  wysheid  niet  begrypen : 
hoe  veel  te  min  dan  sal  ie  my  onderwinden  Grods  wercken 
ende  wijsheid  te  begrijpen. 

Wat  onderwinden  haer  dan  dese  hooge  Doctoren  ende 
Professoren  in  de  H.  Theologie? 

Sy  spreken  van  dingen,  die  ons  te  hooch  zijn,  mijn 
Sone:  want  sy  dispnteren  oft  de  Hen  eer  gheweest  is, 
dan  het  Ey ,  oft  het  Ey  eer  dan  de  Hen ;  d'een  seyt ,  dat 
den  Boom  eer  gheweest  is  dan  z^n  vracht,  d'ander  seyt 
dat  de  Vracht,  daer  den  Boom  uyt  ghecomen  is,  eer  ge- 
weest is  dan  den  Boom,  ende  dat  de  menschen  eerst 
kinderen,  onnoosel  ende  naact  zijn  geweest,  eer  sy  wisten 
datse  naect  waren.  Elck  laet  hem  dancken ,  dat  hy  't  best 
weet,  ende  mijn  gevoelen  is,  Sone,  dattet  best  is  daer  af 
te  swijghen,  ende  na  de  liefde  haecken,  die  ons  niet  en 
sal  bedriegen.  (1  Cor.  13)." 

Op  dat  aanbeeld  heeft  hij  doorgehamerd.  Zoolang  Oldenbar- 
nevelt  aan  het  roer  stond,  prees  hij  de  verstandige  plakkaten 


1)  Te  vinden  achter  zijn  „Mey-praetjen." 


23 

der   Staten,    waarin   de   roervinken   tot  verdraagzaamheid  en 
kalmte  werden  aangespoord.  Soms  droeg  hij  zijne  boekjes  aan 
diezelfde   Staten   op,    en    eens    vinden    wij    zelfs    onder   zoo'n 
opdracht:    ^^door   uwe  dienst-schnldighe  Robbert  Robbertsz.  Ie 
Cann,    die  noch  meer  heeft  te  seggen/*  1)  In  1618  beging  hij 
de  stoutheid  een  boekje  vol  „G-ravamina  ofte  Swarigheden  van 
6ommige   waerheydts-liefhebbers   tot  Hoorn"  eigenhandig  aan 
Prins   Maurits   ter  hand  te  stellen,  met  verzoek  deze  over  te 
leveren   aan    de   volgende   Synode   Nationaal  „om  beproeft  te 
worden,   nae    der   Schrift   die  daer  seght:  Proeft  het  al  ende 
wat    goedt   is,    dat    behoudt.''    Waarschijnlijk   ligt   daarin  de 
verklaring    van    het   feit,    dat   de  Grecommitteerde  Raden  het 
noodig  achtten   in  Augustus  1619  aan  den  Hoornschen  schout 
te    bevelen  „onderzoek  te  doen  naar  z^n  (R.  R's)  persoon,  en 
zijne   gezegden   tot   nadeel   van   religie  en  regeering,  en,  zoo 
deze  afkeurenswaardig  waren,  hem  naar  rechten  en  plakkaten 
te   straffen/'  2)   Of   dat   gebeurd   is   bleef  onbekend.    „T'was 
anders  een  vremde,  losse,  en  hoUebolge  geest,  een  schemper 
en  een   schieter  op  allerley  gesintheden,  en  met  naemen  hadt 
fay    't  op  het  mengelmoes  van  al  de  verdeelde  Doopsgesinden , 
en    de   Gereformeerden,   die  de  Remonstranten  veroordeelden, 
gelaeden.  Ook  werdt  hijj  veelt^dts  van  hun  getergt,  engesart; 
maar   alt^ds   lietense   van   hunne   veeren:    Want  hij  spaerde 
niemandt."  3)    ,Die  hem  te  na  kwam  werd  met  gereede  munt 
heen   gezonden:   't  geviel  dat  hij  wandelende  aan  de  zeekant 
te  Hoorn  van  twee  Predikanten,  die  met  hem  deunen  wilden, 
werd   aangesproken:    Robbert,   gij  schijnt  vol  gedachten,  wat 
peinst  g\j?  Hij  daarop:  't  is  waar,  Broeders,  ik  overdacht  wie 
de    oorzaak   van   de   zonde    is.    Zij   weder:  wel,  wie  is  er  de 
oorzaak  van  ?  De  snaaksche  geest  dreef  hun  toe :  Toen  de  eerste 
zonde  bedreven  was,  zeide  de  man,  dat  de  vrouw  het  gedaan 
had;  de  Vrouw  zei:  de  slang  heeft  het  gedaan;  doch  de  slang. 


1)  Sommighe  Buerpraetgens.  Hoorn  ^  1614. 

2)  Brandt,   Eist   der  Beform.   III,  836.,  en  de  Besolut.  der  gecommit. 
Badoi  op  23  Aug.  1619. 

3)  Brandt,   ibid.   Een   zgner   beste   pamfletten   is:   Sommige   Hoornsche 
Vearscheeps  Discoursen.  Hoorn.  1617.  (Koninkl.  Bibl.). 


24 

toen  nog  jong  en  dom,  zweeg  stil.  Maar  nu  ond  en  stout 
geworden,  komt  ze  te  Dort  op  't  Synode,  en  zeit,  dat  G-od 
het  gedaan  heeft.*'  1) 

Ook  op  't  gebied  der  rekenkunde  gaf  hij  blijken  van  snaaksch- 
heid.  In  1607  schreef  hij  eene  prijsvraag  uit  over  de  beste 
wijze  om  een  getal  van  BB  cijfers  (zegge  vijf  en  vijftig)  uit 
te  spreken ,  en  plakte  die  volgens  de  heerschende  gewoonte  2), 
op  verschillende  plaatsen  aan.  De  prijs  was:  een  pinte  wijns 
voor  't  beste  antwoord.  Allerlei  schoolmeesters,  uit  Haarlem, 
Amersfoort,  Scherpenisse ,  Spakenburg,  enz.  dongen  mede  -^ 
maar  't  spreekt,  dat  Robbertsz.  de  pinte  wijns  zelf  heeft  opge- 
dronken. 3) 

Twee  zijn  er  onder  de  Hollandsche  libertijnen  dier  dagen 
geweest ,  die  waarschijnlijk  tot  Robbert  Robbertsz.  in  nauwere 
betrekking  gestaan  hebben ,  en  zich  even  als  hij  in  den  grooten 
strijd  niet  onbetuigd  lieten.  Ik  bedoel  Willem  Meerman  en 
Reinier  Telle.  De  eerste ,  een  zoon  van  Gerard  Meerman,  bur- 
gemeester en  hoofdschout  van  Delft,  had  het  voorrecht  geboren 
te  worden  in  een  tijd,  waarin  de  meestergraad  in  de  rechten 
nog  niet  het  hoogste  ideaal  was  van  duizend  en  een  burge- 
meesters zoontjes,  en  tevens  een  bewijs  van  bekwaamheid  voor 
allerlei  ambten.  Wel  schijnt  hij  in  zijn  jeugd  de  Latijnsche 
school  afgeloopen  te  hebben :  als  zeekapitein  weet  hij  u  wonder 
guitig  aan  Apuleius  en  andere  kltissieken  te  herinneren.  Vóór 
hij  een  enkele  maal  als  pamflettist  optrad,  had  hij  stellig 
reeds  verscheiden  reizen  naar  Portugal,  Venetië  en  de  Levant 
achter  den  rug.  Zelf  deelt  hij  mede ,  „dat  hy  al  wyder  geweest 
was,  als  daer  de  son  bij  Noorden  scheen"  4),  waaruit  men 
besluiten   mag,    dat  hij   ook  de  Indische  Zee  had  doorploegd. 


1)  Brandt,  Reform,  als  boven. 

2)  Men  herinnert  zich^  dat  o.  a.  Descartes  er  eene  oploste,  welke  te  Breda 
was  aangeplakt  (Saisset,  Précurseurs  et  disciples  de  Descartes  p.  92.  (1862). 

3)  Zie:  't  Verscheyden  Antwoordt.  Hoorn  1612  (?).  't  Dacht  mg  wen- 
scheltjk  over  dezen  weinig  bekenden  man  ietwat  uitvoeriger  te  spreken  dan 
over  zijn  meer  bekende  geestverwanten. 

4)  Comoedia  Vetus,  uitg.  1718,  blz.  2. 


25 

In   1612   was  hij  echter  aan  land:  en  den  groeten  strijd  tos- 
8chen   Kerk    en   Staat   ziende*   bemerkende  welke  schadelijke 
gevolgen   die   kamp  aireede  na  zich  sleepte,  en  de  nog  scha- 
delijker,  die  te  wachten  stonden:  hoe  hij  de  gemoederen  van 
elkaar   vervreemdde,   de   hartstochten  prikkelde,   en  aan  een 
gewiksten  vijand  goede  gelegenheid  bood  om  in  troebel  water 
te    visschen,    heeft   ook   hij    zijne   landgenooten   willen  waar- 
schuwen en  opwekken  tot  den  rechten  weg  van  eensgezindheid 
terug   te   keeren.    Slechts    een  tweetal  pamfletten  heeft  hij  in 
het   strijdperk    geslingerd    —    doch  die  twee  zullen  voor  hem 
spreken  zoolang  gezond  verstand  in  eere  is  —  naar  wij  hopen 
tot  het  einde  der  dagen.  Voor  kinderen  van  onzen  tijd  is  noch 
zijn  „Comoedia  Vetus  of  Bootsmans  praetje"  noch  zyn  „Malie- 
wagen",  die  daar  op  volgde ,  meer  te  begrijpen ,  tenzij  voorzien 
van  goede  taal-  en  geschiedkundige  aanteekeningen.  Maar  dan 
rijn  zij  ook  de  moeite  van  't  bestudeeren  ten  zeerste  waard.  1) 
In  het  eerste  schetst  hij ,  aanknoopende  bij  het  gezegde  van 
Jezus  in  het  Evangelie:  „Volgt  mij  na,  en  ik  zal  a  visschers 
der  menschen   maken^',   in  korte  doch  meesterlijke  trekken  de 
opkomst  en  ontaarding  der  Roomsche  hiërarchie.  Daarna  wor- 
den   de   Hervorming  en  de  strijd  tegen  de  katholieke  kerk  in 
de  Nederlanden  geschilderd,  en  met  een  handigen  draai  komt 
Heerman   waar    hij    wezen  wil:   op  de  twisten  van  zijn'  tijd. 
Het   hartstochtelijk    drijven   der   predikanten  wordt  gehekeld, 
op  hunne  eigenlijke  bedoeling :  de  stichting  eener  Protestantsche 
hiërarchie,    den    vollen    nadruk   gelegd,    de   raddraaiers   naar 
verdienste   op   de   kaak   gesteld,   gegeeseld  en  gebrandmerkt. 
Dat  alles  wordt  verteld  in  de  ongezouten  zeemanstaai  van  dien 
tgd,    gekruid    met   beelden   aan    het   matrozen-    en  visschers- 
leven   ontleend,   een  taal,  ruw  en  plat  vaak  —  was  van  een' 
pikbroek  anders  te  verwachten?  —  doch  teekenachtig. en  pittig 
als  't  zeevolk  zelf.  Al  schertsend  aan  het  eind  van  zijn  betoog 
gekomen,   houdt   hij    een    tweegesprek  met  een  der  twistende 
predikanten : 


1)  De  uitgave  van  1718  is  daarvan  voorzien ,  en  voor  zoover  mij  bekend, 
nog  niet  door  eene  betere  vervangen. 


26 

„Laet  een  bootsman  wat  lacchen,  die  sonder  ajuynniet 
schreyen  en  kan:  laet  hem  de  vrydom  van  zijnen  maj- 
brief  1)  genieten.  Maer  gy,  die  de  Brieven  van  wqsheyt 
in  de  borst  draegt,  en  't  zegel  op  de  tonge,  en  arbeyd 
er  selve  niet  toe,  dat  een  deerlijcke  saeck  ook  bespot- 
tel^k  met  eenen  zy.  Speelt  so  seer  met  uwe  Conscientie 
niet,  als  of  gy  God,  den  Duyvel  ende  de  Werelt  teffens 
bedriegen  kont.  't  Groote  dak  van  de  kerk  dekt  wel  veeU 
maer  en  smoort  het  niet  al.  Ondertusschen  zijn  de  trouwe 
Dienaers  te  beklagen,  die  met  haer  sevenen  soo  veel  niet 
en  konnen  uitwisschen,  als  één  Schoorsteenveger  kan 
vuyl  maken." 

„Ja,  maer  ondertusschen  en  krijgen  wy  geen  recht.'' 

„'t  Is  u  schuit  dat  gy  tot  geen  andere  vierschaer  gaen 
en  wilt,  als  daer  't  vonnis  te  vooren  gesmeet  is."  2) 

„Waer  sullen  wy  dan  gaen,  daer  men  de  questien 
verstaet?" 

„TJ  eygen  Overicheyt,  die  sich  tegens  alle  wijsheytvan 
de  werelt  staende  hout,  die  de  Kochten  en  de  Rechters, 
daer  wy  alle  na  leven  ^  breekt  ende  maekt,  kan  die  niet 
Raets  genoeg  vergaren  om  de  verschillen  wijsselyk  te 
stillen?" 

y,Ja,  maer  het  sijn  geestelycke  saeken:  die  vereyschen 
een  geoeffent  verstant,  ende  en  willen  van  alleman  so  niet 
gehandelt  werden." 

„Waerom  dan  alleman  in  d^ooren  getuyt  een  weten- 
schap, die  men  of  niet  begrijpen,  of  wel  ontberen  kan? 
Maer  de  crygelheyt  is  nieuwers  mede  te  stillen:  al  bood 
men  haer  schoon  d'overwinninge ,  sy  wil  noch  al  meer 
hebben." 

....  „Ja,  maer  dit  zyn  al  praetgens,  en  om  een  eynde 
van  de  saek  te  hebben,  so  moest  men  't Schippersgilde 
vergaren''  (de  Synode  byeen  roepen). 

„Kinderen,    wat   een   huys    sou   daer    leggen!    als  een 


1)  die  hem  't  recht  geeft  bootsen,  grappen^  te  maken. 

2)  de  Synode. 


27 

Hoy-schuyr :  ende  de  naelde  te  vinden  wesen ,  alsof  ae  de 
Duyvel  in  't  Hoy  gesteeken  had.  Men  moet  wel  wat 
disputeren,  maer  niet  op  't  puntgen  van  een  Spaensche 
naelde;  niet  om  van  vrinden  vremde,  en  van  vremde 
vyanden  te  maken*  Ghy  weet  selfs  wel  te  seggen,  dat  de 
krygele  bootsen  (guiten)  onder  de  jonge  Maets  nieuwers 
anders  toe  en  deugen,  als  om  malkanderen  te  tergen,  de 
leden  rat  te  houden,  ende  by  eenen  misgreep  den  hals  te 
breken.  Daerom,  indien  de  Vaderen  onses  Yaderlants  dit 
hoogh  klimmen  niet  en  matigen,  ende  de  wyse  Stuyr- 
luyden  (de  predikanten)  van  haer  malle  kinderen  niet  wat 
leger  by  de  eerden  houden" ....  1) 

't  Was  al  boter  aan  de  galg.  In  hetzelfde  jaar  1612  heeft 
It^eerman  nogmaals  zijne  landgenooten  eiiistig  gewaarschuwd 
"-  al  doopte  hy  toen  zijn  boekje  de  „MaUe  wagen"  —  voor 
Wj  eene  nieuwe  „Schipvaert",  zijn  laatste,  ondernam.  Want, 
naar  Amerika  gezeild  om  op  zijne  beurt  de  Noordwestelijke 
doorvaart  te  ontdekken ,  heeft  men  tevergeefs  gewacht  op  zijne 
terugkomst.  De  ijsvelden  benoorden  Labrador,  die  zoo  menig 
Hoeken  schipper  het  leven  gekost  hebben,  werden  stellig  ook 
Meermans  graf.  2) 

Spreekt  Meerman  met  lof  van  Srobbert  Robbertsz. ,  de  dichter 
meinier  Telle  schijnt  hem  gedichtjes  gezonden  te  hebben,  die 
fiobbertsz.  in  zijne  pamfletten  liet  afdrukken.  Telle  of  Vitellius. 
^  1558  te  Zierikzee  geboren,  8)  reisde  in  zijne  jeugd  half 
Europa  af,  en  werd  later  rector  der  latijnsche  school  in  zijn 
vaderstad.  In  1610  vertrok  hij  naar  Amsterdam ,  waar  hij  zich 
waarschijnlijk  ook  nog  met  lesgeven  geneerde ,  doch  zijn  meesten 
besteedde  hij  aan  aardrijkskunde  en  geschiedenis.  Hij  ver- 


Ij  Comoedia  Vetus.  blz.  60,  62. 

2)  Biografische  bijzonderheden  in  't  «Voorberigt»  van  de  door  mij  gebruikte 
uitgave. 

3)  Zie  over  hem  Dr  Jan  te  Winkel,  Tijdschr.  voor  Nederl.  Taal  en 
letterkunde,  deel  III,  (Ie  reeks)  en  Dr.  W.  P.  C.  Knuttel.  Gids,  1886. 
Octoberafl.  blz.  1 ,  vlgd. 


28 

taalde  Gruicciardini's  boek  over  de  Nederlanden,  dat  in  1613, 
en  vervaardigde  een  ^Caertboeck"  van  de  Nederlanden  dat  in 
1616  het  licht  zag.  In  1614  geeft  hij  eene  vertaling  uit  van 
Plutarchus'  zedekundige  geschriften ,  en  heeft  in  't  zelfde  jaar 
reeds  eene  overzetting  gereed  van  het  meest  verafschuwde 
werk  dat  men  in  die  dagen  kende :  Servet's  de  Triniéatis  erroriims. 
Van  de  Dolinghen  der  Drievuldigheyd.  Al  is  dat  werk  eerst  in 
1620 ,  na  zijn  dood ,  ter  perse  gelegd ,  het  feit  bewijst  genoeg- 
zaam hoezeer  Telle  doordrongen  was  van  dien  vrijzinnigen  geest, 
die  in  lijnrechten  strijd  met  alle  schoolgezag ,  alles  onder  de  oogen 
durft  zien,  en  niet  schroomt  samen  te  gaan  met  den  grootsten 
heresiarch ,  waar  hij  in  's  lands  kerk  geen  waarheid  vindt.  Want 
om  iets  te  verdienen  werd  in  die  dagen  nog  niet  geschreven. 

Het  spreekt  van  zelf,  dat  Telle,  toen  de  strijd  heet  begon 
te  worden,  en  de  geest  van  het  lied  vaardig  over  hem  werd, 
partij  koos  voor  hen,  die  afkeerig  waren  van  het  hiërarchisch 
streven  der  Contra-Remonstrantsche  predikanten.  Ook  hem  ging 
vrijheid  boven  alles,  en  die  vrijheid  wenschte  hij  te  genieten 
in  vrede  voor  zich  en  zijne  medeburgers.  Niets  was  hem  meer 
tegen  de  borst  dan 

zacht  tot  heerschen  in  een  man. 

Die  geeme  zoa  den  naem  van  kercken-dienaer  draghen.  1) 

Zoo  min  als  zijne  confraters  was  Telle  anti-christelijk  of 
ongeloovig:  zij  allen  hielden  de  kruis  vaan  hoog,  maar  verheven 
boven  kerkelijke  ceremoniën ,  en  beuzelachtig  verschil  van  mee* 
ning.  Schijn-Christen  zijn,  dat  kon  iedereen: 

Elck  kan  syn  werck  wel  laten  staan. 

En  flux  ter  kercke  loopen : 
Elck  kan  ten  avondmale  gaen, 

Elck  kan  hem  laten  doopen : 
Elck  kan  na  's  lands  manieren 

Den  Sabbath-dach  wel  vieren, 
En  Psalmen  veel  met  stemmen  eel 

Doen  klincken  door  de  keel.  2) 


1)  Apollo'8  Harp,  Amst.  1658,  blz.  116. 

2)  Vredesangh,  1615. 


29 

Uiterlijke  plechtigheden,  ziedaar  volgens  hem  't  hoofd  ver- 
schil tnsschen  de  Christelijke  sekten  —  dingen,  die  den  waren 
Christen  niets  waard  zijn: 

Daer  tegen  kan  *t  ghebeoren  plat, 

In  desen  tyt  vol  twisten, 
Wt  noot^  doch  meest  njt  liefde,  dat 
Een  vroom  en  oprecht  Christen 
De  ceremoniale 
Gheboden  altemale 
Ter  syde  set,  of  altemet 

Heel  weynich  daer  op  let.  1) 

Waarom ,  waar  allen  toch  hun  heil  zoeken ,  hun  troost  putten 
uit  die  eene  bron,  het  Nieuwe  Testament,  het  fundament  van 
aller  leer,  waarom  geen  eensgezindheid? 

Eon  het  uitblijven  dat  een  man  van  zijne  gezindheid  ten 
scherpste  bestreden  werd,  hij,  die  zelfs  Koranteksten  durfde 
aanvoeren  tot  staving  van  zyne  gevoelens?  2)  Strijd  echter 
prikkelt,  bestrijding  nog  meer,  en  zij  heeft  Teile's  hai*p  zijne 
stoutste  liederen  ontlokt;  het  bekendste  daarvan  bleef  „der 
Contra  Remonstranten  Kerf-Stock*',  waarin  hij  de  leiders  en 
de  daden  van  de  tegenpartij  op  de  geestigste  wijze  over  den 
hekel  haalt.  3)  Ook  hij  juichte  de  verstandige  maatregelen  toe 
van  Oldenbarnevelt , 

Die  waardige  Piloot,  die  ons  vereenicht  Schip 
Met  synen  wysen  raet  naest  Godt  heeft  helpen  stieren. 

Dat  het  door  storm  en  windt,  trots  zee,  en  zand,  en  klip, 
Ter  haven  is  geraeckt,  op  't  volgen  van  sgn  vieren.  4) 

Doch  in  't  ende  is  hij  den  strijd  moede,  en  slaakt  de  ver- 
zuchting : 


1)  Ibid. 

2)  Tafereel,  Begrijpende  cortelyck  het  groot  en  de  merckelyck  verschil 
datter  is  tusschen  de  Leere  der  H.  Schrifture  ende  der  Qeref.  Eereken,  aen 
de  eene,  ende  der  Contra-Eemonstranten  aen  de  andere  zijde.  1616  (door  de 
Staten  van  Gelderland  als  «Godslasterlyck ,  scandaleus,  ende  calnmnieus»  in 
Febr.  1617  verboden.  Zie  Dr.  Knuttel,  ibid.  blz.  16). 

3)  Gedeeltelijk  afgedrukt  en  verklaard  door  Dr.  Knuttel,  t  a.  p.  blz  34,  vlgd. 

4)  Ibid.,  blz.  28. 


30 

Sal  dan  dit  sectisch  vyer,  altydt  sjn  Toetsel  Tinden, 
£n  met  gheen  watervloet,  oyt  konnen  zgn  gheblust 

Salt  ons  lief  Vaderlandt,  ja  ^s  werelts  kloot  verslinden 
O  neen,  ons  Godt,  o  neen,  yerleent  ons  eenmaal  rost. 

Men  wil  voor  uwe  eer,  qnansnys  te  strgden  schijnen, 
Maer  ondertosschen  ist,  om  eyghen  eer  te  doen, 

Twistgierichejt  (eylaes)  doet  liefd'  en  vree  verdwijnen 
En  wil  ons  trecken  aen,  des  Roomschen  Paus  kaproen. 

Had'  mennich  mensch  syn  wensch,  de  boomen  wierden  galghen, 
£n  die  op  syn  ghebedt  gheen  amen  segghen  wou, 

Moest  voort,  hoe  seer  hy  oock  voor  sulcken  spijs  mocht  walghen , 
Al  waer  hy  nog  so  goet,  Godtvruchtich  en  ghetrou.  1) 

Het  is  onzeker  of  Telle  het  einde  van  den  strijd  beleefd 
heeft.  Kort  voor  1620  overleed  hij,  en  werd  met  alle  plech- 
tigheid, „op  de  maniere  van  uytnemende  Poëten*'  ter  aarde 
besteld. 

Q-egronde  bezwaren  zijn  er  stellig  niet  tegen  aan  te  voeren , 
wanneer  wij  ook  den  goedlachschen  Amsterdamschen  dokter 
Samuel  Coster  tot  de  Libertijnen  rekenen.  Wel  weten  wij  niet 
met  zekerheid  of  hij  de  meening  der  Arminianen  dan  wel  die 
der  G-omaristen  aankleefde  —  't  blijft  zelfs  mogelijk  dat  hij 
beide  partijen  heeft  uitgelachen.  De  levensbijzonderheden ,  die 
omtrent  hem  bekend  zijn,  kunnen  in  weinige  woorden  worden 
samengevat.  2)  Hij  was  een  timmermanszoon ,  geboren  16  Sept. 
1579;  reeds  vroeg  werd  hij  lid  eener  Amsterdamsche  rede- 
rgkerskamer;  ging  in  1607  te  Leiden  studeeren,  huwde  nog 
in  datzelfde  jaar  3),  en  promoveerde  in  1610.  Sedert  woonde 
hij  te  Amsterdam,  waar  hij  eene  drukke  praktijk  uitoefende, 
en  op  hoogen  ouderdom  overleed.  Zijn  vader,  die  in  latere 
dagen   ook    't  ambt   van   koster   vervulde,   had   in  zijn  jonge 


1)  Bij  Robbert  Robbertsz.  Sommige  Hoomsche  Veerscheeps  Discoursen, 
blz.  40  (1617.) 

2)  Oosters  Werken,  uitg.  Kollewgn,  voorbericht 

3)  Zgne  eerste  echtgenoote  sch^nt  spoedig  overleden  te  zqu.  Op  26  Maart 
1626  ondertrouwde  hj  opnieuw  met  Rebecca  van  Twenhuysen,  uit  Zwolle 
geboortig.  (Amst  Puyboeck.) 


31 

jaren  tnedegedaan  aan  den  beeldenstorm ;  kan  het  verwondering 
baren  dat  ook  den  zoon  het  echte  genzenbloed  door  de  aderen 
stroomde?  Jezus  uitgezonderd,  heeft  misschien  nooit  een  tim- 
mermanszoon de  Phariseeën  en  Schriftgeleerden  van  zijn  tijd 
bestreden  met  zooveel  scherpte  en  heftigheid. 

„Men  haalde'^  zoo  wordt  er  bericht  —  „zijne  snedige  ge- 
zegden aan'*  1);  in  zijn  wapen  voerde  hij  een  schildpad,  het 
dier  dat  steeds  zijn  huis  met  zich  voert,  met  het  devies 
nOveral  thuis".  Zijn  geestigste  streek  is  wel  geweest,  dat  hij 
de  predikanten  op  die  plaats  bracht,  welke  het  zwartst  bij 
hen  aangeschreven  stond  >  nl.  op  het  tooneel.  Aan  niets  hadden 
zij  meer  den  duivel  gezien,  dan  aan  „d'Academy." 

Terwijl  z\jne  vermakelijke  klucht  van  Teeutois  den  Boer  onder 
onze  beroemde  kluchtspelen  de  eenig  oorspronkelijke  is,  is  ook 
zijn  treurspel  Ifigenie  zóó  los  van  de  Grieksche  sage,  dat  het 
b^na  voor  oorspronkel^k  kan  doorgaan.  Blijkt  onze  genees- 
meester in  alle  opzichten  een  man  geweest  te  zijn,  die  z^n 
gezeg  met  aardige  loopjes  en  levendige  actiën  wist  te  stofFeeren, 
in  Ifigenie  heeft  hij  de  kemphanen  onder  de  predikanten  gegee- 
seld  met  vlijmende  scherpte.  Nauwel^ks  begrijpt  men ,  hoe  een 
stuk  als  dit  in  1617  binnen  Amsterdam  kon  opgevoerd  worden. 

Meer  dan  een  der  andere  Libertynen  was  Dr.  Coster  op 
den  man  af.  Wat  zijn  ze  eigenlijk,  zoo  vraagt  hij^  die  roer- 
vinken? Het  zijn  menschen,  van  de  straat  opgeraapt;  uit 
welwillendheid  door  den  een  of  ander  ter  school  gezonden; 
en  nauwelijks  komen  ze  er  van  daan,  of  ze  matigen  zich  alle 
gezag  aan,  willen  iedereen  de  wet  stellen.  Van  den  kansel, 
blazen  zij  het  volk  wat  onbegrijpelijke  woorden  in  de  ooren 
en  mennen  dan  hunne  paardjes  waarheen  zij  willen.  2) 

O  wel  gheboren  volck!  dat  noyt  en  wierd  ghedwongen 
Van  's  Werelts  dwlDgelandt!  werdt  ghj  nu  niet  ghedrongen 
Te  moeten  buyghen  onder  't  moeyelycke  juck 
Van  maUe  Papeiy?  Snorckt  nu  vry  van  't  gheluck 
Daer  ghj  de  Werelt  deur  u  loügck  van  beroemden , 
Zo  dat  de  boren  n  de  vrye  Luyden  noemden  3). 


1)  Jonckbloet,  Letterinmde  XVIIe  eeuw,  I,  105  (1831). 

2)  Costers  Werken,  oitg.  Eollewtjn,  vs.  600.         3)  Ibid.  vs.  570. 


32 

Was  het  maar  alleen  godsdienstijver ,  die  hen  bewoog,  Coster 
zou  er  vrede  mede  hebben.  Maar: 

Dat  doen  ze  niet  voor  niet,  6  neen,  ze  z^n  niet  dom, 
En,  doen  ze  wat  voor  niet,  zo  weten  ze  waerom.  1) 

Wat  zij  's  nachts  droomen,  dat  durven  zij  over  dag,  zegt 
de  dichter ,  aan  het  volk  als  waarheid  diets  maken ;  zij  nemen 
een  air  aan,  als  waren  zij  zelve  tegenwoordig  geweest  in  de 
raadzaal  der  Goden,  ingewijd  in  de  diepste  geheimenissen. 

Voor  Godes  gheestlyck  volck,  daar  geeft  ghy  u  voor  nyt, 
£n  *tschynt  dat  ghy  niet  weet,  wat  dat  die  naem  beduyt. 
Gods  volck  soeckt  liefd  en  vreed,  en  ghy  soeckt  maer  te  twisten, 
En  't  Volck  te  leeren  datse  beter  niet  en  wisten.  2) 

^^Zouden  zij  Grods  wil  niet  weten,  die  om  godswil  hebben 
gestudeerd?"  laat  onze  spotter  Tersites  vragen,  't  Antwoord 
is  het  kort  verhaal  van  den  levensloop  der  predikanten.  Aan 
de  Hoogeschool  bestudeeren  zij ,  onder  meesters  die  't  ook  uit 
baatzucht  doen,  niets  dan  de  godgeleerdheid;  zij  zweren  bij 
de  woorden  van  hun'  professor;  staren  zich,  overbluft  door 
woorden  zonder  zin,  blind  op  één  punt;  leerden  nooit  hun 
eigen  verstand  gebruiken: 

Daar  komt  de  twist  van  daan,  want  dese  die  sal  leeren 
Dat  't  alles  geel  is,  en  in  teghendeel  sal  sweeren 
Een  ander  wederom  de  dinghen  blauw  te  zfjn.  3) 

Dat  twisten  en  kijven,  dat  verketteren  van  elkander,  ontlokt 
onzen  dichter  woorden,  die  erger  zijn  dan  kaakslagen:  Dolk- 
steken zijn  het: 

Schynheyl'ge  Paep  ghy  Hecht, 
Ghy  liecht  Ghy  doet  niet  dan  dat  ghy  de  werlt  bedriecht 
Met  Hemels  guychel-spel ,  en  *tzyn  u  eyghen  dinghen^ 
Slechts  om  u  baat  bedocht^  en  om  het  volck  te  dwinghen 
Tot  sulcks  als  ghy  begeert.  4) 

't  Was    een   geluk,    dat   Coster   onder   de   Amsterdamsche 


1)  Ibid.  VS.  636.  2)  Ibid.  vs.  836. 

3)  Ibid.,  VS.  998.  4)  vs.  1329. 


33 

regenten  tal  van  geestverwanten  had.  Anders  ware  stellig  de 
voorspelling  aan  hem  bewaarheid  geworden,  die  hij  in  de 
volgende  verzen  uitspreekt: 

Ghelgc  den  Noorderstorm  de  Zee 
Beweecht,  beweghen  zj  Inj  mee 
De  menschen  door  een  ydle  droom, 
Die  teghen  dese  wint  en  stroom 
Op  zeylen  wil,  verliest  zyn  Schip 
Zyn  lyf,  zyn  goedt^  op  eenen  klip.  1) 

Hen  kan  zich  begrijpen  hoe  de  kansels  moeten  gedaverd 
hebben  over  den  man,  die  znlke  dingen  dorst  zeggen;  hoe  h\j 
moet  vervolgd  zijn  met  een  odium  theologicumi  venijniger  dan 
elke  andere  haat ;  hoe  't  den  predikanten  in  den  krop  stak ,  dat 
„het  Sehouburgh",  als  dat  stuk  opgevoerd  werd,  voller  was 
dan  ooit ;  en  hoe  zij ,  zeKs  jaren  later  door  geen  schande  wijs 
geworden,  er  het  zwijgen  niet  toe  konden  doen.  2)  Coster  had 
echter  de  lachers  op  zijne  zijde,  en  dat  was  hem  genoeg. 

Hebben  ook  de  predikanten,  na  den  val  van  Oldenbamevelt 
in  zeker  opzicht  de  zege  behaald;  is  hun  gezag  en  invloed 
sterk  toegenomen:  tot  een  priesterheerschappij  als  weleer  de 
Boomsche  kerk  bezat,  hebben  zij  het  binnen  de  Nederlanden 
nooit  kunnen  brengen.  "Wel  is  waar  zijn  op  tal  van  plaatsen 
de  Arminianen  onderdrukt  —  't  was  hunne  beurt  — ;  welzijn 
Boomschen  en  Doopsgezinden  herhaaldelijk  met  groote  onver- 
draagzaamheid behandeld;  wel  zijn  er,  zooals  wij  zien  zullen, 
in  de  zeventiende  eeuw  feiten  voorgevallen,  die  zonder  den 
invloed  der  gereformeerde  geestelijkheid  stellig  niet  zoo'n 
ergen  keer  hadden  genomen:  maar  hadde  hun  haan  in  alles 
victorie  gekraaid,  dan  zouden  nog  heel  andere  dingen  ge- 
schied zijn. 

Eén  gevolg  van  de  twisten  over  godsdienstige  kwestiën  is 
er,  waarop  tot  nog  toe  weinig  de  aandacht  gevestigd  is,  en 
wel   dit,   dat   velen   door   ^t  aanhoudend   gekijf  al   wat  men 


1)  Ibid.  VS.  1136. 

2)  Zie  Vondels  «Otter  in  't  Bolwerk.) 


34 

godsdienst  noemde  zijn  kwijt  geraakt,  en  korter  bij 't  atheïsme 
stonden,  dan  bij  het  Christendom.  Het  spreekt  ook  zoo  van 
zelf,  dat  Hadrianus  Jonios  het  in  de  zestiende  eeuw  reeds 
voorspeld  heeft.  1)  Onder  onze  staatslieden  —  „Politieken" 
zei  men  toen  —  waren  er  meerdere,  die  in  ^onwetendheid 
het  zekerste  geloof"  zagen  (Oldenbamevelt);  anderen  voor  wie 
Bene  vivere  et  laetari  de  hoogste  moraal,  ridere  de  grootste 
levenswijsheid  was.  Nog  anderen  —  en  zoo  scholen  er  ook 
onder  de  Christenen  —  beschouwden  den  buik  als  de  eenige 
Godheid,  die  vereering  noodig  had.  Maar  ook  tal  van  over- 
tuigde atheïsten  en  vrijdenkers  liepen  op  Hollandschen  bodem 
rond:  zóó,  dat  men  nauwelijks  wist  of  de  Nederlanden  dan 
wel  Italië  in  dat  opzicht  de  kroon  spande.  Waar  een  man  als 
Vanini  goddelooze  stellingen  verkondigen  wil,  die  hij  niet  voor 
eigen  rekening  durft  nemen,  roept  hij  een  Amsterdamschen 
atheïst  ten  tooneele ;  die  durft  't  al  zeggen  wat  hij  denkt ,  en , 
met  weerleggen  houdt  zich  de  schrijver  niet  op.  2)  Het  bleef 
niet  bij  Libertijnen:  de  Utrechtsche  professor  Gijsbert  Voetius 
kende  tal  van  soorten.  Atheïsten ,  Politieken  en  Macchiavellisten ; 
Epicuristen,  Lucianisten  en  Naturalisten;  Pelagianen,  Socini- 
anen  en  Enthousiasten ....  een  katalogus  zonder  einde.  Willen 
wij  Voetius  gelooven ,  dan  is  Afrika  nooit  zoo  vol  geweest  van 
monsters  als  ons  land  van  zulke  ,^pesten".  En  ook  Lipsiua 
verzekert,  dat  hij  velen  gekend  heeft,  die  openlijk  't  bestaan 
van  God  loochenden.  3) 

Maar,  vraagt  men  feiten  in  stee  van  beweringen,  dan  zijn 
er  althans  enkele  te  geven  die  ons  bekend  werden.  In  1614 
of  '15  werd  te  's  Gravenhage  een  zekere  Nachtegael ,  uit  Alkmaar 
afkomstig,  wegens  godslastering  uit  den  lande  gebannen.  4) 
Korten  tijd  later  werd  een  Amsterdamsch  dokter,  Carolua 
genaamd ,  „omdat  hij  wat  te  veel  yverde  in  't  stuk  van  Religie 
ende   te  nae  quam  de  materie  van  Staet,"  uit  de  stad  gezet; 


1)  Lib.  de  Theol.  c.  17. 

2)  Zie  zijne  Dialogen  in  de  «Oeuvres  Philos.  de  Vanini»,  par  Bousselot» 
Paris  1856,  p.  218,  et  suiv. 

3)  Yoetias,  Disput,  select,  de  Atheïsmo  I,  223,  (1648). 

4)  Yoetias,  ibid.  p.  224. 


36 

li^'  begaf  zich  naar  Haarlem»,  waar  h^  later  eene  bloeiende 
praktijk  kreeg.  1)  Binnen  laatstgenoemde  stad  werd  in  het 
jaar  1627  een  schilder,  Johannes  Torrentios,  wegens  het 
verspreiden  van  atheïstische  stellingen  en  andere  redenen  tot 
twintig  jaren  gevangenschap  veroordeeld.  Eenige  jaren  later 
is  hg  echter  op  verzoek  van  Karel  I  in  vrijjheid  gesteld,  en 
bet  Kanaal  overgestoken.  2)  Voortgezet  onderzoek  zou  stellig 
meer  zulke  feiten  aan  den  dag  brengen. 


1)  Schrevel,  Harlemias,  1648,  blz.  343. 

2)  Yoetins,  ibid.  p.  223   Schrevel,  Harlemias,  en  Eranmiy  Levens  der 
Nederl.  Schilders. 


IL 


De  Joden  in  Amsterdam. 

"Was  het  Pyreneesch  schiereiland  in  de  middeleeuwen ,  onder 
de  Heerschappij   der  Arabieren  een  centrum  van  beschaving , 
spoedig  zou  dat  anders  worden,  toen  het  khalifaat  van  Cordova 
onder  onbeduidende  vorsten  verviel,  het  rijk  verbrokkelde ,  en, 
onophoudelijk  bestookt  door  de  Christen  vorsten  uit  het  Noorden, 
geheel  te   niet  ging.  Zoolang  de  halve  maan  schitterde  boven 
de  tinnen  van  't  Alhambra,  waren  de  bijgeloovige  en  onwetende 
Christenen  gehaat  en  veracht  geweest.  De  Joden  echter,  wier 
leer  en  godsdienst  veel  meer  overeenstemden  met  de  beginselen 
welke  de  Profeet  gepredikt  had,  werden  over  het  algemeen 
met   verdraagzaamheid   behandeld,   ja  zelfs  dikwijls  meer  als 
gelijken  dan  als  minderen  beschouwd.  Zij  namen  deel  aan  het 
intellectueel   en  artistiek   leven,   dat  zich  tijdens  het  bewind 
der   khalifen   ontwikkelde;   onder   hen   stonden    geleerden   en 
staatslieden,  wijsgeeren  en  dichters  op,  zooals  er  onder  Abra- 
hams nakroost  nog  zelden  geweest  waren;  en  nog  langen  tijd 
nadat  uit   Mohammeds  volk  de  kracht  geweken  was,  bloeide 
onder   de   Spaansche   Joden   de  wetenschap  hoog  op.  Dichters 
als  Ibn  Gebirol  en  Jehuda  Halevi,  wijsgeeren  als  Maimonides 
en  Chasdai  Crescas,  artsen  en  natuurkundigen,  die  langen  tijd 
de  roem  waren  van  Spanje.  Hun  komt  de  eer  toe,  dat  zij  de 
Arabische  wisheid  toegankelijk  gemaakt  hebben  voor  de  kin- 
deren van  het  Westen.  Zij  traden  op  als  vertalers ,  zij  brachten 
veelal  de  wetenschap  van  oord  tot  oord. 

Met  zijne  macht  hernam  echter  het  Christendom  zijne  onver- 


87 

draagzaamheid.  De  Joden  waren  voor  de  katholieke  geeste- 
lijkheid  een  doom  in  het  oog,  eensdeels  door  hunne  geleerd- 
heid,   anderdeels    door    hun    rijkdom.   Nog   vóór   de   laatste 
Hohammedanen   uit   het   Schiereiland   verjaagd   waren,  werd 
«ene  ontzettende  vervolging  tegen  het  volk  van  Israël  op  touw 
gezet;    indien    zij    niet,   in    schijn   althans,    het   Christendom 
omhelsden,   werden  zij  zoo  onbarmhartig  mogelijk  mishandeld. 
TaUooze  scharen  ondergingen  gedwongen  den  doop  om  aan  de 
wreedheid  hunner  belagers  te  ontkomen.  Doch  toen  onder  Fer- 
dinand   en  Isabella  geheel  Spanje  onder  één  kroon  vereenigd 
werd,  stond  ook  deze  uitweg  niet  meer  open.  Met  argusoogen 
werden  zij  door  den  inquisiteur  Torquemada  en  zijne  spionnen 
bewaakt,   en  wee  den  Schijn-ChristcDen  (Marranen)  die  o^der 
ojne  handen  vielen!  Weldra  zegevierde  de  kerk:  op  31  Maart 
1492   verscheen  het  verschrikkelijke  banvonnis,  waarb\j  meer 
dan  achtmaal  honderdduizend  Joden  gedwongen  werden  hunne 
woonsteden ,  het  land ,  waar  het  gebeente  hunner  vaderen  rustte, 
waar  hun  wieg  gestaan  had,  te  verlaten.  Geplunderd,  verjaagd, 
ontvloden    z\j    in   breede   scharen   hun   ongastvrij    vaderland. 
Velen  begaven  zich  naar  Italië,  naar  de  Levant,  naarNoord- 
Afirika;  anderen  vluchtten  naar  Portugal,  waar  zij  in  de  grens- 
steden Braganza,  Miranda,  Elvas  en  Evora,  alsook  te  Oporto 
teg^en  betaling  van  een  zwaar  hoofdgeld  toegelaten  en  —  t\jdel^k 
althans  —  geduld  werden.  In  Spanje  echter  woedde  de  inqui- 
sitie met  ontzettende  wreedheid  tegen  de  achtergeblevenen  en 
de  Marranen  voort.  Met  leede  oogen  zag  de  geestelijkheid  het 
aan,    dat   zoovele  Joden   aan  haren  machtigen  arm  ontkomen 
waren   door  over  de  Portugeesche  grenzen  te  vluchten.  Doch 
ook   dd&r  werd  onder  den  volgenden  koning,  Emanuel  I,  een 
kruistocht  tegen  de  Joden  op  touw  gezet,  die  weldra  tot  een 
moordtocht   werd,   toen  Al  va  in  1581  het  land  voor  Filips  II 
veroverde.  1) 

Opgeschrikt   als    hoenders   bij    het   zien    van   een  roofvogel 
Tloden  de  Joden  van  toen  af  in  alle  richtingen  van  de  wind- 


1)  Ygl.  H.  J.  Koenen,  Geschiedenis  der  Joden  in  Nederland,  1843,  blz. 
116  en  ylg.  en  Oraetz,  Geschichte  der  Jaden,  Band  IX. 


38 

too«w  In  Zuid-Frankrqk ,  te  Bayonne  en  La  Bochelle,  spoedig 
Q^  in  de  Zuidelijke  Nederlanden,  te  Antwerpen  en  elders, 
lAg  men  se  opdagen ^  velen  arm  en  berooid,  anderen,  die  een 
Wlangr\|k  deel  van  hun'  rijkdom  hadden  weten  te  redden. 
Nmt  het  aohgnt  hebben  onder  de  regeering  van  Earel  V  reeds 
v^^n,  nit  Spanje  verdreven,  de  oogen  op  ons  land  gericht, 
tooaU  blijkt  uit  de  plakkaten,  te  Brossel  tegen  de  Marranen 
uitgevaardigd.  1)  Na  het  losbreken  van  den  opstand  echter 
kb^bbeu  w^  zekerheid ,  dat  sommigen  hunner  in  de  Nederlanden 
vertoefden.  Doch  eerst  de  verstrooiing  en  vernietiging  der 
4riMaiia  schijnt  hun  de  oogen  geopend  te  hebben.  Een  niet 
(«theel  betrouwbaar  getuige  2)  meldt,  dat  zij  oorspi*onkelijk 
Wt  plan  hadden  zich  te  Middelburg  metterwoon  te  vestigen, 
UiK^h  daar,  op  aandringen  der  predikanten,  werden  afgewezen. 
Volgens  sommigen  in  1590,  volgens  anderen  in  1693  zette 
ht^t  eerste  drietal  Portugeesche  Joden,  na  een  avontuurlijke 
rein  over  Engeland,  dat  hunne  stamgenooten  eenige  eeuwen 
geleden  uitgebannen  had,  en  Embden  in  Oost-Friesland^  te 
Amnterdam  voet  aan  wal.  3)  Als  „Portugeesche  kooplieden" 
\H^gluikend  door  de  Amsterdamsche  regeering  toegelaten , 
M^hgnen  Michael  Lopez  van  Porte  de  Lima  (in  Noord-Portugal), 
ngu  neef  Manuel  Lopez  Pereyra  van  Oporto,  en  Maria  Nunez, 
ayue  zuster  (?)  spoedig  bericht  naar  hun  vaderiand  gezonden 
te  hebben,  dat  zij  in  een  veilige  haven  aangeland  waren. 
Immers  reeds  op  den  groeten  Verzoendag  van  het  jaar  1696 
waa  hun  aantal  zoo  toegenomen,  dat  zich  een  tiental  geloofs- 
geuooten  tot  het  gebed  konden  vereenigen;  en  hoewel  zij  bij 
die  gelegenheid  —  op  bet  gerucht  af  dat  zij  Roomschen  waren  — 
door  den  schout  en  zijne  rakkers  overvallen  werden,  bleek 
e|M>edig  het  misverstand:  met  geen  minderen  haat  dan  de 
Hollanders  waren  ook  zij  bezield  tegen  den  Paus  en  zijne 
vertegenwoordigers ,  en  hun  afkeer  van  de  Spaansche  inquisitie 
was  zoo  mogelijk  nog  grooter.  Toen  werd  hun  door  de  magistraat 

1)  Koenen,  blz.  127. 

2)  Benthem,  Holland.  Kirch-  und  Schulensiaat  1698,  I,  S.  624. 

3)  D.  H.  de  Gastro,  De  Synagoge  der  Port.  Israël,  gemeente  te  Amst 
1875,  aanteek.  blz.  II,  waar  de  verschillende  sagen  behandeld  worden. 


f 


39 

▼ergund  een  bedehuis  in  te  richten,  dat  in  1597  werd  ingewijd. 
Naar  het  schijnt  was  hun  in  den  beginne  weinig  anders  geoor- 
loofd dan  bidden;  van  andere  plechtigheden  was  vooreerst  geen 
aprake.  Overigens  werden  zij  in  rechten  gelijk  gesteld  met 
andere,  niet  tot  de  gereformeerde  staatskerk  behoorende 
burgers. 

Uit  Oporto,  Aveiro,  Sonza,  ja  zelfs  van  het  eiland  Madeira 
Irwamen  spoedig  vele  nieuwe  ballingen  aan,  zoowel  Joden  als 
Marranen.  Anderen  uit  Spanje,  Venetië  en  Antwerpen  —  waar 
zich  velen  een  t\jd  lang  schijnen  schuil  gehouden  te  hebben  1)  — 
volgden.  De  groote  meerderheid  vestigde  zich  in  die  wyk,  welke 
nog   tegenwoordig  den  naam  van  ,^de  Jodenbuurt"  draagt:  de 
rijkeren  op  de  Breestraat  en  de  Nieuwe  Houtmarkt ,  de  minder 
bedeelden  op  y, Vlooienburg''  Een  ghetto  echter ,  in  den  Italiaan- 
echen  zin  van  het  woord,  is  dat  nooit  geworden.  Bij  de  stich- 
ting  van   het  eerste  bedehuis  hadden  zij  een  eigen  geestelijk 
bestuur  verkozen;  dochi  door  de  nieuwe  ballingen ,  die  elk  jaar 
aankwamen,   en  de  huwelijken,  die  gesloten  werden,  leed  het 
niet  lang,  of  een  tweede  werd  geopend,  weldra  gevolgd  door 
een   derde,  toen,   door  de   gestrenge  boetpredikaties  van  den 
opperrabbijn  Isaac  Uziel  de  vrede  in  de  jonge  gemeente  gestoord 
werd.  (1618).  2)  Meer  dan  aan  anderen  trof  het  dezen  man  — 
zelf  uit  Fez  in  Marokko  afkomstig  — ,  dat  zijne  geloofsgenooten 
bij  de  besnijdenis  hun  katholicisme  —  al  was  het  ook  in  schijn 
aangeleerd  en  uitgeoefend  —  allesbehalve  uitgeschud  hadden. 
yVan   kindsbeen  af  hadden   de   Marranen   gehoord  en  gezien, 
dat  zondigen  geoorloofd  was ,  mits  men  zich  maar  van  tijd  tot 
tijd  met  de  kerk  verzoende.  Waren  niet  de  katholieke  priesters, 
van   allerlei  rang,   gereed   om  vergiffenis  te  schenken,  en  de 
toekomstige  straffen  door  kerkelijke  middelen  van  de  zondaars 
af  te  wenden?  In  de  oogen  der  meeste  Marranen  kwamen  de 
gebruiken  en  plechtigheden  van  den  Joodschen  godsdienst  een- 


1)  Een  en  ander  bleek  mg  uit  de  Amsterdamsche  Payboecken  van  dien 
tgd.  Van  28  Noy.  1598  af,  vindt  men  daarin  eene  reeks  van  huwelgken 
tnsschen  Portogeesche  Israëlieten  opgeteekend,  waarbij  steeds  hunne  geboorte- 
plaats vermeld  wordt. 

2)  D.  H.  de  Gastro,  De  Synagoge,  enz.  blz.  10. 


40 

vondig  voor  de  katholieke  sacramenten  in  de  plaats,  de  rab* 
bijnen  voor  de  priesters  en  biechtvaders.  Wanneer  men,  zoo 
meenden  zij,  den  Joodschen  ritus  maar  stipt  opvolgde ,  en 
bovendien  zoo  af  en  toe  nog  iets  voor  de  gemeente  deed^  dan 
was  het  wel  geoorloofd  aan  de  begeerten  den  vrijen  teugel  te 
laten,  zonder  te  vreezen,  dat  men  zijn  zieleheil  er  bij  zou 
inboeten.  De  rabbijnen  konden  immers  even  goed  absolutie 
schenken!  En  zoo  was  de  levenswandel  der  Amsterdamsche 
Marranen  allesbehalve  voorbeeldig ,  vooral  wat  de  kuischheid 
betreft."  1) 

Meermalen  pleegden  z^  omgang  met  de  blonde  dochteren 
hunner  onbesneden  gastheeren,  ja  zelfs  zijn  er  enkele  huwe- 
lijken tusschen  onze  zuiderlingen  en  dochteren  van  het  Noorden 
gesloten;  2)  een  feit,  waartegen  weldra  een  verbod  werd  uit- 
gevaardigd. 

Hoewel  de  spanning  tusschen  de  partijen  tot  1639  voort- 
duurde, breidde  zich  de  gemeente  door  den  voortdurenden  toe- 
voer zoozeer  uiti  dat  Amsterdam  weldra  koloniën  stichtte  te 
Hamburg  en  Rotterdam;  doch  de  moederstad  bleef  de  kroon 
spannen  I  hoe  ook  de  gemeente  te  Hamburg  tot  bloei  kwam. 
Daar  de  Joden  natuurlijk  gehouden  waren  hun  aandeel  op  te 
brengen  in  'slands  belastingen,  zijn  dus  de  .^^Spaansche  matten" 
van  de  Zilvervloot  niet  de  eenige  geweest,  die  Spanje  ons  in 
handen  speelde  om  den  oorlog  te  kunnen  voortzetten. 

Was  reeds  in  Portugal  en  Spanje  de  handel  voor  de  groote 
meerderheid  der  Joden  het  middel  van  bestaan,  Holland,  dat 
hen  buitensloot  uit  alle  ambten  en  bedieningen,  verwees  bijna 
allen  op  die  bron  van  inkomsten.  Het  spreekt  dus  van  zelf, 
dat  zij  deelden  in  de  gebreken  die  over  het  algemeen  den 
koopmansstand  aankleven  en  het  is  onbillijk  van  Reinier  Telle 
hun   hunne   baatzuchtigheid   te    verwijten.  3)   Trouwens,  men 


1)  Graetz,  Geschichte  der  Juden,  X,  S.  6. 

2)  Amsterdamsche  Puyboecken  op  2  Oct.  1604  en  9  Mei  1609. 
8)  Ik  haat  .... 

In  een  Portugees  zgn  Joodschen  eigenbaat 
Appollo's  harp,  1663.  blz.  104. 


41 

schgnt  hier   spoedig  ingezien  te  hebben,  hoezeer  hunne  aan- 
wezigheid    het    land    ten    goede    kwam.    Sommigen    hadden 
een  groot  deel  van  hun  vermogen  gered,  anderen  wisten  het 
in  weinige  jaren   tot   een   fabelachtigen   rijkdom  te  brengen. 
Reeds  in  de  tweede  helft  dier  eeuw  ging  de  sage^  y,dat  een 
hunner  een  huis  bewoonde,   schitterend  van  goud,  zilver  en 
marmer,  waarin  een  zaal  was,  geheel  met  ducatons  geplaveid."  1) 
In  tegenspraak   met   de   zindelijkheid   der   Hollandsche  huis* 
moeders   op   stoepen   en   straten ,   zag   het  stadsgedeelte  door 
len  bewoond,  er  vuil  en  morsig  uit  —  een  blijk  te  meer  van 
hunne  uitheemsche  afkomst.  2)  Dank  zij  hun  rijkdom  en  hooge 
geboorte  —  velen  hunner  hadden  aan  gene  z\jde  der  Pyreneeën 
tot   de   nobiesa  behoord  —  waren  zij  zeer  trotsch  en  pracht- 
lievend.    Hunne  Duitsche  en  Poolsche  geloofsgenooten ,  die  na 
1630   binnen  't  Nieuw- Jeruzalem,  zooals  de  Portugeezen  Am- 
sterdam herdoopt  hadden ,  eene  toevlucht  zochten ,  werden ,  als 
halve  barbaren ,  met  den  nek  aangezien  en  buiten  de  gemeente 
en  de  gemeenschap  gesloten.  Een  Ebmburgsche  anti-semiet,  de 
vrome    ,,Pastor*^   Johannes   Muller   klaagt  over  hun  hoogmoed 
en  weelderigheid;  en  wat  hij  van  de  Joden  te  Hamburg  ver- 
zekert, kan  stellig  ook  op  hunne  Amsterdamsche  broeders  toe- 
gepast worden.   ,Zy  gaan  daar  heen,  getooid  met  gouden  en 
zilveren  sieraden,  met  kostbare  paarlen  en  edelgesteenten.  Bij 
brnUoften   eten   zij   uit   zUveren   schalen,    en   rijden  rond  in 
karossen  zooals  slechts  aan  lieden  van  voornamen  stand  geoor- 
loofd zijn.  Bovendien  houden  zij  nog  voorrijders  en  een  groot 
gevolg."  3) 

Zoo  goed  als  de  Hollanders  hadden  zij  eerst  na  lange  jaren 
van  lijden  het  recht  verkregen  hun  geloof  ongehinderd  te  be- 
lijden: als  deze  klemden  zij  zich  met  hand  en  tand  vast  aan 
hunne  leer.  Hunne  rabbijnen  verschillen  slechts  in  gewaad  van 
de  hervormde  predikanten  van  dien  tijd:  als  deze  waren  zij 
streng  rechtzinnig,  als  deze  heerschzuchtig ,  als  deze  zochten 


1)  Benthem,  HoUftnd.  Eirch-  nnd  Schnlenstaat,  I,  624. 

2)  «ZwQnerig»,  durft  Benthem  zeggen. 

3)  Bg  Graetz,  X,  S.  21. 


42 

ook  z\j  hulp  b\j  de  wereldlijke  overheid,  waar  z\j  met  hunne 
kerkel^ke  tuchtmiddelen  het  gezag  onder  de  gemeenteleden 
niet  wisten  te  handhaven.  Ook  voor  hen  was  de  theologie  het 

• 

eenige  vak  van  stadie,  dat  de  aandacht  verdiende;  al  het 
andere  was  slechts  middel  om  op  't  veld  der  godgeleerdheid 
met  te  beter  vracht  werkzaam  te  zijn.  Dat  zij  alzoo  geen 
mindere  vaardigheid  toonden  in  het  gebruik  van  het  latijn, 
dan  hunne  hervormde  standgenooten ,  valt  hun  niet  zoo  bijzonder 
hoog  aan  te  rekenen,  en  hunne  grootere  kennis  van  het  He* 
breeuwsch  is  minder  als  eene  verdienste  te  beschouwen,  dan 
als  iets,  dat  van  zelf  sprak. 

Wij  bespraken  reeds  den  boetprediker  Isaac  IJziel,  die  tot 
zijn  dood  toe  (1622)  zijn  ambt  heeft  waargenomen.  Zijn  invloed 
is  echter  niet  zoo  machtig  geweest ,  dat  de  katholieke  tint, 
welke  in  den  eersten  tijd  over  de  Portugeesch-Israëlietische 
gemeente  lag,  tijdens  zijn  leven  geheel  is  uitgewischt.  Nevens 
hem  stond  de  weinig  beduidende  David  Pardo,  (1618  tot  na 
1640)  die  door  een  gelukkigen  streek  in  1639  de  drie  gemeenten 
weder  tot  een  enkele  wist  te  vereenigen.  1) 

Van  grooter  beteekenis  schijnt  geweest  te  zijn  de  in  Venetië 
geboren  Saul  Levi  Morteira,  die,  waarschijnlijk  weinig  meer 
dan  twintig  jaren  oud,  reeds  in  1616  tot  rabbijn  werd  aa-n- 
gesteld.  Naar  men  wil  was  hij  meer  geleerde  dan  redenaar, 
tamelijk  ervaren  in  de  joodsche  letterkunde,  maar  allesbehalve 
een  geniale  kop.-  Zijn  ambtsbroeder  Isaak  Aboab  da  Fonseca, 
reeds  als  kind  te  Amsterdam  aangekomen,  2)  had  zijne  kennis 
bij  Izaak  Uziel  opgedaan.  Deze  was  het,  die  hem  zoo  goed 
onderichtte  in  de  kunst  der  welsprekendheid,  dat  ook  Aboab 
reeds  op  twintigjarigen  leeftijd  (1626)  als  voorganger  der  ge- 
meente kon  optreden.  Zijne  preeken  lokten  altijd  een  talrijk 
gehoor.  „Doch",  zegt  Graetz  terecht,  „een  wel  ingedeelde, 
aardige,  meesleepende  preek  is  niet  altijd  de  vrucht  van 
grondige  kennis  en  heldere  overtuiging,  vooral  niet  bij  Aboab. 


1)  D.  n.  de  Gastro,  De  Synagoge,  blz.  13. 

2)  Htj   was  in   1605  te  Caslrodaïre  in  Portugal  geboren.  Zie  de  Gastro, 
Eeor  van  Grafsteenen^  I,  die  eene  korte  biographie  van  hem  geeft. 


43 

fiij  heeffc  noch  op  het  gebied  der  wetenschap,  noch  op  dat  der 
Talmudstndie  iets  van  belang  geleverd.  H^  was  wispelturig  van 
karakter;  vleierij  vond  bij  hem  een  gewillig  oor,  en  maakte 
kern  het  tegendeel  van  zelfstandig/'  1)  Toch  was  het  hem 
gegeven  meer  dan  drie  geslachten  lang  aan  het  hoofd  der  ge- 
meente te  staan.  Diep-ingrijpende  vraagstukken  z^n  in  dat 
tijdvak  van  bijna  zeventig  jaren  voor  hem  opgerezen:  hij  toonde 
zich  in  alles  klein ,  bekrompen  van  geest,  verstoken  van  een 
helderen  blik  op  verleden  of  toekomst.  Aboab  was  even  bijge- 
loovig  als  het  volk ,  en  in  plaats  van  te  leiden  werd  hij  geleid 
door  anderen. 

De  meest  uitstekende  onder  deze  middelmatigheden  was 
zonder  twijfel  Menasseh  Ben  Israël,  in  1604  te  La  Bochelle 
geboren.  2)  Half  geradbraakt  was  zijn  vader  uit  de  kerkers 
der  inquisitie  ontsnapt,  om  te  Amsterdam  een  veilige  wijk- 
plaats  te  vinden.  Ook  Menetsseh  ontving  zijne  opleiding  van 
Isaac  Uziel  en  heeft  het  in  geleerdheid  verder  gebracht  dan 
zijn  medescholier  Aboab.  Omstandigheden  en  aanleg  brachten 
hem  voldoende  kennis  bij  van  omtrent  tien  talen,  zoo  levende 
als  doode,  en  vooral  in  het  hanteeren  van  het  latijn  schijnt 
hij  voor  de  HoUandsche  geleerden  geen  haarbreed  geweken  te 
zijn.  Reeds  op  achttienjarigen  leeftijd  beklom  hij  als  rabbijn 
het  spreekgestoelte.  Tal  van  geschriften ,  zoowel  in  het  Spaansch 
en  Portugeesch  als  in  het  Latijn  vloeiden  uit  zijn  welversneden 
pen,  en  daarin  ligt  de  oorzaak,  dat  zijne  vriendschap  gezocht 
werd  door  de  Vossiussen,  door  Kaspar  van  Baerle  en  Simon 
Episcopius.  Waren  het  al  geen  wereldbewegende  ideeën,  die 
hij  verkondigde,  zijn  meerdere  kennis  van  't  Hebreeuwsch  en 
de  Joodsche  oudheden  wist  antwoord  te  geven  op  vraagpunten, 
die  onzen  theologen  niet  recht  helder  waren.  Spreekt  eene 
dichtgeplakte  bladzijde  in  het  protokolboek  der  gemeente  nog 
van  Menasseh's  trotschheid,  3)  over  het  algemeen  schijnt  hij 
eer  gemakkelijk  in  den  omgang,  dan  ongenaakbaar  geweest  te 


1)  Graetz,  X,  S.  11. 

2)  Amsterdamsche  Payboecken  op   15  Aug.  1G23,  waar  hg  ondertrouwt 
met  «Rachel  Barbanel  van  Guymereyns»,  d.  i.  Abarbanel  van  Gumoêns. 

3)  Zie  de  vermakelgke  geschied^is  bjj  de  Gastro,  de  Synagoge,  blz.  16^  17. 


44 

zijn.  Zijne  grootste  verdienste  is  wel  hetgeen  hij  in  de  jaren 
1666  en  '66  gedaan  heeft  b\j  Cromwell,  om  Engeland  weder 
voor  de  Joden  toegankelijk  te  maken.  1)  Doch  ook  over  hem 
luidt  het  eindoordeel  van  den  besten  geschiedschrijver  der 
Joden,  die  vooral  de  figuur  van  Menasseh  met  groote  onpar* 
tijdigheid  geschilderd  heeft ,  niet  bepaald  g^stig.  „Ky  was 
veeleer  een  veelweter  dan  een  denker.  Ofschoon  hij  zoowel  in  de 
profane  letterkunde  als  in  de  christelijke  godgeleerdheid  thuis 
was,  hield  hij  toch  met  alle  macht  vast  aan  de  overgeleverde 
Joodsche  leer,  niet  alleen  aan  de  rabbijnsche  wijsheid,  maar 
ook  aan  de  geheimleer  (de  Kabbala)  en  beschouwde,  evenals 
zijne  minder  ontwikkelde  ambtsbroeders  (vooral  Aboab)  elk 
woord  in  den  Talmud  en  't  boek  Zohar  als  een  diepe,  ondoor- 
grondelijke waarheid.  Niet  minder  dan  zij  helde  ook  Menasseh 
over  naar  't  bijgeloof."  2) 

Het  feit,  dat  de  ketters  en  vervolgden  van  gisteren  op  heden 
als  vervolgers  optreden,  en  zelve  als  kettermeesters  de  vier- 
schaar spannen,  wordt  zoo  herhaaldelijk  in  de  wereldgeschie- 
denis geboekstaafd,  dat  het  ons  slechts  zelden  nog  treft.  Toch 
is  het  diep  treurig  te  zien,  hoe  de  Portugeesche  Joden  binnen 
Amsterdam,  zelve  nauwelijks  het  gevaar  ontkomen,  terwijl 
daar  ginds  in  hun  vaderland  de  gevangenissen  nog  vervuld 
zijn  van  den  jammer  en  de  smartkreten  hunner  geloofsgenooten , 
terwijl  daar  ginds  nog  dag  op  dag  voor  hunne  bloedverwanten 
de  pijnbank  kraakt  en  brandstapels  ontstoken  worden,  hoe  zij, 
op  hunne  beurt  inquisiteurs  geworden ,  de  waanzinnige  poging 
doen  om  de  gedachte  skan  banden  te  leggen,  tot  een  voorge- 
schreven geloof  te  dwingen.  Men  moge  om  daden  als  deze  te 
verklaren,  wijzen  op  den  geest  van  dien  t^d;  op  de  zucht 
naar  eenheid  van  geloof,  onder  de  Joden  bijzonder  sterk  ge- 
worden door  de  Spaansche  vervolging;  maar  het  blijft  onbe- 
twistbaar dat  dergelijke  feiten  nog  moeielijker  te  vergeven  dan 
te  begrijpen  vallen.  In  de  onbarmhartige  behandeling  van  den 
vrijgeest  Uriel  da  Costa  is  ten   duidelijkste  gebleken,  welke 


1)  Graetz,  X,  S.  109  ff.  2)  Gritetz,  X,  S.  13. 


45 

diepgaande  sporen  eenige  eeuwen  levens  te  midden  van  Elatlio- 
lieken.  één  eeuw  levens  onder  den  schyn  van  Katholicisme,  in 
de  g^emoederen  der  Portugeesche  Joden  hadden  achtergelaten. 
Daarom ,  en  omdat  uit  zijn  treurigen  levensloop  de  behandeling, 
in  latere  dagen  onzen  Spinoza  aangedaan ,  begrijpelijker  wordt, 
mag  hij  hier  niet  onvermeld  blijven.  1) 

Da  Costa  is,  naar  hij  zelf  verzekert,  geboren  te  Oporto, 
waarschijnlijk  omstreeks  den  tijd  waarin  door  alle  Spaansche 
en  Portugeesche  havensteden  gewerkt  werd  aan  de  uitrusting 
der  Armada  (1685 — 88).  Zijne  ouders,  die  tot  den  landadel 
behoorden,  waren  vrome  Christenen,  hoewel  uit  het  Jodendom 
afkomstig.  Het  knaapje,  dat  bij  den  doop  den  naam  Gabriel 
ontving ,  'werd  opgevoed  zooals  't  betaamde ,  d.  w.  z.  onderwezen 
in  die  kunsten  en  wetenschappen,  welke  voor  een  edelmans- 
kind  onontbeerlijk  werden  geacht.  Ook  leerde  hij  paardrijden, 
het  hanteeren  van  de  wapenen,  kortom  alle  ridderlijke  oefe- 
ningen. Blijkt  de  welstand  der  familie  uit  het  feit ,  dat  zij  een 
fraai  huis  bewoonde,  en  vele  dienstknechten  hield,  hetridder- 
wezen  was  toen  reeds  te  diep  in  verval,  dan  dat  men  alleen 
met  ridderlijke  kunsten  volstaan  kon:  daarom  legde  Gabriël 
zich  toe  op  de  rechtsgeleerdheid.  Wat  zijn  karakter  en  inborst 
aangaat,   hij  y,was  van  nature  zeer  godvruchtig  en  zoo  barm- 

1)  Zooals  men  weet  was  tot  op  heden  de  eenige  bron,  die  wtj  voor  de 
kemus  van  zgn  leven  hebben,  ztjn  Exemplar  humanae  vitae,  uitgegeven 
door  Fliilippns  van  Limborch  (de  Veritaie  religionis  Ghristianae  aip^ica 
eoUoHo  cum  erudito  Judaeo  (Orobio  de  Gastro).  Ooudae,  16S7).  Zelfs 
onder  de  Portageesche  Joden  is,  voor  zooverre  mg  bekend,  nooit  iemand 
geweest,  die  den  inbond  van  dat  boe^e  (Exemplar)  betwtjfeld  heeft.  Franco 
Mendes,  wiens  geschiedenis  van  de  Portageesche  Joden,  in  handschrift,  in  de 
Archieven  van  de  Port.  Israël.  Gemeente  bewaard  wordt,  waar  ik  ze  zag, 
maakt  er  zonder  eenig  voorbehoud  gebruik  van.  En  hoewel  de  sage  langen 
Qd  onder  de  Joden  heeft  voortgeleefd,  is  't  opmerkeltjk ,  dat  Franco  Mendes 
betreffimde  üriel  geen  woord  meer  weet,  dan  het  Exemplar  bevat.  Da  Costa 
heeft  editer  in  ztJn  apologetisch  testament  van  geen  enkel  jaartal  melding 
gemaakt,  zoodat  gedurende  twee  eeuwen  slechts  één  enkel  jaartal  in  zgne 
levensbeschiQving  heeft;  vastgestaan,  nl.  dat,  waarin  een  tegen  zgne gevoelens 
gericht  boelge  het  licht  zag.  Door  onderzoek  en  combinatie  ben  ik  in  staat, 
met  VT^  groote  zekerheid  ztJn  geheele  loopbaan  te  schetsen. 


46 

hartig  gezind ,  dat  hij  niet  zonder  schreien  van  iemands  ellende 
kon  hooren  spreken  1).  De  schaamte  was  hem  zoozeer  eigen, 
dat  hij  voor  niets  meer  vreesde,  dan  voor  de  scfiande." 
Toch  was  hy  niet  fiauwhartig  van  natuur,  want  onrecht  en 
geweld  waren  hem  een  doom  in  het  oog ,  verwekten  zijne  gram- 
schap, joegen  hem  in  't  harnas.  G-rootgebracht  in  den  Katho- 
lieken godsdienst,  deed  hij  reeds  als  jongeling  zijn  uiterste 
best  om  zijne  godsdienstplichten  nauwkeurig  te  vervullen ,  ten 
einde  de  eeuwige  verdoemenis  te  ontgaan. 

Op  mannelijken  leeftijd  gekomen,  zette  hij  zich  tot  het  lezen 
van  het  evangelie  en  andere  geestelijke  boeken.  Hij  begon  te 
twyfelen  of  men  op  de  Koomsche  wijs  kon  zalig  worden,  of 
er  wel  een  leven  na  dit  leven  bestond.  Hij  verviel  in  y,onop- 
losbare  raadselen,  angst  en  vreeze",  doch  hield  dat*  alles  be- 
sloten in  zyn  hart.  Door  gelukkige  omstandigheden  verkreeg 
14]  op  vijf-en-twintigjarigen  leeftyd  het  ambt  van  rentmeester 
der  collegiale  kerk  (1610  &  12). 

Ontgroeid  aan  den  Koomschen  godsdienst  begon  onze  jonge 
rechtsgeleerde,  wetende  hoezeer  de  Joodsche  leer  van  de  Chris- 
telijke verschilt,  het  Oude  Testament  te  bestudeeren.  Hij  be- 
merkte al  ras,  dat  de  boeken  van  Mozes  en  de  Profeten  in 
vele  opzichten  streden  tegen  de  leer  van  het  Nieuwe  Verbond , 
en  vooral  het  feit,  dat  in  het  Oude  Testament  nergens  uit* 
drukkelijk  van  een  toekomstig  leven,  zoozeer  in  strijd  met  de 
alledaagsche  waarneming,  gerept  wordt,  zal  hem  getroffen 
hebben.  Alleen  op  het  vermoeden  af,  dat  de  Joodsche  leer 
beter  zou  stroken  met  zijne  inzichten  dan  het  Christendom, 
besloot  hij ,  daar  het  onder  't  Spaansch  bewind  niet  vrij  stond 


1)   Het   is   merkwaardig,   dat  de  eenige  bewaard  gebleven  acte,  waarop 
ztjne  handteekening 


l^^^yicI^W^^ 


voorkomt,  jnist  eene  contriboanten-l^st   is   van  een  liefdadig  genootschap. 
(Navorscher,  1857,  blz.  216.) 


47 

in  Portugal  de  eerdte  te  belijden,  het  land  te  verlaten.  Daar 
zijn    vader   gestorven,    en    hij  als  oudste  zoon  het  hoofd  der 
familie  was,  wist  hij  zyne  moeder  en  broeders  1)  —  vaneene 
zuster  maakt  hij   eerst  later  gewag  —  gemakkelijk  tot  zijne 
gevoelens   over   te   halen,  wat   hem   zeer   slecht  had  kunnen 
bekomen   als   er   iets  van  uitgelekt  ware.  Zonder  zich  om  de 
voordeelen  te  bekreunen   die  zyne  betrekking  afwierp,  droeg 
hij    haar  aan  een  ander  over,  en  ging  in  alle  stilte  met  zijne 
geheele   familie   scheep,    om   zich    te  Amsterdam  te  vestigen. 
(1616  ?).  Terstond  na  z^ne  aankomst  aldaar  sloot  zich  het  geheele 
gesdn  bij  de  Portugeesche  Joden ,  hunne  landgenooten ,  aan ,  en 
werden  de  vijf  gebroeders  da  Costa  volgens  de  wet  besneden. 
8ij    die  gelegenheid  werd  de  Christelijke  doopnaam  van  onzen 
Gabriël  door  XJriël  vervangen ,  en  met  de  namen  z\]ner  broeders 
saJ.  hetzelfde  hebben  plaats  gehad.  Ware  Gabriël  ietwat  minder 
heet  gebakerd  geweest ,  en  had  hij  eens  eerst  het  Jodendom  waar- 
genomen, vóór  hij  tot  dezen  onberaden  stap  overging,  hij  zou 
slc^h  als  Uriël  waarschijnlijk  heel  wat  lijden  bespaard  hebben. 
Xort   daarop  schijnt  Uriël,  als  ook  drie  zyner  broeders,  in 
liet  huwelyk  te  zijn  getreden.  2)  Uriël  trouwde  eene  zekere 


1)  Mr.  Izaak  da  Costa  heeft  in  de  Navorscher  van  1857,  blz.  216  mee- 
g^eeld,  dat  hQ  vier  broers  had.  te  Amsterdam  bekend  onder  de  namen 
ASron,  Mordechai,  Abraham  en  Joseph  da  Ck>8ta.  Deze  mededeeling,  vermoe* 

felQk  op   Êuniliepapieren  stennende,  is   ongetwijfeld  jaist.  Uri6l  en  AAron 

stjerven  kinderloos. 

2)  Alle  niet  gereformeerden  waren  verplicht  op  het  stadhuis  te  trouwen. 
Be  Joden  en  de  Doopsgezinden  echter  hebben  zoo  vaak  mogelgk  getracht 
zich  aan  die  bepaling  te  onttrekken,  en  huwden  dan,  zooals  de  Amsterdamsche 
kerkeraad  onophoudelgk  klaagt,  «in  hunne  conventiculen.» 

De  Magistraat,  die  in  die  dagen  (1615—20)  de  handen  vol  had  door  de 
keikeijke  twisten,  was  niet  bg  machte  daarop  het  oog  te  houden.  Ziedaar 
^  leden,  waarom  wtj  in  het  jaar  1615  geen  enkel,  in  1616  slechts  drie, 
ia  1617  vier,  in  1618  één,  in  1619  één,  in  1620  twee,  in  1621  en  22  geen 
^el  huwelijk  tusschen  Portugeesche  Israëlieten  in  de  Amsterdamsche  Puj- 
boecfcen  vermeld  vinden,  ofschoon  er  zonder  twtjfel  in  al  die  jaren  meerdere 
Sloten  zjn.  Waren  de  gebr.  da  Costa  in  Oporto  gehuwd,  dan  was  het 
B^^  niet  zoo  gemakkelijk  geweest  het  land  te  verlaten;  die  huwelijken 
*ÏQ  ivaarschtjnlgk  hier  *  gesloten,  ofschoon  geen  er  van  in  de  Puyboecken 
^  opgeteekend.   Was   dat  het  geval,  dan  zouden  wq  zekerheid  over  hun 


r ' 


48 

Sara,  die  echter  reeds  in  het  laatst  van  1622  overleed  en  te 
Ouderkerk  begraven  werd.  1)  Had  IJriël  gedacht  te  Amsterdam 
een  verlicht  Jodendom  aan  te  treffen,  dat  ontdaan  was  van 
het  geloof  aan  een  toekomstig  leven,  en  niet  op  bekrompen 
wijze  vasthield  aan  verouderde  voorschriften,  hij  bemerkte 
spoedig  zijne  misrekening.  „Na  verloop  van  weinige  dagen 
bevond  ik***,  zoo  schrift  hij,  „dat  de  zeden  en  inzettingen  der 
Joden  geenszins  overeenkomen  met  die  dingen,  welke  door 
Mozes  geboden  zijn.  Want  indien  de  wet  zuiver  moet  worden 
waargenomen,  gel^k  ze  zelve  eischt,  dan  hebben  zij,  die 
„wijzen"  genoemd  worden  onder  de  Joden,  verheerdeUjk  tal 
van  dingen  uitgevonden,  waarvan  de  wet  een  afkeer  heeft." 
Bovendien  ergerde  hij  zich  aan  de  trotschheid  en  aanmatiging 
der  rabbijnen,  „die  gaarne  de  eerste  plaatsen  bekleeden  in 
den  tempel  en  het  eerst  gegroet  worden  op  de  straten",  en  kon 
niet  nalaten  zijne  inzichten  te  verdedigen.  De  rabbijnen  echter 
brachten  hem  aan  het  verstand,  dat  hij  zich  in  alle  opzichten 
naar  hunne  voorschriften  had  te  gedragen:  deed  hij  dat  niet, 
dan  zouden  zij  hem  bannen  uit  hunne  gemeente,  en  alle  gemeen- 
schap met  hem  afsnijden,  zoowel  in  goddelijke  als  in  menschelijke 
zaken."  Doch  Uriël  wilde  niet  voor  hunne  dreigementen 
wijken.  Hij,  die  om  vrijheid  te  erlangen,  zijn  ambt  en  land 
in  den  steek  gelaten  had,  kon  zich  niet  onderwerpen  aan 
menschen ,  die  eigenlijk  niets  te  bevelen  hadden.  Dus  werd  hij 


ouderdom  hebben.  In  1623  of  23  heeft  de  Magistraat  ongetwijfeld  de  Joden 
eens  aan  hnn  plicht  herinnerd:  't  jaar  1623  vermeldt  14  haweltjken  van 
Portügeezen! 

1)  Dat  Uriël  gehuwd  is  geweest  bl|jkt  uit  het  Exemplar,  waar  hg,  over 
latere  gebeurtenissen  sprekend,  zegt  «  hoc  enim  tempus  orbatus  eram  uax)re,9 
Nu  staat  in  het  graf  boek  van  het  Jodenkerkhof  te  Ouderkerk,  uitgegeven 
door  D.  H.  de  Gastro,  Eeur  van  Grafsteenen,  I,  Leiden  1883,  op  blz.  25 
vermeld,  dat  op  29  Dec.  1622  overleed  «Sara  da  Costa,  vrouw  van  Oabriël 
da  Costa.»  Al  was  de  naam,  dien  htj  bg  de  besntjdenis  ontvangen  had  üriël, 
Itjkt  het  mjj  toch,  dat  wij  hier  met  x/ifne  vrouw  te  doen  hebben.  Immers, 
een  naam  dien  men  langer  dan  25  jaar  draagt,  wordt  niet  plotseling  uitge- 
wischt.  Hetzelfde  graf  boek  bewgst,  dat  mgne  tijdsbepalingen  niet  ver  van 
de  waarheid  kunnen  zgn.  Zoo  bv.  1615  als  jaar  V^  aankomst.  Immers  op 
30  Oct.  1617  werd  reeds  een  kind  van  Mordechai  da  Costa  begraven. 


f 


49 

aJs  een  „verrot  lid''  uit  de  gemeente  gebannen ,  met  dat  gevolg, 

dat   zijne  broeders,  die  hij  vroeger  tot  leermeester  verstrekt, 

en    naar  zijn  beste  weten  behandeld  had,  hem  zelfs  op  straat 

niet    meer   groetten.    Dit   geschiedde   waarschijnlijk   in  1617, 

onder   de   rabbijnen  Joseph  Fardo,  Isaak  Uziël  en  Saul  Levi 

31orteira.  1) 

Te    veel   stak   in    onzen  Uriël  de  aard  van  den  Spaanschen 
jfë^idalgOy  dan  dat  hij  buigen  wilde.  Integendeel.  Alles  nog  eens 
oed  overdenkende,  kwam  hij  in  de  volgende  jaren  tot  de  over- 
loigiDg,  dat  zijne  loochening  van  de  onsterfelijkheid  volkomen 
grond   en   geheel    met  de  Oud-Testamentische  leer  in  over- 
nstemming  was.  Hij  besloot  daarom  zijn  gevoelen  schriftel^k 
verdedigen.  Maar  nauwelijks  hadden  de  Joden  van  zijn  plan 
hoord ,  of  een  storm  stak  tegen  hem  op.  Zij  scholden  hem  een 
ieurist ,  schoon  hij  nooit  iets  van  Epicurus  gelezen  had.  „De 
uderen ,  opgestookt  door  hunne  ouders  en  rabbijnen ,  kwamen 
geheele   troepen    op   de  straat,  vervloekten  mij  luidkeels 
tergden  mij  met  allerlei  gevoelige  smaadredenen ,  roepende, 
4.€tt  ik  een  ketter  en  afvallige  was.  Soms  vergaderden  ze  ook 
voor   mijn    deur,    wierpen    met   steenen,    en  deden  al  wat  zij 
fe^onden    om    mij   te  verontrusten,  opdat  ik  zelfs  niet  veilig  in 
nxijn   huis  zou  zijn."  Nog  vóór  zijn  eigen  vertoog  gereed  was, 
gaf  de  arts  Semuel  da  SU  va  reeds,  op  aanstoken  der  rabbijnen, 
een  boekje  tegen  hem  in  het  licht,  dat  in  't Portugeesch  den 
titel  voerde:  „Verhandeling  over  de  onsterfelijkheid  der  ziel, 
samengesteld   door   den  dokter   S.  da  Silva,  waarin  de  onwe- 
tendheid aangetoond  wordt  van  een  zekeren  wederspreker  uit 
onzen   tijd,    die    onder    andere  verschrikkelijke  dwalingen,  de 
bankzinnigheid   heeft   vol   te  houden  en  te  verkondigen,  dat 
de  ziel  des  menschen  te  gelijk  met  het  lichaam  te  gronde  gaat. 
Tö  Amsterdam  gedrukt  bij  Paul  Ravesteijn,  in  het  jaar  van 
de  schepping  der  wereld  B383"  (1623).  2)  Reeds  het  titelblad 
^an  dit  178  octavobladzijden  beslaande  vertoog  zeide  te  veel , 

1)  In  't   archief  van  de  Port,  Isr.  Gemeente  vroeg  ik  te  vergeefs  naar 
^  Protokolboek  uit  dien  tijd. 

2)  Tratado  da   Immortalidade  da  Alma.   Een  exempl.  wordt  bewaard  in 
de  Bibl.  der  Port.-Israël.  Gemeente  te  Amsterdam. 

4 


BO 

dan  dat  Uriël  er  de  zaak  bij  laten  kon.  Weinige  maanden 
later  gaf  hij,  volgens  de  overlevering  bij  denzelfden  boekhan- 
delaar, een  tegenvertoog  in  het  licht,  op  welks  titelblad  hij  da 
Silva  „een  valschen  verdachtmaker"  schold.  1) 

Dat  was  koren  op  den  molen  der  rabbijnen.  Immers  de 
onsterfelijkheid  der  ziel  was  ook  een  Christelijk  leerstuk,  en 
nu  konden  zij  met  recht  het  wereldlijk  gerecht  te  hulp  roepen. 
En  zoo  geschiedde.  „Op  deze  hunne  aanklacht  werd  ik  in  de 
gevangenis  geworpen  en  daar  acht  of  tien  dagen  geweest 
zijnde,  werd  ik  onder  borgtocht  ontslagen:  want  de  schout 
eischte  eene  boete  vsin  mij,  en  eindelijk  werd  mijn  vonnis 
gestreken,  dat  ik  hem  dertig  guldens  zou  betalen,  mei  verlies 
van  de  boeken.  2)  Dit  geschiedde  op  den  eersten  Meidag  van 
het  jaar  1624. 

Maar,  heeft  de  gladde  weg  van  den  twyfel  een  begin,  het 
einde  —  wij  weten  het  allen  —  is  niet  te  vinden  voor  de 
kinderen  der  menschen.  Wij  voor  ons  kunnen  geheel  begrijpen , 
dat  Uriël  da  Costa  na  vijftien  lange  jaren  geheel  alleen  den 
strijd  te  hebben  volgehouden,  tegen  z^jne  familie»  die  hem  ver- 
afschuwde, tegen  eene  geheele  gemeente,  die  hem  in  alles  tegen- 
werkte en  vervolgde,  ten  laatste  begon  te  twijfelen  aan  het 
goed  recht  van  zijn  eigen  verzet.  Wanneer  tusschen  de  acte 
van  beschuldiging  en  den  brandstapel  eene  tijdruimte  ligt  van 
weinige  weken ,  is  het  martelaarschap  betrekkelijk  gemakkelijk. 
Doch  vrie  onder  zulke  omstandigheden  vijftien  jaren  lang  zijn 
hoofd  niet  buigt ,  moet  nog  van  harder  hout  gesneden  zijn  dan 
de  groote  meerderheid  der  martelaars. 


1)  De  bibliografen  geven  als  titel  op:  Examen  dos  Tradi^oens  Phariseas 
conferidas  con  a  Lev  escrita,  por  UriëU  Jurista  Hebreo,  com  reposto  ahum 
Semuel  da  Silva  seu  falso  Calumniador  (Amst.,  1624).  Noch  Graetz,  noch 
mg  is  het  mogen  gelukken  een  exemplaar  te  vinden.  (Ook  niet  op  'tAmst 
archief).  Waarschgnljjk  is  het  niet  meer  te  vinden. 

2)  In  de  Amst.  «Confessieboeken»  kon  ik  niet  vinden  dat  hg  is  verhoord 
geworden.  Het  kwam  mg  voor,  dat  die  afdeeling,  waarin  Uriëls  verhoor  had 
moeten  staan  (Jan.  tot  Mei  1624),  ontbrak.  De  borgtocht  beliep  1200  gl.  en 
werd  aangegaan  door  Miguel  Esteuez  de  Pina  en  Juan  Perez  da  Conha. 
Zie  het  document  afgedrukt  in  Bglage  I. 


51 

Slechts  weinig  is  ons  bekend  van  wat  da  Costa  tusschen 
xijne  gevangenschap  in  1624 ,  en  zijn  terugkeer  tot  de  synagoge, 
die  waarschijnlijk  in  1632  voorgevallen  is,  heeft  geleden  en 
verdragen.  H^  stond  alleen,  zonder  liefhebbende  gade,  die 
hem  binnenshuis  vergoedde,  wat  hij  daar  buiten  voor  onrecht 
leed.  Green  familielid,  dat  zich  om  hem  bekommerde.  Waar- 
schijnlijk is  in  die  jaren  zelfs  zijne  oude  moeder  ten  grave 
gedragen,  zonder  dat  hij  geroepen  werd  tot  de  begrafenis.  1) 
E^j  is  in  dien  tijd  gaan  twijfelen  aan  Mozes  en  de  profeten, 
en  kwam  tot  de  overtuiging,  dat  de  wet,  in  het  Oude  Testa- 
ment verkondigd,  als  zoovele  andere  dingen,  niet  meer  is  dan 
eene  menachelijke  uitvinding.  Gehoond  door  de  Joden,  een 
vreemde  onder  de  Christenen ,  „wier  taal  hij  zelfs  niet  verstond," 
besloot  h^,  dat  het  „beter  was  te  huilen  met  de  wolven  in  het 
bosch",  en  keerde  in  de  gemeenschap  terug.  Een  neef  trad 
daarbij  op  als  bemiddelaar.  (1632 — 33). 

Een  verklaarbare  en  vergefelijke  misslag !  Immers,  wie  zoover 
gekomen  is  in  z\jne  overtuiging,   is  ontgroeid  aan  alle  gods- 
dienststelsels,  en  zou  moeten  huichelen  tot  aan  zijn  sterfbed! 
Na  enkele  dagen  verklapte  reeds  een  neef,  dien  hij  in  huis  had, 
dat  hij  zich  niet  hield  aan  de  Joodsche  spijswetten.  Van  dien 
dag   af  begon   de  strijd  opnieuw.  De  man,  die  zijn  terugkeer 
tot  het  Jodendom  voorbereid  had,  inziende,  dat  men  de  schuld 
op  zijne  schouders  zou  wentelen,  joeg  allen ,  ook  zijne  broeders, 
opnieuw  tegen  hem  in   't  harnas.   Om  op  zijn  ouden  dag  niet 
alleen  te  staan  wilde  da  Costa  een  tweede  huwelijk  aangaan: 
liet  werd  verhinderd ;  de  koophandel ,  dien  hij  met  zijne  broeders 
dreef,   werd  onmogelijk  gemaakt;  ja  een  hunner  onthield  hem 
zel&  de  gelden,  waarop  hij  recht  had. 

Opnieuw  ontstak  de  toorn  der  rabbijnen ,  de  woede  des  volks 
tegen  den  afvallige.  Zij  steeg  ten  top,  toen  da  Costa,  eens 
twee  vreemde  Christenen  ontmoetende,  die  zich  bij  het  Joden- 
dom wilden  aansluiten,  hun  dien  stap  ontried,  en  hen  wees 
^p  het   zware   juk,   dat   zij    zich    daarmede   op  de  schouders 


1)  Zq   is  waarschijnltjk  de  Sara  da  Costa ,  die  in  't  Ouderkerker  graf  boek 
^enneld  wordt  op  4  Oct.  1628. 


52 

zouden  leggen.  Deze  vreemdelingen  echter,  die  hun  geloof 
beschouwden  als  een  zaak  van  koophandel ,  brachten  met  hunne 
zielen,  ook  zijne  woorden  over  aan  de  Joodsche  overheid. 

,,Toen  vergaderden  de  Oversten  der  Synagoge,  de  rabbijnen 
brandden  van  spijt  en  toorn,  en  de  onbezonnen  schare  riep 
met  groote  stem:  „kruist  hem,  kruist  hem".  Ik  werd  gedag* 
vaard  voor  den  grooten  raad;  daar  werd  uiteengezet,  hetgeen 
men  tegen  mij  had,  met  een  zachte  en  droevige  stem,  alsof 
het  een  halszaak  ware  geweest.  Eindelijk  streken  zij  dit  vonnis* 
dat  ik ,  bijaldien  ik  een  Jood  was ,  hun  oordeel  moest  afwachten ; 
zoo  niet:  dat  ze  mij  wederom  in  den  ban  zouden  doen.  Toen 
werd  een  boekje  voorgelezen ,  behelzende ,  dat  ik  in  de  synagoge 
moest  komen,  bekleed  met  een  treurgewaad;  dat  ik,  een  zwarte 
waskaars  in  de  hand  houdende,  ten  aanhoore  van  de  geheele 
gemeente  zekere  woorden  moest  spreken,  die  dwaas  genoeg 
klonken,  en  waarin  mijne  misdaden  op  't  breedst  werden  uit- 
gemeten. Daarna  zou  ik  in  de  synagoge  met  een  lederen  zweep 
of  riem  gegeeseld-  worden,  en  mij  vervolgens  neerleggen  op 
den  drempel,  waar  na  de  geheele  gemeente  over  mij  zoude 
heengaan.  Ook  moest  ik  op  zekere  dagen  vasten.'' 

Inwendig  gloeiende  van  toorn,  wendde  Uriël  zich  af.  Hij, 
een  Portugeesch  edelman,  zou  zich  zooveel  smaad  laten  aan- 
doen? Hij  ging  heen,  in  het  gelaat  gespuwd  door  volwassen 
mannen ,  als  ware  hij  minder  dan  de  gemeenste  boef.  Gedu- 
rende  de  volgende  jaren  heeft  hij  op  allerlei  vrijzen  beproefd 
terug  te  keeren  tot  de  gemeente,  zonder  zich  met  schande  te 
overladen.  Men  hoorde  hem  niet  aan.  Zijn  nek,  zoo  was 
besloten,  moest  hij  buigen,  het  kostte  wat  het  wilde.  Wij 
behoeven  niet  te  vragen,  welke  gedragslijn  tegenover  hem  is 
gevolgd.  Wanneer  eene  bergvesting  onneembaar  blijkt  door  hare 
ligging,  besluit  de  belegeraar  tot  uithongering.  Tot  de  uiterste 
armoede  en  ellende  vervallen,  1)  liet  hij  zich  in  den  aanvang 
van  1640  bewegen  zijn  trotsch  hoofd  te  buigen.  Met  schoon- 
schijnende  redenen  wist  men  hem  de  belofte  af  te  persen,  dat 


1)  Zie  den  merkwaardigen  latgnschen  brief  van  Philippus  van  Limborch, 
hierachter  als  bylage  II  afgedrukt. 


53 

hij   zich  zonde  onderwerpen:  „men  zou  slechts  doen  wat  beta- 
melijk was."  Ofschoon  met  wantrouwen,  gaf  hij  toe. 

^Ik    ging   in   de    Synagoge ,    die    vol   was    van   mannen  en 
vrouwen:    er   was   wat    schoons    te  zien!    Toen  het  tijd  was, 
beklom  ik  den  houten  preekstoel  in  het  midden  der  synagoge. 
Daar  las  ik  overluid  het  geschrift,  dat  ze  opgesteld  hadden, 
behelzende   de   belijdenis,   dat   ik    waardig   was  duizendmaal 
te   sterven   om   hetgeen    ik    misdreven    had,  t.  w.  dat  ik  den 
Sabbath  geschonden,  't  geloof  niet  gehouden,  en  zelfs  anderen 
geraden  had,  zich  niet  tot  het  Jodendom  te  begeven;  dat  ik, 
als  boete  voor  die  misdaden,  hunne  bevelen  gehoorzamen  zoude, 
en  alles  volbrengen  't  geen  zij  mij  oplegden ,  belovende ,  mij  in 
de   toekomst  te  hoeden  voor  dergelijke  zonden  en  euveldaden. 
Van  het  gestoelte   afdalende ,  kwam  de  voorzitter  bij  mij ,  en 
fluisterde  mij  in  het  oor,  dat  ik  mij  naar  een  hoek  der  syna- 
goge begeven  zou.  Daar  gekomen,  beval  de  deurwaarder  niij, 
dat   ik   mij   zou  ontkleeden.  Ik  ontblootte  mij  tot  het  middel, 
bewond  mijn  hoofd  met  een  doek,  deed  mijne  schoenen  van  de 
voeten ,  stak  mijne  armen  uit ,  en  sloeg  ze  om  een  pilaar ,  dien 
ik   met   mijne   handen   vasthield.    De  deurwachter  bond  mijne 
handen  daaraan  vast.  Vervolgens  gaf  de  voorzanger  mij ,  vol- 
gens de  overlevering,  negen-en-dertig  slagen  met  een  riem  op  den 
rug,  want  meer  dan  veertig  is  bij  de  wet  niet  geoorloofd,  en 
zondigen  wilden  zij  natuurlijk  niet.  Onder  de  geeseling  werd 
een  psalm  gezongen.  Toen  ging  ik  op  den  vloer  zitten ,  en  een 
leeraar  of  wijze  kwam  bij  mij,  die  mij  van  den  ban  ontsloeg. 
Ik  trok  mijne  kleeren  weer  aan,  ging  naar  den  drempel  der 
synagoge,   en  legde  mij  daarop  neer.  Mijn  hoofd  werd  onder- 
stennd   door   den   koster.    Toen   gingen    allen    die  van  boven 
kwamen  over  mij  heen,  d.  w.  z.  zij  lichtten  hun  eene  been  op 
en  stapten  over  mij  heen  aan  't  onderste  gedeelte  derbeenen; 
dit  deden  zoowel  ouden  als  jongen.  Nadat  dit  gebeurd  was, 
werd  het  stof  van  mijne  kleeren  geveegd,  en  ik  ging  naar  huis." 

Vermoeden  slechts,  beschrijven  kunnen  wij  het  niet,  wat 
gedurende  dit  alles  in  de  ziel  van  den  ruim  vijftigjarigen  man 
is  omgegaan.  Geschandvlekt,  gegeeseld,  en  vertreden!  Thuis 
gekomen  stond  zijn  besluit  vast.  Nog  enkele  dagen  besteedde 


54 

hij  aan  het  opstellen  van  zijne  treurige  levensgeschiedenis.  In 
de  latere  bladzijden  hoort  men  hem  knarsetanden  in  zijn  zie- 
denden  toom,  het  krassen  van  zijne  pen,  wanneer  hij  z\jne 
snerpende  sarcasmen  daar  neerschrijft. 

Nog  slechts  eens  —  waarschijjnlijk  —  heeft  men  hem  op 
straat  gezien.  Het  was  in  April  1640 ,  dat  hij ,  naar  men  zegt, 
een  pistoolschot  loste  op  den  man,  die  zijn  leven  het  meest 
vergald  had.  Hij  miste.  Naar  huis  teraggesneld  maakte  een 
tweede  schot  een  einde  aan  de  rampzalige  loopbaan  van  den 
hartstochtelijken  Portugees.  1) 

Nog  in  deze  eeuw  wist  men  op  de  begraafylaats  te  Ouderkerk 
de  plek  te  toonen ,  waar  de  arme  zelfmoordenaar  begraven  is :  wel 
een  bewijs,  welk  een  diepen  indruk  dit  drama  heeft  achterge- 
laten in  de  gemoederen  van  hen,  die  het  hebben  medegeleefd. 

Voortdurend  was  het  aantal  Joden  te  Amsterdam  toegenomen, 
en  nog  steeds  stroomden  nieuwe  ballingen  uit  het  Zuiden  naar 
het  „Nieuw  Jeruzalem".  Bij  de  hereeniging  der  drie  gemeenten 
onder  één  bestuur  (1638) ,  werd  besloten  de  oude  synagoge, 
Beth  Jisrael  (het  huis  Israels)  op  de  lange  Houtgracht,  die  te 
klein  geworden  was ,  te  verbouwen ,  welk  werk  in  1639  gereed 
kwam.  Ddar,  in  het  nieuwe  gebouw,  moet  XJriël  da  Costa 
getuchtigd  zijn  2)  onder  de  rabbijnen  Morteira,  David  Pardo, 
Menasseh  ben  Israël  en  Isaac  Aboab  da  Fonseca.  Aan  dit 
bedehuis  werd  terstond  bij  de  oprichtingeene  school  verbonden, 
welke  de  Joodsche  jongelingschap  de  gelegenheid  bood  op  te 
klimmen  van  de  eerste  kennis  der  Hebreeuwsche  letters  tot 
den  hoogsten  trap  der  Talmoed-studie.  3) 

1)  Het  is  Graetz  (Geschichte  der  Juden,  X,  Noten  ^  S.  IV.)  eindelgk 
mogen  gelukken  den  joisten  ttjd  dezer  gebeurtenis  vast  te  stellen.  In  een 
boek  Tan  den  Hamburger  predikant  Jonannes  Muller ,  dat  tot  titel  voert: 
«Bas  Judenthum,  aus  den  Schriften  der  Eabbinen  aufgedeckt  und  durch  die 
Weissagungen  des  göttl.  Worts  widerlegt  Hamburg,  1644",  en  naar  het 
schQnt  hoogst  zeldzaam  geworden  is,  vond  hQ  op  blz.  71  in  weinige  regels 
de  geschiedenis  van  het  leven  en  den  dood  van  «Uriël  Jurista,  ein  Saddu* 
caeer»,  verhaald. 

2)  D.  H.  de  Gastro,  de  Synagoge,  blz.  10,  15. 

3)  De  Barrios,  Arbol  de  las  Vidas,  pag.  63,  seq. 


65 

Weinig  hebben  de  rabbijnen  zeker  vermoed,  dat  onder  de 
eerste  leerlingen,  welke  zij  daar  opkweekten,  een  jongske  was , 
daty  eens  man  geworden,  door  zijne  leer  de  onverdraagzame 
behandeling  y  eenen  TJriël  da  Costa  en  zoo  vele  andere  denkers 
aangedaan,  wraken  zou,  en  als  een  licht  zou  schitteren  in 
komende  tijden :  wij  bedoelen  Baruch  d'Espinoza.  En  daar  zijne 
geschiedenis  het  hoofdonderwerp  vormt  van  dit  boek,  is  het 
stellig  wenschelrjk  hier  al  datgene  te  vereenigen,  wat  ons 
omtrent  zijne  familie  en  afkomst  bekend  werd. 

De  familie  d'Espinoza  was  onder  de  Portngeesche  Israëliten 
ruim  vertegenwoordigd.  Reeds  op  het  eind  der  zestiende,  of  in 
de  eerste  jaren  der  zeventiende  eeuw  kwam  een  zekere  Abra- 
ham d'Espinoza  uit  Portugal,  over  Nantes  in  de  Nederlanden. 
Naar  men  wil  was  hij  Baruch's  grootvader  en  van  adelijker 
geboorte.  1)  In  het  grafboek  van  het  Portug.-Israël.  kerkhof 
te  Ouderkerk  aan  den  Amstel,  wordt  op  29  December  1621 
de  begrafenis  van  een  zijner  kinderen  vermeld;  op  7  Januari 
1625  werd  op  denzelfden  doodenakker,  voor  zijne  zuster  Dona 
Sara  d'Espinoza  eene  laatste  rustplaats  gedolven.  Hij  zelf  moet 
na  1630  overleden  z\jn,  daar  zijn  naam  in  het  uitgegeven 
gedeelte  van  het  begrafenisregister  niet  voorkomt.  Een  broeder 
of  wel  een  zoon  van  hem  was  waarschijnlijk  de  Isaac  d'Espinoza, 
die  ook  over  Nantes  te  Amsterdam  kwam.  Uit  zijn  huis  werd 
op  28  October  1621  een  kinderlijkje  grafwaarts  gedragen;  hij 
zelf  overleed  te  Rotterdam  op  9  April  1627,  doch  werd  ook 
te  Ouderkerk  ter  aarde  besteld.  Nog  vinden  wij  op  2  Februari 
1624  het  overlijden  van  een  zekeren  David  Israël  d'Espinoza 
vermeld,  die  zonder  twijfel  ook  tot  de  familie  behoorde.  2) 

Michaël  d'Espinoza,  Baruchs  vader,  moet  omstreeks  het  jaar 
1600  te  Figueira  in  Portugal,  kort  bij  Coïmbra  gelegen» 
geboren  zijn.  Als  zoovele  zijner  geloofsgenooten  en  familieleden 
zal  ook  hij  nog  op  jeugdigen  leeftijd  zijn  ongastvrij  vaderland 
den  rug  gekeerd  en  zich  te  Amsterdam  gevestigd  hebben.  Hij 
woonde  met  de  gfoote  meerderheid  op  „  Vlooienburg"  en  voorzag 


1)  Mr.  Izaak  da  Costa,  in  de  Navorscher  van  1857,  blz.  216. 

2)  Al  deze  feiten  bjD.H.  deCastro,KeurvanGrafsteenen,I,blz.  21 — 30. 


56 

door  koophandel  in  zijn  onderhoud.  Waarschijnlijk  is  hij  hier 
omtrent  1620  in  het  huwelijk  getreden  met  eene  zekere  Rachel , 
wier  eigen  naam  niet  vast  staat.  1)  Kort  na  elkander  zijn  twee 
kinderen,  uit  dezen  echt  gesproten,  te  Ouderkerk  begraven 
(op  3  Dec.  1623  en  29  April  1624).  Nog  schonk  zijne  vrouw 
hem  eene  dochter,  die  den  naam  Bebecca  kreeg,  en  na  den 
dood  van  haar  half  broeder ,  Baruch ,  in  1677 ,  zich  als  erfgename 
aanmeldde.  Hare  moeder,  Rachel,  overleed  op  22  Februari 
1627.  2) 

Michaël  d'Espinoza,  die  het  met  zijn  jeugdig  kind  niet  lang 
zonder  eene  vrouw  stellen  kon,  trad  een  jaar  later  opnieuw 
in  den  echt  met  Hanna  Debora  d'Espinoza,  die  waarschijnlijk 
uit  een  anderen  tak  der  familie  stamde.  3)  Ook  dit  huwelijk 
werd  in  de  Synagoge  gesloten.  Het  werd  in  1629  gezegend 
met  de  geboorte  eener  dochter ,  die  den  naam  kreeg  van  Mirjam. 
Stellig  had  Michaël  reeds  sedert  jaren  verlangd  naar  een'  zoon, 
een  „stamhouder".  Zijne  wensch  zou  vervuld  worden.  Op  24 
November  1632  schonk  Hanna  Debora  hem  een  knaapje,  over 
wiens  geboorte  de  ouders  zoo  verheugd  waren,  dat  zij  het  bij 
de  besnijdenis  den  naam  van  Baruch ,  „de  gezegende",  gaven. 
Kunnen  wij  ook  vermoeden,  dat  het  een  zwak  en  tenger 
kind  moet  geweest  zijn  —  immers  van  eene  moeder  die  zoo 
vroeg  reeds  naar  't  kerkhof  gebracht  werd ,  mogen  wij  geen 
sterk  kroost  verwachten  —  met  zekerheid  weten  wij  van 
zijne  jeugd  zoo  goed  als  niets.  Mirjam  telde  nauwelijks 
negen,  Baruch  nog  geen  zes  jaren ^  toen  zij  de  liefdevolle 
verzorging  hunner  moeder  reeds  moesten  derven:  Hanna 
Debora    overleed    op    6    November    1638.    Een   zware   steen 


1)  't  Huweltjk  werd  niet  op  het  stadhuis,  dus  stellig  in  de  synagoge 
gesloten. 

2)  De  Hr.  D.  H.  de  Gastro  vond  eenige  jaren  geleden  op  't  Ouderkerker 
kerkhof  de  grafsteenen  der  familie  d'Espinoza  terug,  en  gaf  daarvan  verslag 
in  Oud-HoUand,  Jaargang  VI,  blz.  45  e.  v.  Het  opschrift  op  Rachers 
grafsteen  luidt: 

Sepultura  de  Rachel  de  Ëspinosa  mulher  de  Michaël  de  Espinosa  que 
fialeceo  em  5  de  Adar  do  ano  5387. 

3)  Deze  en  de  volgende  feiten  zal  ik  straks  met  bewgzen  staven. 


57 

op  den  Ouderkerker  doodenakker,  die  getuigt  voor  den  wel- 
stand der  familie,  dekt  hare  asch.  1)  Langer  dan  de  eerste 
vrouw  is  zij  door  Michaël  betreurd;  doch  de  omstandigheden 
hebben  hem  waarschijnlijk  gedwongen  zijne  jeugdige  kinderen 
eene  andere  verzorgster  te  geven.  En  zoo  vinden  wij  dan  in 
de  Amsterdamsche  Puyboecken  vermeld,  dat  op  11  April  1641 
ten  stadhuize  verscheen: 

„Michael  de  Espinose  van  Viugère  2),  wed.  van  Debora 
Despinosa,  woont  op  Vloyenburgh,  en  Hester  de  Spinose  van 
Lisbona,  out  ontrent  40  jaren,  geen  ouders  hebbende,  geas- 
s(isteerd)  met  Margreta  Femand,  haer  suster,  woont  als  vooren." 


';;Mtt<f^^'f^^Ê^ 


'^^^e^(pl£fpi^r^4ri^ 


Nadat  de  aanstaande  echtelieden  zeventien  dagen  ,^onder 
de  geboden''  gestaan  hadden,  werd  dit  huwelijk  op  28  April 
1641  ten  stadhuize  voltrokken.  3) 


1)  Opschrift: 

S^D.  Hana  Debora  d*Espinoza,  mulher  D.  Mikael  d*Espinoza  que  alevou 
el  Dio  p*  sy  en  28  D.  Hesvan  5399  A^*. 

2)  Figueira^  waarschynmk 

3)  Volgens  «'t  Register  van  trouwen  opt  Stadthuys».  Ddar  staat  Michaël 
Tenneld  als  geboren  te  «Vieiger».  Aangezien  alle  biografen  hem  een  Portn- 
geeschen  Jood  noemen,  zal  wel  niemand  mijne  yeronderstelling  betwQfelen, 
dat  het  de  naam  van  het  stadje  Figueira,  en  geen  andere  is,  dien  de 
schr^vers  van  beide  registers  zoo  onbarmhartig  verhaspelden.  Tevens  is  hier- 
mede overtuigend  bewezen,  dat  Baruch's  moeder,  Hanna  Debora^  ook  eene 
d'Espinoza  was,  want  de  Puyboecken  geven  in  dergelijke  gevallen  aXiijd  den 
eigen  naam  der  vrouw.  Eindelijk  vervalt  de  dwaling^  dat  Baruch  in  «'t  opregt 
Tapeythuys»  op  de  Houtgracht  zou  geboren  zgn.  Zq  rust  op  de  mededeeling 
van  Joh.  Monnikhoff,  die  (in  'tHaagsche  Es.)  alleen  zegt,  dat  zjjno  ouders 
dé4r  woonden,  —  wat  stellig  op  lateren  ttjd  betrekking  heeft. 


56 

Ofschoon  het  vermoeden  voor  de  hond  ligt,  dat  Esthereene 
zuster  van  Hanna  Debora  was,  bleef  zij  met  dat  al  voor  de 
kinderen  eene  stiefmoeder ,  —  laat  ons  hopen  niet  van  de  gewone 
type.  Rebecca  en  Miijam  zullen  wel  geleerd  hebben  sdeh  naar 
de  inzichten  der  zooveel  oudere  vrouw  te  schikken.  Wat  Bamch 
aangaat ,  waarschijnlijk  is  hij  in  1639  terstond  naar  de  Talmoed- 
Thora  school  gezonden,  zoodat  hij  een  groot  gedeelte  van  den 
dag  buitenshuis  doorbracht.  Immers  gewoonlijk  duurden  de 
schooltijden  van  's  morgens  acht  tot  elf,  en  's  middags  van 
twee  tot  vijf  uur;  alleen  de  winter  bracht  daarin  eenige 
verandering.  1)  ^J^e  Boom  des  Levens'\  zooals  de  school  ge- 
noemd werd,  was  verdeeld  in  zeven  klassen.  2)  In  de  laagste 
klasse  leerde  Mordechay  de  Gastro  de  jeugd  de  Hebreeuwsche 
letters,  de  vocaalteekens  en  het  spellen;  Joseph  de  Faro 
onderwees  hen  in  de  tweede  in  het  lezen  van  den  Fentateuch, 
op  den  bekenden  zingenden  toon ;  aan  rabbi  Jacob  Gomez  was 
opgedragen  de  jongens  in  de  derde  klasse  te  oefenen  in  het 
overbrengen  van  de  boeken  Mozes'  in  het  Spaansch;  in  de 
vierde  gaf  Rabbi  Abraham  Baruch  onderricht  in  de  moeielijke 
taal  der  Profeten,  die  ook  in  het  Spaansch  werd  overgebracht ; 
Rabbi  Selomo  Salom  wees  den  leerlingen  in  de  vijfde  klasse 
den  weg  in  de  commentaren  van  Rashi ;  Chacham  Izaak  Aboab 
wijdde  de  zesde  in  in  de  studie  der  Gemara,  (uitbreiding  der 
wet),  de  Hebreeuwsche  welsprekendheid  en  de  dichtkunde  —  wat 
ook  nog  als  lager  onderwijs  beschouwd  werd.  In  de  hoogste 
klasse  ontving  de  „grootste  jeugd"  bij  Chacham  Saul  Levi 
Morteira   het  hooger  onderricht  in  de  Gemara^  de  verklaring 


1)  Volgens  bericht  van  den  Duitschen  rabbijn  Horowitz ,  straks  te  ver- 
melden. Zie  bQlage  UI. 

2)  Het  reglement  dier  school  is  uit  een  Spaansch  Handschrift  vertaald 
door  B.  H.  de  Gastro,  de  Synagoge,  aanteek.  blz.  XXYI.  Het  onvolledige 
bericht  daar  gegeven  vul  ik  aan  nit  het  overigens  in  alle  opzichten  over- 
eenstemmend relaas  bij  de  Barrios,  Arbol  de  las  Vidas,  5443,  pag.  63. 
Het  opmerkelijk  feit,  dat  het  Spaansch  op  de  school  meer  de  aandacht  werd 
waardig  gekeurd  dan  het  Portupeesch,  moet  ongetwijfeld  verklaard  worden 
uit  een  groote  mate  van  piëteit  voor  het  land^  waaruit  bijna  allen,  zij  het 
ook  door  Portugal  heen,  afkomstig  waren,  en  voor  de  taal^  die  door  de 
vaderen  was  gebruikt 


59 

van  den  Talmoed  met  de  glossen,  Tosafot.  Morteira  werd  van 
allen  het  best  bezoldigd :  600  gl,  's  jaars  en  100  manden  turf. 
Aan  Menasseh  Ben  Israël,  die  slechts  eens  per  maand  eene 
predikatie  moest  honden,  werd  een  jaargeld  van  150  gl.  — 
nmder  turf  —  uitgekeerd. 

Heeft  onze  ijverige  en  leergierige  Baruch  ongetwijfeld  behoord 

tot  de  beste  leerlingen  van  den  „Boom  des  Levens",  ook  hem 

zal  het  wel  een  zestal  jaren  gekost  hebben,  vóór  hij  aan  het 

liooger  onderwijs  van  Chacham  Morteira  kon  deelnemen.  Izaak 

Aboab   heeft   stellig  niet  tot  zijne  gidsen  behoord.  Deze  toch 

aanvaardde  in    1642   de   waardigheid  van  opperrabbijn  bij  de 

Portugeesch-Israëlitische  gemeente  te  Femambnco  in  Brazilië, 

en  is  nog  twee  jaren  langer  dan  Witte  Comeliszoon  de  With 

—  die  in  1660  „den  Hongerberg",  zooals  hij  't  Re9if  noemde, 

vaarwel   zeide   —   te  midden  der  immer  stouter  aanrukkende 

Portugeezen   gebleven.  1)   Gedurende   dien  tusschentijd   heeft 

Menasseh  Ben  Israël  in  zijne  plaats  het  onderwijs  verstrekt.  2) 

De  beroemde  Duitsche  rabbijn  Sabbathai  Horowitz,  die  de 
school  in  1641  bezocht,  stond  opgetogen  over  de  uitnemende 
resultaten,  die  met  het  op  deze  leest  geschoeide  onderricht 
verkregen  werden.  3)  Heeft  ook  geen  der  leerlingen  zooveel 
oaam  gemaakt  in  de  wereld  als  Baruch  d'Espinoza ,  toch  zijn  er 
onder  zijne  medescholieren  mannen  geweest  van  groote  betee- 
kenis  voor  het  Jodendom.  Daar  was  Mose  Zacuto,  in  1630  uit 
eene  beroemde  familie  gesproten,  door  zijne  neiging  tot  mys- 
ticisme en  poëzie  van  kindsbeen  af  een  tegenvoeter  van  Spinoza. 
Zocht  deze  klaarheid  en  licht,  de  geest  van  gene  zwom  bij 
Toorkeur  in  het  halfdonker,  het  vage.  Hij  geloofde  allerlei 
sprookjes ;  als  knaap  had  hij  latijn  geleerd,  doch  man  geworden, 
ging  hij  veertig  dagen  vasten  om  het  te  vergeten,  daar  zijns 
inziens  voor  die  „duivelstaal"  en  de  kabbalistische  geheimleer 
in  één  en  hetzelfde  hoofd  geen  plaats  was.  Hij  stierf  te  Venetië 

1)  De  Barrios,  Tora  Hor,  pag.  21. 

2)  De  Barrios,  Arbol  de  las  Vidas,  pag.  64:  «el  docto  Menasseh  ben 
Israël  tavo  la  dignidad  de  Praeceptor  de  el  sexto  Medras,  por  haverla 
i^nsado  el  sabio  Ishac  Aboab,  que  passo  en  el  Ano  5402  al  Brasil»,  etc. 

3)  Zie  Sabbathai  Bass,  Sifte  jesjéniem,  Amst.  (David  Tartas)  1680. 


60 

in  1697.  1)  Dan  merken  wij  een  zekeren  Izaak  Naar  op,  in 
1630  te  Hamburg  geboren,  die  reeds  vroegtijdig  te  Amsterdam 
kwam  en  ook  de  school  afliep.  Mogen  wij  Graetz  gelooven ,  dan 
ging  ook  hij  op  in  mysticisme,  was  bovendien  twistziek  van 
aard,  en  bedeeld  met  een  ruim  geweten.  In  hetjaar  1653 ging 
hij ,  met  zijne  stamgenooten  Joseph  Abarbanel  en  Samuel  Ben 
Israël  te  Leiden  in  de  medicijnen  studeeren  2).  Dokter  geworden 
huwde  hij  in  1657  te  Amsterdam,  doch  werd  op  lateren  leef- 
tijd opperrabbijn  te  Livomo.  3)  Büj  schreef  een  boek  tegen  den 
Christelijken  godsdienst.  Eindelijk  ontmoeten  wij  nog  een  Semuel 
de  Casseres,  wiens  familie  tot  de  eersten  behoorde,  die  zich  te 
Amsterdam  vestigden.  Als  dichter  en  kauselredenaar  was  hij 
een  tijd  lang  beroemd.  Spoedig  zullen  wij  meer  van  hem  hooren. 
Meer  dan  op  anderen  moet  het  op  den  jongen  Spinoza  indruk 
gemaakt  hebben,  dat  in  1644  en  '45  meermalen  een  man  uit 
de  gojim  —  de  heidenen  —  in  de  synagoge  verscheen,  wel  is 
waar  een  man  uit  het  volk ,  maar  toch  ernstig  en  geleerd  verre 
boven  zijn  stand;  hoe  hij,  gewapend  met  den  Hebreeuwschen 
bijbel  door  Rabbi  Menasseh  ben  Israël  zelven  in  1635  te 
Amsterdam  uitgegeven,  hulp  en  voorlichting  zocht,  waar  hij 
stiet  op  moeielijkheden ;  hoe  hij,  in  het  Hebreeuwsch  wel 
ervaren,  zoowel  Menasseh  als  de  overige  Joodsche  geleerden 
in  de  synagoge  dapper  op  de  vingers  tikte ,  waar  zij  de  woorden 
van  een  tekst  ten  gunste  van  hun  eigen  geloof  trachtten  te 
verdraaien ;  hoe  hij ,  in  de  hitte  van  den  woordentwist ,  waaraan 
soms  de  geheele  synagoge  te  pas  kwam,  dood  bedaard  een 
boek  van  Chrysostomus  of  een'  anderen  kerkvader  voor  den 
dag  haalde ,  om  zijne  meening  te  verdedigen ;  hoe  hij  meermalen. 


1)  Graetz,  Geschichte,  X,  170,  en  de  Barrios,  Arbol  de  las  Vidas ,  p.  78. 

2)  Zie  *t  Album  Studiosoram  op  dat  jaar.  Htj  promoveerde  op  2  Juni  1655, 
aldaar,  volgens  den  Series  mediconun  Amstelodamensium  op *t  Amst. archief . 
Volgens  de  Payboecken  trad  hQ ,  27  jaar  oud ,  op  13  Dec.  1657  in  het  huwelijk 
met  Rachel  Seneor. 

3)  «Ishak  Naar . . .  Jaxam  del  Paeblo  Hebree  de  Liome  y  compositor  del 
maravilloso  compendio  de  los  Dinim».  Be  Barrios  ^  Corona  da  Ley,  p.  3. 
Zgn:  Discarso  en  qne  se  muestra,  que  los  Fundamentos  del  Cristianismo 
implican  a  la  Razen  naturale  y  a  la  Sagrada  Escritura^  in  Hs.  op  de  Bibl. 
der  Port.  Synag. 


61 

als    alle   anderen   zijne   vragen   onbeantwoord  lieten,  „opging 

naar  de  hoogste  Synagoge'',  waar  „Rabbi  Chachaam  Mortere 

sat  bij  de  grootste  jeucht",  en  hoe  Morteira ,  zelf  door  's  mans 

redenen  in  't  nauw  gebracht ,  hem  vaak  met  klinkende  woorden 

in  plaats  van  argumenten  afscheepte.  Wie  verwachten  mocht, 

dBit   hier  de  naam  van  een  rechtzinnig  Protestantsch  ijveraar 

^oxL    volgen^   heeft   misgetast:   het   was  de  Doopsgezinde  Jan 

i^ietersz. ,   naar   zijn   beroep   bijgenaamd   ,,Beelthouwer",   die, 

oznstreeks  1603  te  Enkhuizen(?)  geboren,  zijn  leven  lang  gezocht 

heeft  naar  j,het  ware  geloof'\  Nog  meermalen  zullen  wij  hem 

Spinoza's  omgeving  terug  vinden.  1) 


Kunnen  dergelijke  voorvallen  eenigszins  verklaren  hoe  onze 
Bcuruch,    aan   het   denken    geraakt^    langzamerhand   zijn  ver- 
tx-ouwen  op  de  wijsheid  der  rabbijnen  begon  te  verliezen,  van 
a-xidere  zijde  wordt  ons  eene  anecdote  betreffende  zijn  jeugd  mee- 
gedeeld, die,   als  zij  waar  is,  ook  diepe  sporen  moet  achter- 
gelaten hebben  in  zijn  gemoed.   „Was   hij   reeds   van  nature 
geneigd  onophoudelijk  het  bijgeloof  te  bestrijden"  —  zoo  vertelt 
Lticas   —   yjOok  het  onderricht  van  zijn  vader,  een  man,  niet 
ïïusdeeld   van  gezond  verstand,  heeft  daartoe  veel  bijgedragen. 
Keermalen  had  deze  brave  man  hem  gezegd,  dat  hij  bijgeloof 
en  schijnheiligheid  niet  met  ware  vroomheid  verwarren  moest ; 
en,  zijn  zoon  eens  willende  beproeven,   zond  hij  den  knaap, 
iiauwelijks  tien  jaren  oud,  uit  om  eene  som  gelds  op  te  halen, 
welke    eene    oude   Amsterdamsche    vrouw    hem   schuldig  was. 
Toen  Baruch  binnen  trad ,  vond  hij  haar  verdiept  in  de  Schrift. 
Zij  gaf  hem  een  teeken ,  dat  hij  wachten  moest ,  totdat  zij  haar 
^pittel  gelezen  had.  Nadat  zij  gereed  was ,  deed  het  kind  zijne 
Wdschap,  en  de  oude  telde  hem  zijn  geld  op  de  tafel,  zeg- 
gende:  y,ziedaar  wat  ik  aan  uw'  vader  schuldig  ben.  Dat  gij 
een  even  rechtschapen  man  moogt  worden  als  hij ;  hij  toch  heeft 

1)  Dit  een  en  ander  staat  te  lezen  in  zijn  «Schildt  der  Christenen  tegen 
^e  Onchristenen» ,  waarvan  de  Ie  druk  omstreeks  1647,  de  2e  in  1660, 
^e  derde,  dien  ik  gebruik,  in  zjjne  verzamelde  werken,  Amst  1671  ver- 
schenen is.  Zie  aldaar  blz.  17,  20,  27  vlg.;  56  vlg.  Iets  over  zijn  leven 
^  Benthem,  Holl.  Kirch-  und  Schulenstaat,  1698,  I,  S.  900. 


62 

nooit  tegen  de  wet  van  Mozes  gezondigd,  en  alleen  als  gij 
hem  navolgt,  zal  de  Hemel  u  zegenen''.  Daarop  streek  zij  het 
geld  bijeen,  om  het  in  het  zakje  van  het  kind  te  doen.  Maar 
Barnch,  bemerkende  dat  de  oude  alle  kenmerken  had  van  die 
valsche  vroomheid,  waarvoor  zijn  vader  hem  zoo  dikwijls  had 
gewaarschuwd  1  wilde  het  natellen,  hoe  zij  zich  ook  verzette. 
Hy  bevond,  dat  er  twee  dukaten  te  min  waren,  die  de  vrome 
oude  door  eene  gleuf  in  de  tafellade  had  laten  vallen,  en  zag 
daardoor  z\jne  meening  bevestigd.  Trotsch  over  den  afloop 
van  dit  geval,  waarover  zijn  vader  hem  prees,  nam  hij  in 
't  vervolg  zulk  soort  van  lieden  met  meerder  zorg  waar  dan 
voorheen,  en  wist  ze  later  zoo  geestig  bespottelijk  te  maken, 
dat  ieder  er  verwonderd  over  was." 

Of  Michaël  d'Espinoza  ondertusschen  tot  grooteren  welstand 
gekomen  was,  of  wel,  dat  hij  om  andere  redenen  de  oude 
woning  op  „Vlooienburg"  met  het  deftiger  „opregt  Tapeyt- 
huys"  op  de  lange  Houtgracht,  naast  de  toenmalige  synagoge  1) 
heeft  verwisseld,  bleef  onbekend.  Zeker  is  het  echter,  dat  hij 
na  zijn  derde  huwelijk  verschillende  malen  onder  de  Parnassim 
—  de  kerkmeesters  —  zijner  gemeente  voorkomt :  wel  een  bewys, 
dat  onze  koopman  niet  tot  de  onaanzienlijksten  behoorde.  2) 
Vrij  waarsch\jnlijk  dunkt  het  mij ,  dat  hij  Baruch ,  nadat  zijne 
groote  begaafdheden  gebleken  waren,  voor  't  rabbinaat  heeft 
bestemd:  immers,  hij  had  nog  een'  anderen  zoon,  Izaak,  die 
na  's  vaders  dood  stellig  de  handelszaak  kon  voortzetten.  Tot 
nog  toe  hebben  wij  over  dezen  broeder  van  onzen  Baruch 
niet  gerept,  daar  het  geheel  onbekend  bleef,  wanneer  hij 
geboren  werd.  Zoowel  Michaëls  eerste  als  zijne  laatste  echt- 
genoote  kan  hem  het  leven  geschonken  hebben.  Heeft  Michaël 
werkelijk  zoo  gerekend,  dan  is  het  eene  treurige  wetenschap. 


1)  «'t  Is  egter  zeker  ^  dat  zQn  ouderen  deftige  en  welbemiddelde  Portu- 
geesche  Joden  waren,  hebbende  in  een  vraay  Koopmanshuys  op  de  Burgwal, 
naast  de  oude  Portagieze  Kerk  gewoond»  (Colerus).  Het  huis  werd  in  1743 
verbouwd;  de  plaats  wordt  nu  ingenomen  door  N®  41  op  het  Waterlooplein. 
Of  het  ook  vroeger  dien  naam  droeg  blijkt  niet. 

2)  In  *t  Protokolboek  der  gemeente  vond  ik  hem  o.  a.  in  1642  en  1649 
als  zoodanig  opgegeven. 


63 

dat  hij  sich  misrekend  heeft:  want  Izaak  d'Eapinoza  stierf  op 
26  September  1649.  1) 

2«elfs  wanneer  w\j  Bamch's  bijzondere  begaafdheid  in  aan- 
merking nemen y  mogen  wy  niet  besluiten,  dat  h^  eene  zoo 
groote  hoeveelheid  leerstof,  als  er  in  de  lagore  klassen  van  den 
^Boom  des  Levens"  viel  op  te  doen,  in  een  twee-  of  drietal 
jaren  zal  meester  geworden  z^n ;  trouwens ,  de  rabbijn  Qorowitz 
deelt  in  z\jn  bericht  over  de  school  uitdrokkemk  mede,  dat 
^^en  knaap,  vóór  h^  zijn  dertiende  levensjaar  volbracht,  en 
^ch  Bijbel  en  Mischna  geheel  had  eigen  gemaakt  >  met  de  stadie 
^^an  den  Talmoed  begon*  2)  Vóór  1646  is  de  jonge  Spinoza  dus 
^^97aarschgnlijk  niet  onder  de  leiding  van  Saai  Levi  Morteira, 
^den  Eakkel  der  Synagoge''  —  als  een  lofredenaar  hem  noemt  — 
ekomen.  3)  Wij  mogen  echter  gerust  veronderstellen,  dat  de 
iepdenkende  knaap  zich  weinig  aangetrokken  gevoeld  heeft 
ot  die  machtige  r^  van  folianten,  die  te  zamen  den  Talmoed 
^«aitmaken :  de  pandecten  van  het  speciaal  Joodsche  recht,  waarin 
.zeldzame  korrels  van  wijsheid  schuilgaan  onder  langgerekte 
Usaarklooverigen  betreffende  meerendeels  verouderde  wetten  en 
^^^oorschriften ,  eeuwen  geleden  onder  een  geheel  andere  hemel- 
:^treek  vervaardigd.  De  groote  wijsgeeren,  die  z\jn  volk  nog 
den   gouden   tijd   had   voortgebracht,    een  Ibn  Ezra,  een 


1)  Graüsteen  te  Oudei^erk: 

8*  de  Yshac  de  Micael  Ëspinoza  i^  en  18  de  Tisri  anno  5410. 
(Stellig  was  h$  ge^  klein  kind  meer). 

2)  Bq  Sabbathai  Bass,  Sifte  jeqéniem,  Amst  Darid  Tartas,  1680. 

3)  Men  heeft  betwijfeld  of  hg  wel  onder  Morteira  had  gestudeerd,  en 
^Weeid,  dat  ztjn  naam  op  de  Igst  van  M.'s  leerlingen  niet  voorkomt.  Ik 
^OQr  mg  ben  echter  ten  stelligste  van  het  tegendeel  oyertuigd^  en  zon  gaarne 
1^^  authentieke  lijsten  er  op  nazien.  Ik  kon  ze  echter  niet  te  zien  krijgen 
^  de  Synagoge.  Dat  de  Bamoe  of  Franco  Mendes  Spinoza  niet  als  zoodanig 
QOexnen  —  want  op  hunne  geschriften  steunt  waarschijnlgk  die  bewering  — 
^^^st  m.  i.  niets.  Het  schelden  van  do  Barrios  —  «Don  Schmieros  de  los 
^^pjros»  noemt  Graetz  hem,  geloof  ik  —  op  Spinoza  in  zijn  boek  Corona  eia 
^^^,  ondenqjl  hfj  Morteira  in  de  hoogte  steekt,  is,  naar  mg  voorkomt, 
^f^^^hseggendf  De  lezer  dient  te  weten,  dat  deze  de  Barrios  schreef,  toen  de 

^  1660  gestorven  Morteira  nog  in  warme  herrinnering,  en  Spinoza  nauwe- 

%ks  zes  jaren  dood  was^  nL  in  1683. 


64 

Maimonidee ,  een  Gersonides  ec  een  Chasdai  Crescas,  lagen 
hem  nader  aan  het  hart.  Wij  kunnen  ons  voorstellen  hoe  hij, 
vijftien  of  zestien  jaren  oud  geworden,  nog  in  de  ouderlijke 
woning  op  Vlooienburg,  of  misschien  reeds  in  't  Opregte 
Tapeythuys  op  de  Houtgracht,  geheele  middagen  zat  te  stu- 
deeren  in  een  zwaren  folioband,  met  den  veelzeggenden  titel: 
„de  Gids  der  Dwalenden"  1),  terwijl  zijne  medescholieren 
met  jongensspelen  hunnen  tijd  doorbrachten.  Aangekomen  op 
dien  leeftijd ,  waarop  men  waarde  begint  te  hechten  aan  eigen 
oordeel,  en  het  ontzag  voor  leermeesters  gaandeweg  verdwijnt, 
stelde  zijne  broedere  kennis  hem  spoedig  in  staat  de  woorden 
der  rabbijnen  te  wikken  en  te  wegen  in  de  schaal  der  kritiek, 
waar  zijne  schoolmakkers  ze  als  even  zoovele  orakelen  aan- 
namen. 

Edoch,  mag  Baruch  zijn'  leermeester  ook  al  eens  door  zijne 
kennis  verbaasd,  door  de  juistheid  zijner  bedenkingen  over- 
bluft  hebben ,  nog  altijd  waren  er  twee  dingen ,  waarmede  de 
rabbijnen  hem  konden  overtroeven:  de  joodsche  geheimleer  of 
Kabbala,  en  hunne  kennis  van  het  latijn.  De  eerste,  meereen 
voortbrengsel  van  Oostersche  fantasie  en  wondergeloof  dan  van 
Westersche  scherpzinnigheid,  dagteekent  in  beginsel  misschien 
uit  de  eerste  eeuwen  onzer  jaartelling.  2)  Zij  leert  eene  soort 
van  schriftbeschouwing,  die  in  hare  geheimzinnigheid  sterker 
aan  't  hocus  pocus  der  tooverij  dan  aan  gezonde  redelijkheid 
herinnert;  eene  wereldbeschouwing,  vol  van  mysticisme.  Schoone 
beeldspraak  en  bloemrijke  taal  omhullen  een  kern,  die  niets 
te  beduiden  heeft.  Gedurende  de  verdrukking  in  de  middel- 
eeuwen onder  het  geheele  Jodendom  in  zwang  gekomen,  nam 
zij  in  den  tijd  der  Renaissance  zeer  veel  van  de  Nieuw- 
Platonische  ideeën,  welke  de  meerderheid  der  geleerden  dier 
dagen  huldigden,  in  zich  op,  en  bracht  sedert,  twee  eeuwen 
lang,  vele  hoofden  op  hol.  Zoowel  Morteira  als  Menasseh  ben 


1)  Moreh  Neböchim,  het  hoofdwerk  van  Maimonides,  door  den  Franschen 
geleerde  S.  Munk  in  zgne  taal  overgebracht,  Parijs  1856  —  66. 

2)  Vgl.  Adolf  Franck,  La  Cabbale,  Paris,  1843.  (over  ^t  boek  Zo/iar). 


65 

Israël    waren    warme    aanhangers   dezer   beuzelachtige  weten- 
schap,   doch   vooral   Izaak    Aboab    is    als    Kabbalist    berucht 
geworden;  hij  was  het,  die  een  tweetal  kabbalistische  boeken 
van    den    Spaanschen   Jood   Abraham    Herrera,    die    in    1639 
overleed,  uit   het   Spaansch  in  het  Hebreeuwsch  vertaalde  en 
in    1655    in   het   licht   zond.  1)    Ook    op    den  jongen  Spinoza 
heeit  het  geheimzinnige  der  Kabbala  zijne  aantrekkingskracht 
nitgeoefend:    Volgens   zijn    eigen    getuigenis  heeft  hij  mannen 
giekeni,   die   er  zich  mee  ophielden;  hunne  boeken  gelezen.  2) 
oMisschien  was  het  wel  de  „academie"  Keiher  Tora^  „de  kroon 
der   wet",    in    1643    door    Morteira   te   Amsterdam  opgericht, 
^^i^elke   zich   met  dergelijke   studiën   onledig  hield.  3)  Of  zijne 
uiwijding    met   zooveel    bezweringen    gepaard    ging,    als   wel 
^ens    verteld    is  4)^    staat   te   betwijfelen;  doch  zeker  is  het, 
^at  hij   deze  waanwijsheid  spoedig  in  al  hare  naaktheid  heeft 
'doorschouwd.  5) 

Zijne  onbekendheid   met  het  latijn,   de  taal  der  geleerden, 
-«vas  voor  Spinoza  een  feit  van  hooger  beteekenis.  Immers,  het 
'^an  hem  niet   ontgaan   zijn,  hoezeer  hij  daardoor  achterstond 
\>ij  zijne  schoolmakkers ,  die  naar  de  Hoogeschool  zouden :  hun 
'was  een  onafzienbaar  veld  van  studie  geopend,  dat  voor  hem 
gesloten   bleef.    Wij   weten   niet,  wanneer  de  jeugdige  denker 
niet  de  studie  van  die  taal  een  aanvang  heeft  gemaakt;  ver- 
schillende redenen  doen  ons  vermoeden ,  dat  het  niet  vóór  1650 
wd  geschied   zijn.   Volgens  Colerus   was   het  een  Hoogduitsch 
etudent,   die   hem  dagelijks  eenige  uren  in  de  beginselen  dier 


^)  Porta  Coelorum  et  Templum  Domini.  Nog  bestaan  verschillende  afschriften 

^  fe  Spaansche  origineelen ,  o.  a.  in  de  Bibl.  der  Synagoge  te  Amsterdam. 

**  <ii2S  niet  onmogelijk,  dat  Spinoza  ze  gelezen  hoeft. 

.   ^  i-^gi   etiam    et  insuper  novi  nugatores  aliquos  cabbalisticas,  quorum 

^^^^•m  nunquam  mirari  satis  potui  (Tract.  Theol.  Pol.  cap.  9). 

,  ^   ï^  Barrios,  die  het  een  en  ander  betreffende  haar  meedeelt  (Corona 
da  T 

'^^^)  vergat  haar  doel  te  vermelden,  en  ook  Koenen  schgnt  hot  niet  te 

^~     Mogelijk  was  zij  de  laatste  en  hoogste  afdeeling  der  gemeente-school. 

y    ^^oofdstuk  VIII  van  Auerbach's  roman! 

^^    ^^et  eenige   boek   van   dien   aard   in  zijne  bibliotheek  aanwezig  was 

^^^     ^el  Medigo's  abscondita  sapientiae,  1629. 


o 


66 

taal  oefende.  1)  Heeft  deze  vermeerdering  -van  kennis  in  den 
beginne  stellig  weinig  invloed  geoefend  op  zyn  denken  en 
de  verhouding  tot  zijne  geloofsgenooten ,  weldra  zou  zij  zijne 
vervreemding  van  het  geloof  der  vaderen  -^  die  zich  stellig 
in  die  dagen  reeds  begon  te  openbaren  —  tot  eene  afscheuring, 
van  eene  berst  eene  niet  te  dempen  klove  maken. 

Baruch^s  huisgenooten  hebben  waarschijnlijk  weinig  bemerkt, 
wat  er  in  den  geest  van  den  jongen  man  omging ,  want  andere 
aangelegenheden  namen  stellig  de  geheele  aandacht  der  familie 
in  beslag,  't  Waren  niet  de  feestelijkheden  alom  in  den  lande , 
doch  bovenal  te  Amsterdam  gevierd  over  het  sluiten  van  den 
Munsterschen  vrede.  De  zaak  was  van  meer  huiselijken  aard. 

Naast  Baruch  waren  ook  zijne  zusters,  Rebecca  en  Mirjcun 
opgegroeid,  en,  al  stak  de  laatste  niet  uit  door  geleerdheid 
—  zelfs  schrijven  kon  zij  niet  —  toch  bleek  z^  aantrekkelijk 
genoeg,  dat  zij  onder  Baruch's  oudere  schoolmakkers  spoedig 
een  aanbidder  vond.  Als  wij  echter  in  dezen  tusschen  de  regels 
mogen  lezen,  dan  kunnen  wij  vermoeden,  dat  er  heel  wat 
huiselijke  tafereeltjes  zijn  voorgevallen,  vóór  de  volgende 
^Proclamatie  van  Ondertrouw",  op  den  2^^  Juni  van  het  jaar 
1650  in   de  Amsterdamsche  ,Puyboecken"  werd  opgeteekend: 

„Compareerden  als  voren  Samuel  de  Caseres,  out  22  Jaar» 
geen  ouders  hebbende,  studiosus j  wonende  Bataviersstraat,  en 
Mariam  Spinoza  van  A(msterdam) ,  out  21  Jaer ,  noch  een  vader 
hebbende;  woont  als  vooren.  6eass(isteerd)  met haer stiefmoeder 
Ester  Spinosa." 


fvnvUM/^/SbxMfts^^         -Z 


d  ^\^a 


Mogen   wij   daaruit  misschien  besluiten,  dat  Mirjams  vader 
weinig  zin  heeft  gehad  om  de  hand  zijner  dochter  te  schenken 


1)  Is   dat  juist  —  maar  ik  wantrouw  het  bericht  —  dan  is  het  stellig 
niet  van  langen  duur  geweest 


67 

aan  Semuel  de  Casseres,  1)  een  jonkman ,  die  nog  de  rabbijnen- 
school  bezocht,  en  waarschijnl\jk  nauwelijks  in  staat  was  zijn 
eigen  brood  te  verdienen?  Misschien  was  hij  eenigermate 
bemiddeld;  doch  hoe  het  z^,  het  is  opvallend,  dat  noch  de 
oude  Michaël,  noch  Baruch,  bij  de  plechtigheid  tegenwoordig 
zijn  geweest.  Op  den  kant  staat  gelukkig  aangeteekend,  dat 
„Michael  d'Espinose  de  vader  (heeft)  ge(con)senteert  in  desen 
liuwel(ycke)."  Wegens  ziekte  of  andere  redenen  liet  de  vol- 
trekking nog  langer  dan  twee  maanden  op  zich  wachten.  Zij 
Lad  eerst  plaats  op  14  Augustus,  1650. 


1)  De  familie  de  Ca9eres  —  de  naam  verwQst  naar  de  stad  van  dien  naam 

de  Spaansehe  provincie  Estramadara  —  behoorde  tot  de  eersten,  die  in  ons 

land  aankwamen.  Een  zekere  Mozes  de  Ca^eres  was  reeds  in  1596  lid  der 

igemeente  (D.  H.  de  Gastro,  de  Synagoge,  blz.  5),  en  werd  in  1615  Ftonas 

(de  Gastro,  Eenr  van  Grafsteenen,  blz.  8);  een  David  de  Ga9ere8  stierf  op 

:18  Oet  1624  {ibid,  blz.  26).  Daniel  de  Ga^eres ,  waarschtjnltjk  Semnels  vader, 

tfppiobeeide  in  1632  Menasseh  Ben  Israéls  Concüiador,  in  1642  zijn  bo^ 

4tÉe  la  Fhigüidad  kumana.  Semnel  verwierf  later  den  titel  van  Ghacbam,en 

"«vas,  volgens  de  Barrios,  een  groot  prediker  en  allerzonderlingst  man  «gran 

fredicador,  j  cnriosissimo  sugeto»  (Gorona  da  Lqj^  p.  3).  Naar  het  schtjnt 

^«vas  hg  toen  ondenqjzer  van  de  derde  klasse  der  gemeenteschool  (De  Barrios, 

Ifeyrat  Henaym,  p.  84),  «Semnel  de  Ga9eres,  noble  Jaxam....  Eslatercer 

lm  qne  alumbra  Los  adultos,  j  pneriles,  por  el  exemplo,  y  virtad.»  Ook 

aJs   dichter  maakte   hj  naam :  o.  a.  bleef  van  hem  bewaard  een  gedicht  op 

zgn  overleden  meester  Morteira.   In   1683  zingt  de  Barrios  (Arbol  de  las 

Vidas  p.  83) 

Po6ta,  Predicador, 
y  Jaxam,  sirvio  Samuel 
de  Caxares  a  Dios,  fiel, 
de  la  Ley  Sancta  Escritor. 
En  el  Templo  de  sa  Amor 
empleó  su  esclarecida 
Jnventnd,  de  Ley  vestida, 
hasta  qne  de  Azul  Dosel 
Oye  las  voxes  Samuel 
que  lo  llaman  d  otra  vida, 

^^m  voelt,  dat  hö  hier  met  zjjn  zwager,  Spinoza,  wordt  vergeleken! 


ni. 


Dagen  van  Struo. 

Ondanks  de  vele  en  krachtige  pogingen ,  aangewend  om  den 
nieuwen  stand  van  zaken ,  binnen  de  Nederlanden  in  betrekkelijk 
weinige  jaren  in  het  aanzijn  getreden ,  in  de  aangenomen  vormen 
te  bevestigen;  ondanks  het  streven  der  predikanten  met  hun 
machtigen  Calvinistischen  aanhang  den  raenschelijken  geest  op- 
nieuw te  kluisteren  aan  eene  onveranderlijke  kerkleer,  is  in 
de  eerste  helft  der  zeventiende  eeuw  een  adem  van  vrijheidszin 
over  de  geünieerde  provinciën  gevaren,  die  zich  nauwelijks 
beteugelen,  laat  staan  binden  liet.  Weliswaar  rezen  de  ge- 
schillen op  kerkelijk  gebied  telkens  weder  op;  wel  stond  men 
hier  en  ginds  vaak  op  het  punt  tot  Vanden  régime  terug  te 
keeren,  maar  de  macht  van  het  Calvinistisch  dogmatisme  nam 
langzaam  doch  bestendig  af. 

Vooral  binnen  Amsterdam  werd  vaak  heftig  gestreden.  En 
opmerkelijk  is  het,  hoe  begrijpelijk  ook  overigens,  dat  de 
armee  der  strijders  voor  gewetensvrijheid,  zich  vooral  recru- 
teerde  uit  de  aanhangers  van  die  sekten^  welke  nauwelijks 
getolereerd  werden.  Toen  Vondel  de  behandeling,  den  vrij- 
zinnigen predikant  Cornelis  Hanekop  aangedaan,  wraakte  in 
zijn  onsterfelijken  „Rommelpot'',  toen  hij  met  burgemeester 
Reinier  Pauw  den  draak  stak  in  zijn  „Reintje  de  Vos",  en 
de  heftigste  roervinken  onder  de  dominees,  Smout  en  Otto 
Badius  te  lijf  ging,  behoorde  hij  nog  tot  de  Doopsgezinden, 
ofschoon  hij  sterk  Remonstrantsche  neigingen  vertoonde.  Het 
was   bij   het  walletje  af,  dat  hij  in  die  dagen  schotschriften 


69 

als  deze  door  den  druk  gemeen  maken  kon:  wat  ten  duidelijkste 
blijkt  uit  de  angst  en  vreeze,  waarin  hij  eenige  weken  ver- 
keerde, nadat  in  het  najaar  van  1625  zijn  politiek  treurspel 
Palamedes,  op  aanraden  van  den  schepen  Albert  Koenraadts 
fiurgh  geschreven,  het  licht  had  gezien.  1) 

Nog   duidelijker   blijkt  de  toenmalige  staat  van  zaken  uit 
hetgeen  een  tweetal  jaren  later  in  de  Amsterdamsche  vroed- 
schap voorviel.  Daar  had  de  kerkelijke ,  onverdraagzame  partij 
^ele    en    warme   aanhangers:    mannen    als    Nikolaas    Tulp   en 
Seinier  Pauw,  maar  al  te  zeer  gezind  om  voet  te  geven  aan 
liet    drijven  der  predikanten.  En  zoo  goed  stonden  de  kansen 
-voor  hen,  dat  het  bij  de  beraadslagingen  van  een  enkele  stem 
%on   afhangen,    welke   richting  in  het  vervolg  den  boventoon 
-voeren   zou.   Bij   zulk  eene  gelegenheid  was  het,  dat  de  vrij- 
^mnige  burgemeester  Greurt  Diedriks  van  Beuningen,  die  „ter 
dood   toe  krank"  geweest  was,  nog  nauwelijks  aan  de  betere 
liand,  zijn  geneesheer,  denzelfden  Nikolaas  Tulp,  raadpleegde, 
of  hij  al  dan  niet  naar  't  raadhuis  zou  opgaan.  Tulp  zag  hem 
er  liever   niet,   en  ontried  het,  met  het  oog  op  zijne  zwakte. 
Doch  van  Beuningen,  begrijpende,  dat  het  op  zijne  stem  aan- 
kwam,  zette   met  behulp  van  een  Roomschen  dokter  de  zaak 
door;  hij 

«rees 

Al  htjgende  op,  en  liet  de  wagen 

De  kranke  leen  op  't  Baethuis  dragen, 

Zoo  nitgemergelt  en  gemat: 
Niet  eens  bedncht,  of  't  schokkend  rat 
Of  winterlncht  ziJn'  ttjd  mogt  korten, 
£n  weer  op  nieuw  hem  in  doen  storten»  2) 

^^  <ie  flinke  man  smaakte  de  voldoening  „zijn  goude  vrijheit" 
^^  55de  klem"  te  redden. 

^önmerkten  zich  onze  Hoogescholen  door  den  middeleeuwschen, 
^"^l^stieken  geest,  die  er  ten  opzichte  der  philosophie  nog 
^K^n  tijd  heerschende  bleef;  onder  de  studeerende  jongeling- 


V    2ie  Brandt's,  Leven  van  Vondel. 
^)    tondel 


70 

schap  van  die  dagen  zien  wij  hier  en  ginds  heldere  foppen 
opduiken.  Weinigen  echter  zetten  den  voet  op  wigsgeerig  terreiur 
en  naawel\jks  bemerkt  men  hier,  dat  aan  de  overzijde  van  het 
kanaal  een  Herbert  van  Cherbury  en  een  Baco ,  daar  in  Italië 
een  Leonard  da  Yinci  en  een  GalUei,  in  Duitschland  mannen 
als  Nicolaas  van  Cosa,  Copemicus,  Paracelsus  en  een  Kepler 
aan  het  werk  zijn.  Eenzaam  en  alleen  staat  tusschen  1610  en 
1620  aan  de  Utrechtsche  hoogeschool  een  jong  theoloog,  David 
van  Goorle  (Gorlaeus),  die  de  baan  der  oude  atomistiek  weder 
op  wilde,  en  ten  minste  van  Galilei's  werken  kennis  nam: 
't  herdenken  waard.  1)  Zien  wij  wat  verder,  dan  treffen  wij 
aan  de  Leidsche  Universiteit  een  jonkman  aan  (1646),  die 
weldra  half  Europa  door  de  stoute  vindingen  van  zijn  door- 
dringend vernuft  in  verbazing  brengen  zal,  onzen  Christiaan 
Huygens.  2)  Copemicus'  leer,  ten  onzent  nauwelijks  doorge- 
drongen, wordt  aangevallen,  doch  vindt  terstond  verdedigers.  3) 
Maar  niets  heeft  zoozeer  de  geesten  wakker  geschud ,  de  pennen 
in  beweging  gebracht,  als  de  geschriften  van  den  Franschen 
denker,  die  weinige  jaren  voor  Spinozas  geboorte,  in  1629 « 
de  Nederlanden  tot  zijne  woonstee  verkoos:  René  Descartes. 
Zelden  heeft  iemand  schitterender  diensten  bewezen  dan  hq 
aan  den  vooruitgang  van  het  menschdom.  De  diepgaande  invloed 
zijner  wijsbegeerte  heeft  gewerkt  op  al  zijne  tijdgenooten,  niet 
het  minst  op  Baruch  Spinoza. 

Descartes  —  wij  zijn  verplicht  eene  bladzijde  aan  hem  te 
wijden  —  is  op  31  Maart  1596  geboren  te  Lahaye  tusschen 
Tours  en  Poitiers.  Zijne  ouders  behoorden  tot  den  landadel. 
In  de  jaren  1604  tot  1612  werd  hij  opgevoed  in  het  Jezuïeten- 


1)  Hij  schreef:  Exercitationes  philosophicae ,  quibus  philosophia  theoietica 
fere  universa  discutitur,  et  plurima  ac  praecipna  peripateticorum  dogmata 
evertuntur  (Post  mortem  auctoris  editae,  etc.  ültraj.  1620)  Vgl.  Kurd  Lasswitz, 
Gesch.  der  Atomistik,  Hamburg  1890,1.8.333:  «einentschiedenerVertreter 
der  Atomistik». 

2)  P.  Harting,  Christ.  Huygens.  Gron.  1868. 

3)  0.  a.  Wittichius,  prof.  in  de  theol.  te  Nijmegen. 


71 

college  La  Flèche ;  daar  gaf  hij  reeds  vele  blqken  van  de 
scherpte  van  zgnen  geest.  Uitgezonderd  de  wiskunde,  voldeed 
hem  geen  der  wetenschappen,  die  er  onderwezen  werden. Zijn' 
leermeester  in  de  wijsbegeerte  viel  hij  lastig  met  duizend 
tegenwerpingen  en  bedenkingen ;  de  logica ,  die  men  er  doceerde, 
dacht  hem  onnut  of  gevaarlijk;  de  metaphysica  en  de  natuur- 
kunde walgden  hem  door  hunne  onhoudbare  onderstellingen  en 
de  duistere  taal  waarin  zij  gehuld  werden.  Na  het  verlaten 
der  school  leidde  hij  eenige  jaren  een  aigezonderd  leven  in  een 
stille  achterbuurt  van  Parijs ,  om  ongehinderd  zijne  wijsgeerige 
overdenkingen  te  kunnen  voortzetten.  Op  't  aanzoek  van  vrienden 
in  het  burgerlijk  leven  teruggekeerd ,  greep  onze  jonge  edelman 
den  degen,  en  diende  eenigen  tijd  als  vrijwilliger  in  het  leger 
van  Prins  Maurits.  Reeds  toen  begon  hij  zijne  gedachten  op 
schrift  te  brengen. 

Daar   Maurits   na    het  einde   van  het  Bestand  weinig  meer 
uitvoerde,    ging    Descartes,    die   de   wereld  wilde  zien  en  het 
drijven    der  menschen,   over  in  het  leger  van  den  hertog  van 
Beieren,    en    streed    mede    tegen    de  Protestanten  in  Dnitsch* 
land.    In   't  bivak   zette   hij   zijne  overpeinzingen  voort.  Gedu- 
rende eenige  vols^ende  jaren  deed  hij  verre  reizen ,  in  Tirol  en 
fioheme,    naar    Venetië    en    Rome,  en  dacht  er,  in  Frankrijk 
teruggekeerd,   een   oogenblik   over,  zich  als  huisvader  te  ves- 
tten.   Maar,    zooals    vele    anderen  die  de  waarheid  tot  leids- 
vrouw verkozen,  zag  h\j  af  van  zijne  huwelijksplannen,  maakte 
nog  even   het   beleg   van   La   Roebelle   mede,  en  begaf  zich 
(ifiuuma,  drieëndertig  jaren  oud,  naar  de  Nederlanden,  de  streek, 
die  hem  het  meest  beviel. 

Hij  woont  er  eerst  te  Amsterdam ,  even  bedaard  en  kalm  te 
nciidden  der  drukte  van  handel  en  verkeer,  als  een  ander  in 
IsKxidelijke  eenzaamheid;  vervolgens  vertoeft  hij  ook  in  andere 
«"fc^en  en  dorpen,  en  werkt  er  de  grootsche  gedachten  uit ,  die 
^^^  de  school  en  bij  't  bivakvuur  in  zijn'  geest  ontkiemd  waren. 
"ij  komt  tot  het  besluit,  dat  al  't  geen  men  hem  tot  nog  toe  op 
*^^t  veld  der  wetenschap  als  wijsheid  verkondigd,  als  waarheid 
K^leerd  heeft,  dwaling,  niets  dan  dwaling  is,  die  het  goed  is 
gauw  mogelijk  te  vergeten;  dat  twijfel,  voortdurende  twijfel 


72 

aan  alles ,  het  eenige  middel  is  om  tot  ware  kennis  te  geraken. 
Ondertusschen  vindt  hij,  welke  groote  vorderingen  mogel^k  zijn 
in  de  natuurkunde,  wanneer  men  bij  hare  beoefening  van  de 
wiskunde  gebruik  maakt;  hij  geraakt  tot  een  systematisch  natuur- 
onderzoek,  dat  gedeeltelijk  ook  nog  het  onze  is,  en  komt  op 
grond  zijner  onderzoekingen  en  overpeinzingen  tot  een  geheel 
nieuwe  wereldbeschouwing.  In  1637  zet  hij  dat  alles  uiteen  in 
zijn  ^Discours  de  la  Méihode^\  gevolgd  door  zijne  j^Dioptrique**, 
zijne  ^Météores*'  en  zijne  y^Géofnétrie^\  en  bewijst  daarmede  op 
hetzelfde  oogenblik  zijne  genialiteit  in  de  wiskunde,  de  wijs- 
begeerte en  de  natuurkunde.  In  kristalhelder  Fransch  geschreven 
—  een  nieuw  breken  met  de  overlevering  —  bezorgen  hem  zijne 
geschriften  bij  hun  verschijnen  terstond  tallooze  bewonderaars  en 
vrienden ,  doch  ook  —  bovenal  onder  de  godgeleerden  —  bittere 
vijanden.  De  Utrechtsche  hoogleeraar  Gijsbert  Voetius,  een  man 
van  niet  geringe  verdienste ,  maar  in  godsdienst  en  wijsbegeei-te 
van  de  uiterste  rechtzinnigheid,  trekt  jaren  lang  tegen  hem 
te  velde ,  en  verkondigt  den  volke ,  dat  de  nieuwe  wijsbegeerte, 
door  Descartes  geleeraard,  de  poorten  open  zet  van  den  weg, 
die  lijnrecht  op  scepticisme,  atheïsme,  ja  op  waanzin  uitloopt! 
Theologen  van  veel  minder  beteekenis  dan  hun  meester,  schelden 
mede  in  het  koor;  de  kansels  daveren  van  hun  geschreeuw. 
Men  streeft  er  naar  eene  nieuwe  inquisitie  in  het  aanzijn  te 
roepen.  Onderwijl  geeft  onze  wijsgeer  in  tal  van  nieuwe 
geschriften  voortdurend  blijk  van  zijn  scherpzinnigen  geest; 
zijne  ontzaggelijke  verdiensten  worden  erkend  door  den  eersten 
minister  van  zijn  vaderland:  de  kardinaal  Mazarin  kent  hem 
een  jaargeld  toe  „op  grond  van  zijue  groote  verdiensten,  de 
nuttigheid  die  zijne  wijsbegeerte,  zijne  onderzoekingen  en 
langdurige  studiën  hebben  voor  het  raenschdom,  als  ook 
om  hem  in  staat  te  stellen  zijne  schoone  proefnemingen 
voort  te  zetten,  die  niet  zonder  kosten  kunnen  gedaan 
worden." 

De  wijsgeerige  dochter  van  Gustaaf  Adolf ,  koningin  Christina 
van  Zweden ,  waardeert  hem  dermate ,  dat  zij  hem  weet  over 
te  halen  zich  te  Stockholm  te  vestigen,  (1649),  doch,  niet 
bestand  tegen  de  guurheid  van  den  Noordschen  winter,  maakt 


73 

eene   korte   ziekte   op    11    Februari    1650   een  einde  aan  zijn 
welbesteed  leven.  1) 

Wil  men  het  hem  als  eene  zwakheid  in  zijn  karakter,  als 
een  smet  op  z\]n'  naam  aanrekenen,  dat  hij,  in  vrede  willende 
leven  met  de  kerk,  in  1633,  zijn  op  de  leer  van  Copemicus 
steunend  fceschrift  „(2u  Monde^^  aan  de  vlammen  prijs  gaf, 
toen  hij  vernam  dat  Galilei  weinig  tijds  geleden  op  grond  van 
gelijke  meeningen  door  de  inquisitie  veroordeeld  was:  het 
lEomt  ons  voor,  dat  hij  door  zijne  latere  geschriften  die  smet 
grootendeels  heeft  uitgewischt.  £n  wie  is  geheel  aansprakelijk 
^oor  zijne  daden  en  karakter? 

Descartes  staat  bij  den  aanvang  van  den  nieuweren  tijd  als 
^e  grondlegger  der  wijsbegeerte;  heeft  Giordano  Bruno,  in 
sxjn  mystisch  aanschouwen  de  groote  waarheden  van  de  toe- 
lomst  gevoeld;  heeft  een  Baco  van  Yerulam  de  wegen,  die 
xnen  op  moest  in  vage  schemering  gezien:  Descartes  heeft  ze 
l)etreden  en  voor  zijne  navolgers  gebaand. 

De  tijden  waren  daarvoor  rijp  geworden.  Weinig  minder  snel 
dan  het  Darwinisme  in  onze  dagen  heeft  zich  toenmaals  het 
Cartésianisme  meester  gemaakt  van  de  geesten.  Binnen  weinige 
jaren  telde  men  zoowel  onder  de  artsen  als  onder  de  godgeleerden 
een  groot  aantal  aanhangers  zijner  leer ,  allen  meer  ijverig  dan 
geniaal*  De  besten  onder  hen  waren  misschien  de  Leidsche  hoog- 
leeraar  Adriaan  Heereboord  2),  de  Raey  3),  en  Clauberg.  4) 


1)  Literatuur  over  hem,  behalve  ztjne  werken  en  brieven,  Bouiller,  Histoire 
de  la  Philosophie  Cartésienne.  Paris  1854;  E. 'Saisset ,  Frécnrseurs  et  disciples 
de   Descartes.   Paris  1862;  A.  C.  Duker,  Schoolgezag  en  eigen-onderzoek. 
Hist.  Krit   studie   van  den  strgd  tusschen  Voetins  en  Descartes.  Leiden, 
^S61;  etc.  Over  zgn'  dood  is  een  merkwaardige  brief  bewaard  van  Johannes 
^  WuUen,  geneesheer  en  ouderiing  der  Luthersche  gemeente  te  Amsterdam , 
*"®»  met  zgn  collega  Magirus,  in  Sept  1649  —  dus  waarschgnltjk  tegelijk 
^^  X>escarte8,  —  zich  in  Zweden  vestigde.  Hg  is  te  vinden  aan  't  eind  van 
J^^-  H  der  werken  van  Spinoza  in  de  uitgave  Van  Vloten-Land,  en  ook  bg 
•'•^^    Wal,  Mededeel,  der  Maatschappij  v.  Ned.  I.etterk.  1864,  blz.  138. 
y    Zie  zgne  Meletemata  Philosophica,    etc.  Lugd.  Batav.  1659.  (in  49); 
^  '^«rd  o.  a.  bestreden  door  den  Deventer  dichter-predikant  Jacob  Revius: 
®***^i^  Philosophiae  Cartesianae.  Lugd.  Batav.  (1655(?) 
^)    Clavis  Philos.  Nat  1655.        4)  Defensie  Cartes.  1652. 


74 

Wijsgeerige  vraagstukken  en  twisten  over  philosophische 
onderwerpen  hebben  echter  altijd  het  eigenlijk  gezegde  volk 
koud  gelaten.  Moge  ook  de  naam  van  den  grooten  man  op  de 
klap  geraakt  zijn,  is  ook  de  term  „Cartesiaan*'  een  tijd  lang 
gelijkbednidend  geweest  met  het  woord  ;, atheïst",  men  mag 
gerustelijk  aannemen,  dat  de  zaak  zelve  over  de  hoofden  is 
heengegaan.  De  groote  meerderheid  werd  geboren ,  leefde  .en 
liefde  onder  de  alledaagsche  beslommeringen ,  verbracht,  omdat 
het  nu  eenmaal  zoo  behoorde,  een  groot  deel  van  den  Zondag 
in  de  kerk,  en  ging  ter  eeuwige  rust  weinig  minder  onnoozel 
dan  zij  op  deze  aarde  gekomen  waren  —  slaven  der  sleur. 
Slechts  eene  kleine  minderheid  zoeht  zich  rekenschap  te  geven 
van  geloof  en  meeningen ,  trachtte  op  zijne  wijze  naar  waarheid. 
Waren  menschen  als  Jan  Pietersz.  „Beelthouwer ",  die  de 
waarheid  najaagde  tot  in  de  Portugeesche  synagoge,  witte 
raven ,  toch  vond  men  er  verscheidene  op  verschillende  plaatsen 
van  ons  land,  die  zijne  voetstappen  drukten.  Zij  scholen  bijna 
allen  onder  de  Doopsgezinden ,  de  sekte ,  die  de  meeste  vrijheid 
liet;  enkelen  waren,  in  naam  althans,  Remonstrantsch. 

Reeds  in  het  eerste  kwart  der  zeventiende  eeuw  hadden 
deze  vrijzinnige  lieden  de  gewoonte  aangenomen,  af  en  toe 
samen  te  komen.  De  gebroeders  Jan,  Adriaan  en  Gijsbrecht 
van  der  Kodde  —  ontwikkelde  landbouwers  1)  —  wier  geslacht 
al  voor  den  Spaanschen  tijd  in  den  reuk  stond  van  ketterij, 
hadden  oorspronkelijk  te  Warmond  eene  vrije  gemeente  gesticht, 
die  echter  weldra  naar  Rijnsburg  werd  overgebracht.  Tweemaal 
*sjaars  —  op  Pinkster',  en  in  de  maand  Augustus,  op  den 
laatsten  Zondag  van  de  Rotterdamsche  kermis  —  stroomden 
daar  de  geestverwanten  van  heinde  en  ver  samen;  in  lateren 
tijd  schonk  een  rijk  gemeentelid  hun  een  ruim  vergaderlokaal  ^ 
„het  groote  Huis",  dat  in  het  Oosteinde  van  het  dorp  stond, 
en  ook  gelegenheid  bood  om  tijdelijk  te  vertoeven.  Voor  het 
meerendeel  schrandere,  ver  boven  het  gewone  peil  ontwikkelde 
kooplieden,  verstonden  de  „Rijnsburgers"  of  „Collegianten"  — 
de  naamsoorsprong  is  duidelijk  —  dat  officiëele  schriftgeleerden 


1)  Een  vierde  broeder  was  professor  in  de  Hebreeuwsche  taal  te  Leiden. 


75 

hun    even   onnoodig  waren  als  den  eersten  Christengemeenten 
in  den  Apostolisehen  tijd.  Elk  volwassene  kon ,  zoo  hij  daartoe 
roeping   gevoelde,    z\jne  medebroeders  stichten  uit  de  Schrift. 
Daarbij  was  de  meest  mogelijke  vrijheid  van  tekstverklaring, 
algeheele   vrijheid   van    spreken   veroorloofd.    De   leden  zelve 
bedienden  in  hunne  bijeenkomsten  —  die  opgeluisterd  werden 
door    het    zingen    der   schoone   liederen    van    Dirk   Rafaëlsz. 
Kamphuizen   en   andere   gemeenteleden  —   den  doop  aan  vol- 
wassenen (door  onderdompeling  1)  en  het  avondmaal.  Ook  werd 
eene  collecte  gehouden,  waarvan  de  opbrengst,  die  gewoonlijk 
zeer  ruim  was ,  onder  de  Rynsburgsche  armen  werd  verdeeld.  2) 
Waar  een  voldoend  aantal  Rijnsburgers  bijeen  waren,  hielden 
zij   ook    wekelijksche   vergaderingen:  zoo  te  Groningen,  Leeu- 
warden,  Rotterdam   en   op  andere  plaatsen.  Doch  Amsterdam 
stond  boven   aan.   Daar  vond  men  er  verscheidene^  die  hunne 
neiging   om    alles  te  onderzoeken,  wat  op  den  godsdienst  be- 
trekking had ,  zoo  ver  dreven ,  dat  zij  niet  schroomden  ook  de 
anti-trinitarische  geschriften   te  bestudeeren   van  een  Laelius 
Socinus    en    een    Servet,    en,    het  valt  niet  te  miskennen,  zij 
gaven  aan  de  toenmaals  zoo  verketterde  gevoelens  dier  scherp- 
zianige   mannen   de   voorkeur  boven  de  rechtzinnige  kerkleer. 
Zij    speelden  een   gevaarlijk   spel,  want  de  naam  „Sociniaan" 
gold  in  die  dagen  voor  erger  dan  „Turk"  of  „atheïst",  en  wie 
zich  tot  die  gevoelens  bekenden ,  werden  als  geslagen  vijanden 
van  kerk  en  geloof  beschouwd.  In  1598  hadden  de  Staten,  de 
theologische   faculteit   te   Leiden  gehoord,  twee  Poolsche  aan- 
hangers van  Socinus'  leer ,  Christophorus  Ostorodus  en  Andreas 
Voidovius,    die,    uit    hun    land   verdreven,  tijdelijk  te  Leiden 
vertoefden,    geboden   binnen   tien   dagen   het  land  te  verlaten 
^i^  hunne  geschriften  in  beslag  genomen  om  ze  te  verbranden.  3) 


^)  Zie  de  afbeelding   van  het  «Groote  huis»  met  zulk  eene  doopplechtigheid 
"Ö    J,  c.  van  Slee,  De  Eijnsburger  CoUegianten,  Haarlem,  1095. 

^)  Vlg.  S.  F.  Rues,  Tegenw.  Staet  der  Doopsgez.  in  de  Ver.  Nederl., 
^**^^.  1745.  Berigt  van  de  tegenw.  Staet  der  CoUegianten  of  Rtjnsburgers 
V<*aar  achter)  blz.  277,  en  J.  C.  van  Slee,  De  Rönsburger  CoUegianten. 

^)  Wat  niet  geschiedde.  De  meeste  werden  naderhand  uitgegeven;  zoo  bv. 
*^^   Compendiolum  hunner  leer,  met  weerlegging  door  D.  Joh.  Cloppenburg, 


76 

Desniettegenstaande  verschenen  er  reeds  in  Cartesius'  dagen 
in  Holland  enkele  Sociniaansche  geschriften,  in  het  Latijn  en 
in  het  Hollandsch ,  waarvan  de  drukkers  en  uitgevers  gewoonlijk 
op  't  kerkhof  te  zoeken  waren.  1)  Zelfs  zag  in  1641  eene  Hol- 
landsche  overzetting  van  Mohammeds  „Alkoran"  — korten  tijd 
geleden  door  den  Neurenbergschen  predikant  Salomon  Swigger 
in  het  Duitsch  vertaald  —  het  licht.  2) 

Omstreeks  het  jaar  1645  begonnen  ook  de  samenkomsten 
der  Rijnsburgers  binnen  Amsterdam  eene  Sociniaansche  tint 
aan  te  nemen.  Zij  werden  tweemaal  's  weeks  gehouden  y  meestal 
ten  huize  van  een  Doopsgezinde,  Cornelis  Moorman,  die  in 
1646  in  „de  Corenboot"  op  de  Nieuwe  Zijds  Achterburgwal, 
in  1647  en  volgende  jaren  op  de  Lindengracht  woonde.  Zij 
lazen  er  eerst  de  Handelingen  der  Apostelen  en  het  Boek 
Daniël,  later  Paulus'  brief  aan  de  Romeinen  e.  a.  gedeelten 
van  den  Bijbel.  Bij  den  oppermachtigen  kerkeraad  der  Her- 
vormde gemeente  liepen  deze  bijeenkomsten  al  spoedig  in  de 
gaten,  en  op  4  April  1647  wist  dominee  Leupenius,  „diesich 
wat  naerder  op  de  sake  van  de  Socinianen  en  haer  gevoelen 
geïnformeert  hadde"  aan  den  kerkeraad  te  berichten:  „datse 
bij  malkanderen  komen  als  vrienden  om  een  praetjen,  en  als 
hare  vergaderinge  begint  aen  te  wassen,  datse  dan  beginnen 
d'een  of  d'andere  vrage  voor  te  stellen  en  te  disputeeren, 
ydereen  hoerende,  maer  nymant  veroordeelende ;  sijnde  haere 
vergaderinge  wel  hondert  in  getale  sterck;  dat  goey  fatsoen- 
lijcke  lieden  daer  comen,  en  datse  seer  schadelijcke  stucken 
soecken  te  defendeeren."  3) 


Prof.  te  Franeker:  Kort  Begrijp  van  de  Opkomste  ende  Leere  der  Socinianen. 
Dordrecht,  1652,  die  de  geschiedenis  van  Ostorod  en  Voidovius  verhaalt, 
blz.  27  vlg.  Over  Laelius  Socinus  en  ztjne  volgelingen,  zie  het  werk  van 
F.  Trechsel.  Heidelb.  1844;  over  Servet,  een  werk  van  denzelfden  schrgver, 
Heidelb.  1839;  en  Dr.  A.  v.  d.  Linde,  M.  Servet.  Gron.  1891. 

1)  Vgl.  Chr.  Sepp,  Het  Staatstoezicht  op  de  Godsd.  Letterk.  in  de  Noordel. 
Nederl.  Leiden  1891 ,  blz.  37  e.  v. 

2)  «Gedrukt  voor  Barent  Adriaensz.  Berentsma,  Boeckverkooper  tot  Ham- 
burgh,    1641.» 

3)  Door  de  onwaardeerbare  vrj  zinnigheid  van  den  tegen woordigen  kerkeraad 
was  ik  in  staat  deel  VIII  tot  XIV  van  hare  protokollen,  loopende  over  de 


77 

De  kerkeraad,  wel  begrijpende  hoe  er  dozijnwerk  van  scha- 
delijke  gevolgen   ook   voor   zijne   gemeente  te  vreezen  stond, 
"wanneer   deze    school   van   vrij  onderzoek  niet  in  de  geboorte 
-werd    gesmoord,    vaardigde    terstond    eene    commissie  uit  zijn 
::snidden    af,  om  Borgemeesteren  te  verzoeken  hunne  macht  en 
^■Luthoriteit  aan  te  wenden,  en  deze  „schadelijke  en  verderfelijke 
^samenrottingen"  te  verbieden.   Daar  zij  niet  aanstonds  gehoor 
ond,   bleef  zij   gedurende  het  geheele  jaar  1647  daarop  aan- 
totdat  zij   eindelijk,   kunnende   berichten  wat  „dwa- 
ingen  noch  jongst  daer  gedreven  en  ge  ventileert  waren",  over 
en  zondenval,  de  „toegerekende  gerechtigheid  Christi"  »en  de 
rfzonde,   in    den   loop    van    1648   haar  zin  kreeg.  De  bijeen- 
omsten  werden  gestaakt,  of,  naar  wij  vermoeden,  op  minder 
het  oog  loopende  wijze  voortgezet. 

« 

Het   is   niet   onmogelijk,    dat    de   jonge   Spinoza  als  knaap 
eermalen    den    beruchten    Franschen   denker,  die  in  het  oog 
iel   door   zijne    kleine    gestalte    en  zijn  leelijke  tronie,  langs 
msterdams    straten   heeft   zien    dwalen,    of   wel  een  praatje 
ooren    maken   met   zijn   horlogemaker  Brandt  op  'tRokin  1), 
aar    diens    geschriften   bleven    hem    vooreerst   nog    gesloten 
^)eken,    daar   hij    toen    waarschijnlijk    nog  het   Fransch   niet 
achtig    was,    en  van  't  Latijn  nauwelijks  de  beginselen  had 
^eren   kennen.  2)   In   zijn  omgang  met  de  Christenen  had  hij 
«t    Hollandsch ,    onder    zijne    geloofsgenooten    Portugeesch , 
^^paansch,    misschien    wat  Duitsch  —  en  stellig  van  de  velen 
^  tijdelijk  te  Venetië  en  Rome  vertoefd  hadden ,  ook  wat  Itali- 


1646 — 1683  te  raadplegen,  en  zal  daaruit  veel  aan  het  licht  brengen, 
^^^^reffende  allerlei   feiten,   waarover  tot  op  heden  een  sluier  hing.  Het  hier 
^*^«egedeelde  in  vol.  VIII,  op  12  JuU  1646,  3  Maart  1647,  21  Maart  1647, 
^    April  1647. 

1)  De  onderetelliDg  is  van  Van  Vloten. 

2)  Behalve  bg  Colerus  wordt  nergens  over  den  Hoogduitschen  student,  die 
spinoza   in   het   lattjn  zou  onderwezen  hebben,  gesproken.  Erg  betrouwbaar 

sdqjnt  het  mg  dus  niet ;  en  allerlei  redenen  pleiten  voor  de  veronderstelling , 
^t  Spinoza  eerst  ten  huize  van  Fr.  van  don  Enden  die  taal  grondig  heeft 
^«studeerd. 


78 

aansch  geleerd ;  in  de  Talmoed  Thora  school  was  hem  het 
Hebreeuwseh  geheel  eigen  geworden:  v^f  talen  alzoo,  welke 
men  in  zijn  tijd  maar  zelden  bij  Christelijke  geleerden  ver- 
eenigd  vond. 

„Nog  was  hij  geen  vijftien  jaren  oud"  —  zoo  meldt  een 
zijner  biografen  1),  en  er  is  niets  aan  te  voeren,  wat  die  berichten 
logenstraft  —  „toen  hq  reeds  vraagstukken  opwierp  en  tegen- 
werpingen maakte,  waarop  zelfs  de  meest  geleerden  onder 
de  Joden  nauwelijks  antwoord  wisten  te  geven;  en  ofschoon 
kinderen  op  dien  leeftijd  gewoonlijk  nog  weinig  oordeel  des 
onderscheids  bezitten,  was  de  jonge  Spinoza  scherpzinnig 
genoeg  om  te  bemerken,  dat  zijne  twijfeling  ook  zijn  leer- 
meester in  verwarring  bracht.  Vreezende  hem  boos  te  maken  > 
deed  hij,  alsof  hij  zeer  voldaan  was  over  diens  antwoorden, 
en  stelde  zich  tevreden  met  ze  op  te  teekenen ,  om  er  zich  bij 
gelegenheid  van  te  bedienen.  Weiervaren  in  het  Hebreeuwseh , 
had  hij  al  spoedig  bij  het  lezen  van  de  Schrift  geen  hulp  meer 
noodig,  en  hij  maakte  daarbij  zulke  juiste  beschouwingen,  dat 
het  den  Eabbijnen  onmogelijk  was,  hem  te  weerleggen:  zij 
antwoordden  hem  op  de  gewone  wijze  van  onwetende  lieden, 
die ,  als  zij  geen  kans  zien,  zich  uit  de  moeielijkheden  te  redden, 
den  aanhoudenden  vrager  beschuldigen  van  inzichten,  die  in 
strijd  zijn  met  den  Godsdienst. 

„Ëen  zoo  dwaze  handelwijze  bracht  den  denkenden  jonkman 
tot  de  overtuiging,  dat  het  tijdverspillen  was  op  die  wijze  de 
waarheid  te  zoeken.  Het  volk  kende  haar  niet,  en  te  lang 
reeds  was  hem  opgevallen  hoeveel  dwaling  in  de  Schrift 
geleerd  werd,  dan  dat  hij  daaraan  nog  blindelings  gelooven 
kon.  Hij  besloot  dus  in  het  vervolg  alleen  op  eigen  kracht 
te  vertrouwen,  en  niets  te  sparen,  onderzoek,  noch  moeite, 
noch  zorg,  om  de  waarheid  te  ontdekken. 

„Wel  moet  men  met  groote  en  buitengewone  geestesgaven 
bedeeld  zijn,  om,  nog  voor  zijn'  twintigsten  verjaardag  een 
zoo  belangrijk  en  omvangrijk  onderzoek  aan  te  durven!  Doch 
weldra  bleek,   dat  zijne  vermetelheid  geen  roekeloosheid  was. 

1)  Lucas. 


79 

W4Mit,  opnieaw  de  Schrift  lezende,  werd  het  hem  helder,  op 
welke  wijze  zy  opgevat  en  verklaard  moest  worden. 

yMet  die  kennis  gewapend,  herlas  hij  ook  een  gedeelte  1) 
van  den  Talmoed  met  dezelfde  nauwkeurigheid.  Ën,  daar 
niemand  hem  evenaarde  in  de  kennis  van  het  Hebreeuwsch, 
was  niets  hem  te  moeielijk;  doch  weinig  vond  hij,  dat  hem 
voldeed.  flJj  was  evenwel  te  schrander  om  voorbarig  te  oor- 
dealen ,  en  wilde  zjjne  gedachten  laten  rijpen ,  vóór  hij  ze  geheel 
goedkeurde. 

^Saul  Levi  Morteira,  een  man  van  groot  aanzien  onder  de 
Joden  en  de  geleerdste  onder  de  Rabb^nen  van  zijn'  tijd  2), 
kon  niet  nalaten  het  gedrag  en  de  genialiteit  van  z^n  discipel 
te  bewonderen.  Nauwelijks  kon  hij  begrijpen,  hoe  een  zóó 
scherpzinnig  jonkman  zóó  bescheiden  kon  zijn  als  onze  Baruch. 
Om  hem  beter  te  doorzien,  stelde  h\j  hem  op  allerlei  wijzen 
op  de  proef,  en  bekende  later,  dat  h\j  nooit  iets  had  kunnen 
aanmerken  op  zyn  gedrag  en  karakter.  Heeft  eene  dergelijke 
uitspraak,  van  die  zijde,  het  aanzien,  waarinde  jonge  geleerde 
b\j  z\jne  gemeenteleden  stond,  niet  weinig  verhoogd,  ijdel 
maakte  zij  hem  niet.  Hoe  jong  hij  ook  was,  hij  was  te  voor- 
dchtig  om  veel  op  betuigingen  van  vriendschap  en  den  lof  der 
menschen  te  bouwen.'* 

Doch ,  wij  mogen  de  huiselijke  omstandigheden  van  den  jeug- 
digen denker  niet  geheel  uit  het  oog  verliezen.  £r  loopt  eene 


1)  O&choon  ik  aan  Lucas'  geschrift  veel  grooter  waarde  toeken ,  dan  tot 
V^^  toe  geschiedde,  meen  ik  door  eene  eenigszins  vrtje  vertaling  de  oiyoist- 
beden  te  moeten  verbeteren,  die  de  schrijver,  als  apologeet  tot  overdrijving 
S^neigd,  hier  en  daar  gemaakt  heeft  Zoo  hier:  «il  lat  et  relut  Ie  Talmud». 
WaaiBchiJnliJk  zag  Lucas  nooit  de  reeks  van  folianten,  die  samen  «de  Tal- 
moed» beeten. 

^)  Als  bewijs  van  deze  mededeelingen  kan,  behalve  de  lofrede,  die  de 
^^1^08  op  den  overleden  geleerde  hield,  stellig  ook  het  vrij  groote  aantal 
^dschriften  van  Morteira's  werken  gelden,  welke  bewaard  worden  in  de 
^^lioth.  der  Synagoge.  Daaronder  zijn  er  met  fraai  geteekende  initialen  en 
^SUetten,  wonderen  van  pennekunst,  waarschijnlijk  uitgevoerd  door  dankbare 
^tlingoQ.  Ook  droegen  deze  vele  van  hun  eigen  geschriften  aan  hun' gevierden 
^^ester  op. 


80 

sage,  dat  hij,  voor  den  handel  bestemd,  reeds  vroegtijdig  den 
toom  zijns  vaders  gaande  maakte,  omdat  hij  zich  geheel  aan 
de  studie  overgaf.  1)  Vooral  na  het  overlijden  van  zijn  broeder 
Izaak,  in  1649,  kunnen  daarvoor  oorzaken  ontstaan  zijn,  en 
het  lijkt  mij  verkeerd,  de  sage  geheel  te  verwerpen.  Met 
meerdere  zekerheid  zijn  wij  echter  ingelicht  betreffende  zwaar- 
dere rampen ,  welke  het  gezin  van  den  koopman  spoedig  achter 
elkander  troffen.  Nog  nauwelijks  een  jaar  gehuwd,  schonk 
Mirjam,  Baruch's  zuster,  het  leven  aan  een  knaapje,  doch 
daalde  spoedig  daarop  ten  grave.  2)  Weder  een  jaar  later,  in 
October  16B2,  ging  opnieuw  eene  lijkstatie  van  't  Opregt 
Tapeythuys  den  langen  weg  op  naar  de  Ouderkerker  begraaf* 
plaats:  Michaël  geleidde  Esther,  zijne  vrouw,  Baruch  zijne 
stiefmoeder  ter  laatste  rust.  3)  Zóó  bleef  den  ouden  Michaël 
dus  niets  over  dan  zijne  dochter  Rebecca  —  nu  gelukkig  oud 
genoeg  om  de  huishouding  te  besturen — ,  zijn  Baruch,  die  een 
anderen  weg  bewandelde ,  dan  hij  misschien  wel  had  gewenscht, 
zijn  schoonzoon ,  de  Casseres ,  op  drie-en-twintigjarigen  leeftijd 
reeds  weduwnaar,  en  diens  jeugdig  kind.  Laat  ons  hopen  voor 
den  ouden  man,  dat  hij  sedert  te  treurig  en  neergeslagen 
geweest  is,  om  veel  acht  te  slaan  op  het  doen  en  laten  van 
zijn  —  nu  eenigen  —  zoon.  Want  het  kan  niet  lang  na  den 
dood  zijner  stiefmoeder,  en  Baruch's  twintigsten  verjaardag 
geweest  zijn ,  dat  deze ,  't  met  zichzelven  eens  geworden  over 
hetgeen  hij  van  de  Hebreeuwsche  theologie,  en  de  wetenschap 
zijner  leermeesters  te  denken  had,  hoe  langer  hoe  minder  de 
rabbijnenschool  bezocht ,  en  eindelijk  geheel  wegbleef.  De  sterf- 
gevallen in  de  familie  konden  dat  voor  de  buitenwereld  ver- 
klaarbaar maken,  zoodat  er  in  den  beginne  stellig  weinig  op 
gelet   werd.    Doch,    zijn'    huisgenooten  kan   het  niet  ontsnapt 


1)  Kortholt,  de  tribus  impostoribus.  ed.  alt.  (1700)  Praef. 

2)  Daniël  de  Casseres  meldde  zich  later  als  erfgenaam  van  den  wgsgeer 
aan.  't  Opschrift  op  den  grafsteen  zgner  moeder  luidt: 

S*  D.  Miriam  D.  Casseres  m'  de  Semuel  D.  Casseres  f  ^  em  20  D.  Elol 
6411  (8  Sept.  1651). 

3)  S*  D.  Ester  m«r  D.  Michaël  de  Espinoza  fo  em  22  D.  Hesvan  5413 
(26  Oct  1652). 


81 

zijn ,  dat  de  jongeling  in  dien  tijd  met  meer  dan  gewonen  ernst 
nederzat  tusschen  zigne  boeken,  verdiept  in  de  stadie  of  star- 
oogend  in  gepeins.  Veel  moet  er  in  zijn  brein  zijn  omgegaan, 
"^eel  moet  hij  in  weinige  maanden  gewerkt  hebben.  Sommigen, 
ie,  -zooals  hem,  de  bodem,  waarop  zij  stonden,  onder  de  voeten 
egzinkt,   vervallen  tot  een  alles  ontkennende  twijfelzacht  of 
el  tot  een  cynische  onverschilligheid  voor  alle  hoogere  vraag- 
in;   anderen  vervolgen  van  dien  tijd  af  alles  wat  met 
en  godsdienst  en  het  geloof  in  betrekking  staat  met  bitteren 
t,  te  scherper  9  naarmate  hun  gemoed  dieper  onder  de  schei- 
geleden heeft.  Wat  mag  wel  de  reden  zijn,  dat  de  jonge 
ipinoza  voor  dien  val  gespaard  bleef?  Wij  zouden  haar  kunnen 
ken  in  zijne  half  Oostersche  afkomst,  maar  liever  zoeken 
g   haar  in  hetgeen  in  die  dagen  waarschijnlijk  zijne  lectuur 
geweest.  ,  Soort  zoekt  soort"  is  eene  zegswijs ,  zóó  afgezaagd , 
t  ZIJ  in  onzen  t:gd  niet  al  te  wel  meer  door  den  beugel  mag; 
r  niet  gisteren  voor  het  eerst  is  de  opmerking  gemaakt, 
t  een  vrome  zich  liever  in  zijn  Thomas  k  Kempis ,  een  ketter 
ever   in  een  boekskCi  dat  naar  den  mutserd  riekt,  verdiept. 
doa  het  te  verwonderen  zijn  als  onze  Baruch,  zelf  bezig  den 
g   te  keeren  aan  het  geloof  der  vaderen,  in  de  dagen  toen 
et  hem  schemerde,  gegrepen  heeft  naar  de  werken  van  anderen, 
vóór  hem  hetzelfde  gedaan  hadden?  Op  gegronde  redenen 
,   dunkt  mij,  niemand  betwijfelen,  dat  hij   in  dezen  tijd 
eet  hebben  kennis  gemaakt  met  het  merkwaardige  boekje 
den  Spaanschen  Jood  Leo  Abarbanel,  dat  den  titel  voert 
Samenspraken  over  de  Liefde  ",  en  door  den  maker  geschreven 
rd  9  nadat  h^  in  Italië  tot  het  Christendom  was  overgegaan.  1) 


1)  Beeds  was  er  yerschillende  malen  op  gewezen ,  dat  Spinoza  deze  wijs- 

gesprekken  van  Leo  Abravanel  moest  gekend  hebben,  het  uitvoerigst 

het  schijnt  door  Bemhard  Zimmels,  inzgn«LeoHebraeas,einjüdischer 

""■uluuuph  der  Renaissance.  Breslau  1886».  De  sedert  teruggevonden  katalogos 

Spinosa's  bibliotheek  bewees,  dat  het  vermoeden  juist  was:  Spinoza  bezat 

Spaansche  vertaling,  die  van  1568^  1584  of  1593  kan  zgn.  De  eerste 

dmk  is  van   1535.   De  tweede:  «Dialogi  di  Amore,  composti 

Leone  Medioo,  di  natione  Hebreo,  et  dipoi  fatto  Christiano  (Vinegia). 

(figL)  1641 »  ligt  voor  mij.  Zimmels  betwQfelt  of  Leo  wel  het  Joden* 

veriiet,  maar,  naar  mg  voorkomt,  op  uiterst  zwakke  gronden. 

6 


82 

Bij  hem  heeft  onze  jeugdige  denker  —  tenzy  wij  het  er  voor 
willen  bonden,  dat  h^  geheel  zelfstandig  tot  dat  inzicht  ge- 
komen is,  wat  mogelijk,  doch  niet  waarschijniyk  is,  —  onder 
meer  wat  hem  later  zou  te  pas  komen,  de  schoone  gedachte 
gevonden  der  intellectueele  liefde  tot  God ,  die  van  zyne  latere 
wijsbegeerte  een  belangrijk  bestanddeel  zou  vormen.  Ook  het 
Nieuwe  Testament  —  evenzeer  door  „  afvalligen  "geschreven — 
zal  hij  in  de  dagen  zijner  innerlijke  tweespalt  wel  voor  het 
eerst  gelezen  hebben.  Eindelijk  kunnen  w\j  vermoeden,  dat 
Baruch  terzelfder  t^d  mede  eenige  geschriften  van  den,  in  onze 
dagen  zoozeer  verheerl^kten ,  martelaar  van  het  vrije  denken^ 
Giordano  Bruno,  in  handen  vielen.  Duitsche  geleerden  hebben 
het,  sedert  in  1862  de  oudste  wijsgeerige  verhandelingen  van 
Spinoza  bekend  werden,  bijna  tot  zekerheid  gemaakt,  dat  hij 
in  zijne  jeugd  althans  enkele  der  geschriften  van  den,  op  17 
Februari  van  het  jaar  1600  op  het  Campo  dei  Fiori  te  Bome 
verbranden  ketter  gelezen  heeft.  1)  Is  de  zaak  ook  niet  afdoende 
bewezen  —  immers  in  den  sedert  teruggevonden  katalogus 
zijner  boekerij  komt  geen  enkel  werk  van  den  Italiaanschen 
vrijgeest  voor  —  toch  valt  er  weinig  tegen  in  te  brengen; 
doch  hier  past  de  meest  mogelijke  omzichtigheid.  Want  de 
geschriften  van  den  gewezen  monnik  waren  op  verschillende, 
zeer  ver  uit  elkander  gelegen  plaatsen  gedrukt,  en  toen  stellig 
reeds  vrij  zeldzaam.  Misschien  heeft  hij  er  enkele  van  een^ 
verzamelaar  onder  zijne  geloofsgenooten  ter  leen  ontvangen.  2) 
In  Bruno*s  werken  vond  de  jeugdige  waarheidzoeker  eene 
breedere  en  schoonere  opvatting  uiteengezet  van  die  panthe- 
ïstische wereldbeschouwing,  welke  hem  stellig  reeds  had  aan-^ 
getrokken   in    dien'  ijlen    en    vagen    vorm,   in   welke  ook   de 


1)  Men  zie  over  deze  kwestie  o.  a.  Chr.  Sigwart,  Spinoza's  neuentdeckter 
Tractat  u.  s.  w.  Gotha  1866;  R.  Avenarius,  Ueber  die  beiden  erstenPhasoi 
des  Spin.  Pantheismus.  Leipzig  1868;  Car.  Schaarschmidt ,  B.  de  Spinoza 
«Korte  Verhandeling»,  etc.  Amst.  1869. 

2)  Mgns  inziens  kunnen  dat  slechts  Italiaansche  geweest  zgn  —  aangezien 
er  alle  reden  is  voor  het  vermoeden,  dat  Sp.  de  overige,  in  het  Latgn  ge- 
schreven ,  toen  nog  niet  voldoende  verstond  —  en  wel :  De  la  causa ,  principia 
et  uno,  De  Tinfinito,  universo  e  mondi  (1584)  en  D^li  eroici  furori  (1585)« 


83 

Kabbalistiek  baar  huldigt  1);  bovendien  zijn  z\j  hem  onge- 
tw^eld  ten  spoorslag  geweest  tot  grondiger  stadie  van  wis- 
en  nataorkonde. 

Het  kon  niet  lang  duren  of  het  zoo  geheel  veranderde  gedrag 
van  Morteira's  besten  discipel  moest  wel  de  aandacht  trekken 
van  zyne  geloofsgenooten.  „Hij  werd  zoozeer  beheerscht  door 
de  liefde  tot  de  waarheid"  —  zegt  een  zijner  biografen  2)  — 
»dat  hij  byna  met  niemand  meer  omgang  hield.  Doch,  welke 
voorzorgen  h^  ook  nam  om  de  anderen  uit  den  weg  te  blijven , 
9r  zgn  gelegenheden  bg  welke  een  fatsoenlijk  mensch  geene 
<^tinoeting  vermqden  kan,  welk  gevaar  er  ook  in  moge 
«chuilen. 

«Onder  de  jonge  lieden,  die  zich  het  meest  beijverden  om 

^orkeer  met  hem  aan  te  knoopen»  waren  twee  jonge  mannen, 

<ue  hem,  onder  het  voorwendsel,  dat  zij  zijne  meest  vertrouwde 

^^enden   waren,    bezwoeren,   hun   zijne  werkelijke  gevoelens 

^^xibaar   te   maken.    Zij    hielden  hem   voor,   dat   hij  van  hun 

^&iit   niets  te  vreezen  had,  hoe  zijne  meeningen  ook  mochten 

^^iden;   immers  hunne  nieuwsgierigheid  had  geen  ander  doel, 

d«3i  tot  heldere  inzichten  te  geraken ,  waar  zij  zelve  twijfelden. 

3,De  jonge  Spinoza,   verwonderd  over  eene  zoo  weinig  ver- 

^^^^^hte   toespraak,   bleef  eenigen   tijd  zwijgen;  doch  eindelijk 

2^<2h  door   hun   aanhouden   gedwongen  ziende  iets  te  zeggen, 

^^^^8  h^  er  hun  al  lachende  op,  „dat  zij  immers  Mozes  en  de 

^xrofeten   hadden,  ware  Israëlieten,  die  over  alles  hadden  be- 

^ist  Die  konden  zij  volgen ,  zoo  zij  oprechte  Israëlieten  waren." 

„AIb   ik   hen   geloof  moet   schenken,"   antwoordde  een  der 

jongelieden,    „dan   zie   ik   niet   in,    dat   er   eenig  onstoffelijk 


1)  Zie  Franck,  La  Cabbale.  (Paris,  1843)  p.  159,  180,  213. 

^)  Lucas.   Bajle   en   Colerus  geven  ons  betreifende  Spinoza's  afschearing 

de  synagoge  niet  de  minste  inlichtlDgen.  Naar  mg  voorkomt  heeft  Lucas 

^^  irel  geen  stenographisch  verslage  maar  toch  een  in  alle  hoofdzaken  juist 

^  betrouwbaar  verhaal  bewaard  van  de  gebeurtenissen,  die  aan  den  banvloek 

^^Hkraf  gingen.   Waarschijnlijk   heeft  Spinoza  in  lateren  tgd  meermalen  aan 

MlUe  vrienden   deze   belangrijke  episode  uit  zgn  leven  medegedeeld.  In  het 

t>tob>kolboek  der  gemeente  is  daaromtrent  niets  te  vinden. 


84 

wezen  bestaat,  noch  dat  Grod  onlichamelijk  is,  noch  dat  de 
ziel  onsterfelijk  is,  of  dat  de  Engelen  werkelijke  wezens  zijn. 
Wat  dunkt  u  daarvan,"  vervolgde  hij,  zich  tot  Spinoza  wen- 
dende: ^heeft  God  een  lichaam?  Bestaan  er  Engelen?  Is  de 
ziel  onsterfelijk?" 

„Aangezien  er  niets  onstoffelijks  of  onlichamelijks  in  de 
Schriffc  voorkomt/'  zeide  de  aangesprokene,  „beken  ik,  dat  er 
niets  tegen  is  om  aan  te  nemen,  dat  God  een  lichaam  heeft, 
en  dat  te  minder,  omdat  God  groot  is,  zooals  de  koninklijke 
zanger  spreekt.  1)  Het  is  echter  onmogelijk,  zich  iets  groots 
voor  te  stellen  zonder  uitgebreidheid,  en  daaraan  verbindt 
men  onwillekeurig  de  gedachte  van  lichamelijkheid.  Wat  de 
geesten  aanbetreft,  zooveel  is  zeker,  dat  de  Schrift  hen  niet 
beschrijft  als  werkelijke  en  blijvende  wezens,  maar  eenvoudig 
als  schimmen,  die  Engelen  genoemd  worden,  omdat  God  zich 
van  hen  bedient  om  zijn  wil  kenbaar  te  maken.  2)  Zij  zijn  onzicht- 
baar, wegens  hun  ijlen  en  doorzichtigen  aard,  die  slechts 
waargenomen  kan  worden,  zooals  men  beelden  ziet  in  den 
spiegel,  in  den  droom  of  in  den  nacht;  zooals  Jakob  in  den 
slaap  de  engelen  zag  opklimmen  en  afdalen  langs  eene  ladder. 
En  de  reden,  waarom  wij  nergens  lezen,  dat  de  Joden  de 
Saduceeërs  in  den  ban  gedaan  hebben,  die  niet  geloofden  aan 
het  bestaan  van  Engelen,  is  deze,  dat  het  Oude  Testament 
nergens  gewag  maakt  van  hunne  schepping.  Wat  de  ziel  aan- 
gaat, het  woord  ziel  wordt  overal  gebruikt  om  het  leven,  dat 
wat  leeft,  aan  te  duiden,  't  Is  dus  onnoodig  om  naar  gronden 
te  zoeken ,  waarop  hare  onsterfelijkheid  steunen  kan.  Het  tegen- 
deel echter  blijkt  op  honderd  plaatsen  en  niets  zou  gemakke- 
lijker te  bewijzen  vallen;  maar  't  geeft  geen  pas  hier  daarover 
te  spreken." 

„Het  weinige,  dat  gij  er  van  zegt,'' hernam  een  der  vrienden , 
„zou  zelfs  de  meest  ongeloovigen  kunnen  overtuigen.  Maar, 
voor  uwe  vrienden  is  dat  nog  niet  genoeg:  zij  verlangen  iets 
dat  stelliger  is ,  en  het  onderwerp  is  te  belangrijk  om  er  licht- 
vaardig over  heen  te  loopen.  Voor  't  oogenblik  willen  wij  ons 


1)  Psalmen  48:2.  2)  liyy§Ao^  =  bode,  afgezant 


f 


85 


W 


slechts  voldaan  honden ,  onder  voorwaarde ,  dat  gij  het  gesprek 

een  andermaal  hervatten  wilt." 
„Spinoza,  die  niets  liever  zag  dan  dat  er  een  einde  kwam 

aan  het  onderhond,  beloofde  alles  wat  zij  maar  wilden;  doch 
jdn  het  vervolg  vermeed  hij  zorgvuldig  elke  gelegenheid  die 
-sg  zochten   om  het  weder  aan  te  knoopen.  Inziende,  dat  de 


nnenachelijke  nieuwsgierigheid  slechts  zelden  goede  bedoelingen 
eefty    bestudeerde    hij   het  gedrag  zijner   „vrienden".  En  hij 
vond  daarop  zooveel  aan  te  merken,  dat  hij  den  omgang  met 
afbrak  en  niet  meer  met  hen  wilde  spreken. 
, Zijne    „vrienden",    bemerkende    van   welk   voornemen    hij 
ger  ging,  stelden  zich  in  den  beginne  tevreden  met  daar- 


ver  onder  elkaar  te  gi'ommen,  in  de  meening,  dat  het  hem 
echts  te  doen  was ,  om  hen  op  de  proef  te  stellen.  Doch,  toen 
g  alle  hoop  vervlogen  zagen  om  hem  te  buigen,  zwoeren  zij 
ich  te  zullen  wreken.  Om  dat  met  meerdere  zekerheid  te  doen , 
•nnen  z\j  hem  zwart  te  maken  in  de  oogen  des  volks.  Zij 
iden  uit ,  „  dat  het  verkeerd  was  te  gelooven ,  dat  de  jonge 
Ipinoza  eenmaal  een  steunpilaar  der  synagoge  zoude  worden; 
t  het  er  veel  meer  op  leek,  dat  hij  het  geloof  der  vaderen 
a  verwoesten,  daar  hij  niets  dan  haat  en  verachting  koesterde 
oor   de  wet  van  Mozes;  dat  zij,  op  aanraden  van  Morteira, 
omgang  hadden  gezocht ,  doch  dat  zii  weldra  uit  zijne  ge- 
rekken  hadden  gemerkt,  dat  hij  een  goddeloos  mensch  was; 
t  rabbi  Morteira,  hoe  geleerd  hij  ook  zijn  mocht,  zich  ver- 
e   en  zich   grootelijks   bedroog   met  zóó  goed  over  hem  te 
enken;  dat  zelfs  zijn  voorkomen  hun  reeds  vrees  aanjoeg." 

Dit  gerucht I  in  alle  stilte  uitgestrooid,  werd  weldra  alge- 
een bekend,  en  toen  zij  de  gelegenheid  schoon  zagen  om  het 
eer  onder  de  aandacht  te  brengen,  deden  zij  bericht  aan  de 
Wgzen  der  Synagoge  1),  die  zij  zoozeer  tegen  hem  opzetten, 
^^t  er  weinig  aan  ontbrak,  of  de  beschuldigde  was  ongehoord 
veroordeeld  geworden. 

„Nadat   de   eerste   opwelling   van   toorn   wat  gezakt  was, 
ontving   onze   Baruch   bevel  voor  hunne   vergadering  te  ver- 


1)  de  Chachamim. 


84 


wezen  bestaat,  noch  dat  God  onlicham 
ziel  onsterfelijk  is,  of  dat  de  Engelen  w< 
Wat  dunkt  u  daarvan/'  vervolgde  hij,  z 
dende:  ^heeft  God  een  lichaam?  Bestaa 
ziel  onsterfelijk?'* 

^Aangezien   er   niets   onstoffelijks    of 
Schrift  voorkomt/'  zeide  de  aangesproken 
niets  tegen  is  om  aan  te  nemen,  dat  Go 
en  dat  te   minder,   omdat  God  groot  is, 
zanger  spreekt.  1)  Het  is   echter  onmogc 
voor   te   stellen   zonder   uitgebreidheid, 
men   onwillekeurig   de    gedachte   van  lid 
geesten    aanbetreft,  zooveel  is  zeker,  dal 
beschrijft  als  werkelijke  en  blijvende  wo 
als  schimmen,  die  Engelen  genoemd  wo 
van  hen  bedient  om  zijn  wil  kenbaar  te  m 
baar,    wegens   hun    ijlen   en    doorzicht 
waargenomen   kan   worden,    zooals    m 
spiegel,  in  den   droom  of  in  den  na( 
slaap  de  engelen  zag  opklimmen  en  i 
En   de    reden,    waarom   wij    nergen 
Saduceeërs  in  den  ban  gedaan  hebb 
het   bestaan    van    Engelen,  is  deze 
nergens  gewag  maakt  van  hunne  t 
gaat,  het  woord  ziel  wordt  overal 
wat  leeft,  aan  te  duiden,  't  Is  dv 
te  zoeken,  waarop  hare  onsterfel 
deel  echter  blijkt  op  honderd  p^ 
lijker  te  bewijzen  vallen;  maar 
te  spreken/' 

„Het  weinige,  dat  gij  er  var 
„zou   zelfs   de  meest  ongeloo* 
voor  uwe  vrienden  is  dat  no- 
dat  stelliger  is,  en  het  ondo 
vaardig  over  heen  te  looper 


1^ 


2)x 


87 

niet  te  redeneeren  viel  —  slechts  dit,  „dat  al  hun  misbaar 
hem  slechts  tot  medel\jden  bewoog;  dat  hij  gaarne  ja  en  amen 
wilde  seggen  op  de  beweringen  van  zóó  goede  getuigen,  als 
men  meende  onwraakbare  getuigenissen  noodig  te  hebben." 

„Toen  Morteira  vernam,  in  welk  gevaar  zijn  leerling  ver- 
keerde» snelde  hij  terstond  ter  Synagoge;  en,  plaats  genomen 
hebbende  onder  de  rechters «  vroeg  hij  hem  af  „of  hij  de  goede 
voorbeelden,  welke  h\j  hem  gegeven  had,  misschien  had  ver- 
geten? Of  xijn  verzet  soms  de  vrucht  was  van  de  zorg,  die 
hij  aan  zijne  opvoeding  had  besteed?  Of  hij  niet  vreesde  te 
vaUen  onder  de  handen  van  den  levenden  God?  Dat  het  schan- 
daal reeds  groot  was,  doch  dat  er  nog  tijd  was  voor  berouw/' 
^  Nadat  Morteira  al  zijne  welsprekendheid  had  uitgeput 
zonder  de  flinkheid  van  z\jn'  leerling  aan  het  wankelen  te 
brengen,  nam  hij  een  geduchter  toon  aan,  en  drong  hem,  als 
Hoofd  der  Synagoge,  te  kiezen  tusschen  het  berouw  en  de 
straf,  met  de  bedreiging ,  dat  hij  hem  in  den  ban  zoude  doen , 
zoo  hij  niet  terstond  teekenen  gaf  van  boete  en  berouw. 

, Zonder   zich   in  het  minst  te   ontzetten,   antwoordde  zijn 

leerling,    „dat  h\j  zeer  wel  bewust  was  van  het  gewicht  van 

een  dergelijk  dreigement ;  doch  dat  hij ,  in  ruil  voor  de  moeite, 

^elke  Morteira  zich  gegeven  had  om  hem  in  te  wijden  in  de 

fiebreenwsche   taal,    dezen   gaarne   wilde  onderrichten  in   de 

JQiste  w^jze   van  den  ban  uit  te  spreken."  Vertoornd  in  den 

^Oogsten   graad»   braakte  daarop  de  rabbijn   al  z\]n  gal  over 

hetn  uit,  sloot,  na  eenige  koele  verwijten  de  vergadering,  en 

^^^rliet   de   S3magoge,   zwerend,    dat   hij   slechts  zoude  terug 

^omen    met  den  banbliksem  in  de  hand.  Want,  hij  hield  zich 

^^^^Uig   overtuigd,   dat  zijn   leerling  den  moed  zou  missen  om 

banvloek  af  te  wachten.''  1) 


2gn  deze  gebeurtenissen  werkelijk,  zooals  wij  reden  hebben 
veronderstellen,  voorgevallen  in  den  loop  van  het  jaar  1653, 
^^-n  is  het  jammer,  dat  geen  van  Spinoza's  tijdgenooten  de 
^^i^te  heeft  genomen  ons  mede  te  deelen,  hoe  dit  alles  werd 

I)  Tot  zooyer  voor  *t  oogenblik  Lucas. 


88 

opgevat  in  den  familiekring  van  den  jeugdigen  wijsgeer,  binnen 
het  Opregt  Tapeythuys?  Ongetwijfeld  is  zijne  verhouding  tot 
zijn'  vader,  tot  zijne  zuster  en  zijn'  zwager  eene  andere  ge- 
worden dan  voorheen  het  geval  was.  Is  misschien  de  deur  der 
ouderlijke  woning  voor  den  afvallige  gesloten?  Wy  weten  het 
niet;  doch  iets  van  dien  aard  wordt  waarschijnlijk,  door  het- 
geen daarop  weldra  volgde.  Want,  toen  Baruch's  vader,  de 
oude  Michaël  d'Espinoza  op  30  Maart  1654  overleed,  en  te 
Ouderkerk  ter  aarde  besteld  was  1),  onstond  er  twist  tusschen 
de  erfgenamen  over  zijne  nalatenschap. 

„  Toen  men  de  erfenis  zou  gaan  deelen ,"  zoo  meldt  Colerus , 
, zochten  zijne  zusters''  —  lees:  zijne  zuster  Rebecca  en  zijn 
zwager  de  Casseres  —  „hem  uit  te  sluiten,  en  niet  tot  de 
deeling  toe  te  laten  2).  Doch  hij  dwong  hen  daartoe  langs 
gerechtelijken  weg.  Toen  men  echter  aan  het  deelen  zoude 
gaan ,  liet  hij  hun  alles  behouden ,  voor  zich  zelven  slechts  een 
goed  bed  vorderend,  en  een  daarbij  behoorend  behangsel'' 
(gordijn).  Een  ander  berichtgever  (Lucas)  schrijft:  „van  zijn 
vader  erfde  hij  niets,  dan  eenige  verwarde  handelszaken. 
Maar  diegenen  onder  de  Joden,  met  welke  de  goede  man 
handel  had  gedreven,  bemerkende  dat  zijn  zoon  niet  de  man 
was  om  zich  met  hunne  bedriegerijen  op  te  houden,  bemoeie- 
lijkten  hem  derwijze,  dat  hij  hun  liever  alles  behouden  liet, 
dan  zijne  rust  op  te  offeren  aan  eene  onzekere  hoop." 

Na  deze  blijken  van  onbaatzuchtigheid  keerde  onze  jonge 
wijsgeer  voor  goed  den  rug  toe  aan  z\jne  familie  en  het  geheele 
Jodendom.   Al  was  zijne  uittocht  uit  Israël  nog  niet  door  een 


1)  Grafsteen  te  Ouderkerk :  S^  do  bemaventurado  Michael  D.  Ëspinoza  que 
fo  em  10  D.  Nisan  A9  5414. 

Ik  meen  er  hier  op  te  moeten  livijzen,  dat  de  Hr.  De  Gastro  enDr.  David 
Eanlinann  (in  zgne  noten  op  den  katalogus  van  Sp.'s  bibliotheek)  de  Joodsche 
ttjdrekening  van  de  grafsteenen  op  verschillende  w^jze  interpreteeren.  Soms 
loopt  het  verschil  over  eenige  weken.  Ik  achtte  het  wenscheiyk  mtj  aan  den 
eerste  te  houden,  onderwgl  ik  tevens  de  inscripties  afdruk,  welke  ieder  in 
staat  stellen  den  juisten  datum  te  berekenen. 

2)  Dit  bericht  kan  naar  mij  voorkomt  niet  juist  z^jn,  tenz^'  de  gebeur- 
tenissen werkelijk  op  elkander  zgn  gevolgd  zooals  ik  ze  heb  voorgesteld. 


89 

kerkelijk  besluit  bezegeld,  al  hoopte  men  nog  langen  tijd  den 
Teelbelovenden  jonkman  op  de  een  of  andere  wijze  tot  het 
^loof  der  vaderen  te  kunnen  terug  brengen ,  voor  hem  zei  ven , 
"geinig  geneigd  als  hij  was  tot  veinzen  en  konkelen,  moet  het 
"^^ast  gestaan  hebben,  dat  hiermede  de  laatste  banden,  welke 
em  aan  zijne  geloofsgenooten bonden,  onherroepelijk  verscheurd 
Onwillekeurig  dringt  zich  hier  de  vraag  aan  ons  op, 
^fcot  wie  hij  zich  na  deze  scheiding  gewend  heeft?  Immers,  hij 
"^^erstond  geen  ambacht;  en  was  het  over  het  algemeen  in  dien 
^ijd  lastig,  alleen  door  kennis  aan  den  kost  te  komen,  gjjne 
ennis  leende  zich  daartoe  al  bijzonder  slecht. 

Wij    hebben   een  bericht  daaromtrent,   dat  wij  geheel  ver- 
rouwen,   ook   al  bleef  ons  de  berichtgever  onbekend.  „Wijl 
pinoza"    —  zoo   zegt  hij   —   „nu  niet  wist  hoe  hij  aan  den 
08t    zou   komen,    hield   hij    zich  zeer   vroom   en  ging  tot  de 
-^-doopsgezinden ,   welke   hem   geld   en   onderhoud    verschaften, 
ndat  zij  overtuigd  waren,  dat  het  onwaar  was,  dat  Spinoza 
e  wonderlijke  en  booze  meeningen  aankleefde.  In  't  bijzonder 
er  enkele,   die  zeer  gemeenzaam   met  hem  omgingen, 
■A»  daar  zij  op  bepaalde  tijden  samenkomsten  hielden,  waarin 
ij   vryelqk  met  elkander  spraken  over  godsdienstige  en  wijs- 
gerige  aangelegenheden,    had   hij    deze    tot   zijne    bijzondere 
^^voelens  overgehaald."  1) 
Daargelaten   de   onwelwillende   gezindheid,    welke  in   deze 
oorden  doorstraalt ,  is  er  in  het  gezegde ,  op  zich  zelf  reeds- 
^>ogst  waarschijnlyk ,  niets  dat  strijdt  tegen  hetgeen  wij  met 
kerheid  weten.  En  wij  mogen  gerustelijk  aannemen,  dat  de 
ep   van   vrijzinnigheid   en  humaniteit,  welke  van  de  Doops- 
^^inde    CoUegianten   binnen   Amsterdam   uitging,   ook   onzen 


1)  Woorden  Tan  den  ouden  man  in  de  herberg  ede  Bremer  Hopman»  tot 

Stolle  (S.  486).  Dit  merkwaardige  bericht  zal  men  in  zgn  geheel, 

^^fiO(^  de  mededeelingen  van  Jan  Rienwertsz.  jr.,  aan  denzelfden  reiziger, 

^'fiiBr  de   belagen   vinden.   Met  het  hier  gezegde  stemt  overeen  het  bericht 

^  Lucas,  luidende:  «Le  pen  d*habitnde  qnMl  avait  depnis  qnelqne  temps 

&tec  les  Jüifs,  Tobligeant  d'en  faire  avec  les  Ckrétiens,*  etc.  en  zelfs  dat 

bg  Cdems  (HolL  herdruk,  blz.  6.  7)  ofschoon  deze  de  zaken  niet  in  het 

jiusfte  verband  brengt 


90 

Spinoza  moet  ter  oore  gekomen  zijn.  Het  is  niet  onmogel^k, 
dat  hij  reeds  in  de  dagen ,  die  aan  zijn  breken  met  de  Synagoge 
vooraf  gingen,  hetzij  uit  nieuwsgierigheid,  hetz\i  op  aanraden 
van  een*  doopsgezinden  vriend ,  wel  eens  eene  enkele  vergadering 
dezer  verdraagzame  lieden  heeft  bijgewoond.  Vóór  w\j  echter 
den  lezer  in  dezen  kring  kunnen  binnen  leiden  is  het  wenschelijk , 
om  verwarring  te  voorkomen ,  eerst  zijne  geschiedenis  als  Jood 
—  al  was  het  nog  slechts  in  naam  —  tot  het  einde  toe  te 
vei*volgen. 

Had  Morteira  verwacht ,  dat  zijn  gewezen  discipel  den  moed 
en  vastheid  van  karakter  zoude  missen  om  den  banvloek  met 
ziine  ontzettende  gevolgen  af  te  wachten ,  h\j  vond  zich  deerlijk 
bedrogen.  „Mocht  hij  ook  goed  ingelicht  zijn  over  het  groot 
verstand  van  zijn  leerling,  diens  moed  sloeg  hij  veel  te  gering 
aan.*'  1)  Stellig  heeft  de  Joodsche  kerkeraad  den  jeugdigen 
denker  nog  verschillende  malen  voor  zich  geroepen ;  op  allerlei 
manieren  is  er  beproefd  den  jongen  geleerde  af  te  brengen 
van  zijne  „verderfelijke**  meeningen;  men  hield  hem  voor,  in 
welken  „afgrond**  hij  op  het  punt  stond  zich  te  werpen;  men 
bood  hem,  naar  gemeld  wordt,  zelfs  een  groot  jaargeld 2)  aan , 
indien  hij  in  het  Jodendom  bl\jven,  en,  al  was  het  slechts  voor 
het  oog  der  wereld,  de  gebruiken  van  het  geloof  der  vaderen 
houden  wilde  3):  doch  niets  was  in  staat  zijn  karakter  aan 
het  wankelen  te  brengen  of  hem  z^ne  meeningen  te  doen  ver- 
loochenen. 

Is  het  misschien  na  den  afloop  van  het  laatste  verhoor 
geweest,  toen,  wat  men  natuurlijk  zijne  „halsstarrigheid" 
noemde,    ten    duidelijkste  gebleken  was,  dat  een  zeloot  onder 


1)  Ik  volg  hier  Lucas,  ofschoon  niet  letterlijk. 

2)  't  Zelfde  heefk  hg  (Spinoza)  dikwils  zoo  aan  zgnen  huisheer,  als  aan 
andere  betuigd,  voorgevende  dat  voornoemde  pensioen  tot  1000  galden  vast- 
gesteld was,  dog  hg  voegde  altoos  daarbg,  dat  hg  om  geen  10000  galden 
met  zoodanigen  huik  ter  Synagoge  wilde  gaan,  overmits  hg  waarheid  zogt, 
en  geen  schgn.  (Coleras,  herdrak,  blz.  7). 

3)  Eerste  bericht  over  dit  feit  bg  P.  Bajle;  vervolgens  hetzelfde  bg  Jan 
Rieuwertsz.  jr. ,  eindelgk  omstandiger  bg  Coleras. 


91 


^jne  geloofflgenooten  den  jongen  man  in  de  duisternis  van  den 
.^vond   voor   de   poort   der  Synagoge  opwachtte,  en  door  een 
^diolkstoot  een  einde  trachtte  te  maken  aan  het  leven  van  den 
gevloekten  renegaat"?  Het  is  zeer  wel  mogelijk;  doch  hetzij 
it  nu,   hetz^    't  eerst   later    gebeurd  is  1),  Spinoza  had  het 
evaar  zien    aankomen,    zoodat,    door  eene  vlugge  beweging 
et  wapen   z\jn   doel    miste,    en  slechts  zijne  kleederen  door- 
rde.   Naar   bericht  wordt  2)  gaf  dit  vooral  hem  aanleiding 
m    een   eindweegs   buiten    Amsterdam,    aan   den    weg   naar 
derkerk,  bij  iemand  te  gaan  inwonen. 
Zoo  waren  dan  alle  aangewende  pogingen  vergeefsch  gebleken , 
^n  had  Spinoza  ondertusschen  den  leeftijd  bereikt,  waarop  men 
on  verwachten ,  dat  hij  als  man  wist  wat  hij  wilde.  Op  grond 
n  al  het  voorgevallene,  en  stellig  ook,  omdat  het  gezag  in 
e  .  kleine   gemeente   diende  gehandhaafd  te  blijven ,  werd  nu 
et  tydstip  bepaald,  waarop  men  den  banvloek  over  hem  uit- 
"preken ,   hem   uitwerpen   zou   uit  de  gemeente.  Vooraf  werd 
em    daarvan    bericht   gezonden.    „Weizoo**,   zou   hij    gezegd 
ebben  tot  den  man ,  die  hem  de  boodschap  bracht,  ,}men  dwingt 
ij    tot   niets,    dat   ik    ook   uit  mij  zelven  niet  zoude  gedaan 
ebben,  hadde  ik  niet  gevreesd  voor  het  schandaal.  Maar,  als 
len  toch  niet  anders  wil,  dan  ga  ik  met  genoegen  den  weg 
3Py    die   voor  mij   open   ligt,  en  troost  er  mij  mee,  dat  mijne 
ttocht  onschuldiger  is ,  dan  die  van  de  Israëlieten  uit  Egypte , 
=:2tfBchoon  ik  al  even  weinig  weet,  waarvan  ik  in  't  vervolg  zal 


1)  Te?6igeefis  heb  ik  de   boeken   van   Mjne   Heeren  van  den  Gerechte 
de  deze  jaren  doorgezocht  om  over  den  aanslag  iets  naders  te  ver- 

.  Het  is  dan  ook  niet  waarschgnlgk,  dat  Spinoza  de  zaak  aangegeven 

bg   het  gerecht   Inmiers,  dan  waren  hem  allicht  de  doorboorde  klee- 

afjgevorderd  als  bewijsstukken   —  welke  hjj  echter  na  1670  in  den 

nog  bezat  't  Is  echter  waarschgnlijker  dat  P.  Bayle,  die  meldt,  dat 

aanslag  gepiep  werd,  toen  Sp.  op  een  avond  uit  den  Schouwburg  kwam, 

iljjk  heeft  In  dat  geval  moeten  wq  hem  na  't  uitspreken  van  den  banvloek 

ien. 

2)  Bericht  bg  Colerus,  dat  ik  niet  erg  vertrouw,  wjjl  het  nergens  beves- 
*^i^  wordt  Is  er  al  iets  van  waar^  dan  moet  Spinoza  even  buiten  de  poort, 

^^V)g  onder  den  rook  der  stad   gewoond   hebben,  zoodat  niets  hem  belette 
dagdgka  binnen  de  moren  te  verkeeren. 


92 

moeten  leven,  als  zij.  Want  ik"  —  zoo  voegde  hij  er  ironisch 
bij  —  „  heb  niemand  iets  ontnomen ,  en  hoe  onrechtvaardig 
men  mij  ook  moge  behandelen,  ik  kan  er  mij  op  beroemen, 
dat  men  mij  niets  te  verwijten  heeft."  1) 

Wij  mogen  vertrouwen ,  dat  zich  op  den  bepaalden  dag ,  den 
zesden  der  maand  Ab  van  het  jaar  der  Schepping  5416, 
d.  w.  z.  op  Donderdag,  27  Juli,  1656  eene  breede  schare 
verzamelde  in  de  Sjmagoge.  Toen  de  ure  gekomen  was ,  traden 
de  rabbijnen  Saul  Levi  Morteira ,  en  Izaak  Aboab  —  Menasseh 
ben  Israël  vertoefde  toen  ter  tijd  te  Londen  -^  met  ernstige, 
bedroefde  gezichten  het  gebouw  binnen;  een  hunner  besteeg 
het  bidgestoelte  2),  en  las  de  zwijgende  menigte  den  volgenden 
banvloek  voor: 

„De  Heeren  van  den  Kerkeraad  doen  u  te  weten,  hoe  zij, 
sedert  langen  tijd  kennis  hebbende  van  de  slechte  meeningen 
en  werken  van  Baruch  d'Espinoza ,  hem  op  verschillende  wegen , 
en  door  beloften,  poogden  terug  te  brengen  van  zijn  slechten 
weg ,  en ,  hem  niet  kunnende  genezen ,  maar  integendeel  dage* 
lijks  meerder  kennis  krijgende  van  de  afschuwelijke  ketterijen 
die  hij  deed  en  leerde ,  en  de  ontzettende  daden ,  die  hij  beging  j 
waarvan  zij  vele  geloofwaardige  getuigen  erlangden ,  die  spraken 
en  getuigden  in  tegenwoordigheid  van  gezegden  Espinoza, 
waardoor  hij  overtuigd  werd.  Toen  dit  alles  in  tegenwoordig- 
heid der  H.  H.  Chachamim  3)  onderzocht  werd,  besloten  zij, 
met  hun  goedvinden,  dat  gezegde  Espinoza  zou  gevloekt  en 
gebannen  worden  uit  het  volk  van  Israël,  gelijk  zij  thans  in 
banvloek  stellen  en  met  den  volgenden  banvloek  doen: 

Met  het  oordeel  der  Engelen  en  de  uitspraak  der  Heiligen 
vloeken,  bannen,  verwenschen  en  vervloeken  wij  Bamch 
d'Espinoza,  met  toestemming  van  den  gezegenden  God  en 
geheel  deze  heilige  gemeente,  voor  de  Heilige  Boeken  der 
Thora  en  de  613  voorschriften  welke  daarin  geschreven  staan^ 


1)  Lucas. 

2)  Colerus   schrijft;   dat   Izaak   Aboab,   Lucas  dat  Morteira  het  was.  Ik 
durf  uict  beslissen. 

3)  De  opperrabbijnen,  Morteira  en  Aboab. 


93 

xnet  den  banvloek,  waarmede  Jozua  Jericho  vloekte ,  met  de 
erweDschingen ,  waarmede  Eliza  de  kwajongens  verwenschte, 
n  met  alle  vervloekingen  welke  in  de  wet  geschreven  zijn. 
'XT'ervloekt  zij  hij  bij  dag,  en  vervloekt  bij  nacht,  vervloekt  in 
^ijn  liggen  en  vervloekt  in  zijn  opstaan ,  vervloekt  in  zijn 
tgaan  en  vervloekt  in  zijn  ingaan;  nimmer  moge  de  Heer 
em  vergeven,  en  voortaan  de  woede  des  Heeren  en  Zijnijver 
p  dezen  mensch  branden,  en  hem  opleggen  alle  de  vloeken, 
schreven  in  het  boek  dezer  wet.  En  de  Heer  zal  zijn  naam 
erdelgen  van  onder  den  Hemel,  en  de  Heer  zal  hem  uitstooten 
verderve  uit  alle  de  stammen  Israëls,  met  al  de  verwen- 
^hingen  van  't  firmament,  geschreven  in  het  boek  dezer  wet. 
^  gij  •  verkleefden  aan  den  Heer  uwen  God ,  blijft  heden  allen 
^>eliouden ! 

Wij  waarschuwen ,  dat  niemand  hem  mondeling  mag  spreken, 
bij  geschrifte ,  niemand  hem  eenige  gunst  bewijzen,  niemand 
xider    één    dak   met  hem   verblijven,    niemand  op  vier  ellen 
^stands   van  hem,    niemand   eenig  geschrift  lezen,  door  hem 
«maakt  of  geschreven."  1) 


De    man,    op   wien  dezen  „bliksem  der  verdoemenis"  werd 

^dergeslingerd,   was   —  tot  zijn  geluk  —  bij  dat  alles  niet 

^-^sgenwoordig.   Waarom   zou   hij    ook?   Immers,   toen   hij   het 

itste   aanzoek   tot  terugkeer  van  de  hand  wees,  was  daar- 

-ede  de  scheiding  onherroepelijk  geworden ,  2)  en  't  was  stellig 

'^^^noodig,  zich  bloot  te  stellen  aan  de  woede  van  het  gepeupel. 


1)  Ik  vergeleek  den  Port  tekst  door  ran   Vloten  in  't  Supplementum 

met  het  oorspronkelijke  stuk  in  het  gemeenteprotokol:  het  is 

eensluidend,   bebalye  dat  in  *t origineel  nog  meerdere  afkortingen 

doorkomen.  De  letters  D.   B.  moeten  stellig  verklaard  worden  als  Dios 

^eiiditfco,   en  niet  —  als  bjj  Van  Vloten  —  met  «tribunali  Ecclesiastico.» 

Men  vergeiyke  de  Banformole  in  het  boek  ^o/6o  (Bimini  1526;  of  Venetië 

^567,    foL   144)   die  in  verschillende  opzichten  overeenstemt.  De  vertaling 

^bnran,  bQ  Colems  blz.  16,  is  vr^j  nauwkeurig. 

2)  Golerus  verzekert,  dat  Spinoza  afschrift  van  den  banvloek  heeft  ont- 
TaDgen.  WaarschlJDlfik  lijkt  het  mg  niet  *tls  opmerkelQk,  dat  Lucas  hier 
ook  bg  algemeenheden  bljft,  en  geen  woord  betreffende  den  inhoud  weet 
te  melden. 


IV. 


De  Collegianten. 

De  bijeenkomsten  der  CoUegianten.  binnen  Amsterdam ,  in 
1648  schijnbaar  gestaakt ,  begonnen  in  September  van  het  jaar 
1650  wederom  de  aandacht  te  trekken  van  den  kerkeraad. 
Opnieuw  was  het  Comelis  Jansz.  Moorman  op  de  Lindengracht, 
die  zijn  huis  voor  de  vrienden  openstelde;  dddr  kwamen  zij 
den  eenen  Zondag,  's  avonds  ten  vijf  of  zes  uren,  bij  elkander 
met  het  gewone  doel:  het  lezen  en  vrijelijk  verklaren  van  een 
gedeelte  der  H.  Schrift;  op  den  volgenden  Zondag  vergaderden 
zij  —  stellig  om  minder  in  het  oog  te  loopen  —  „opdeBLaer- 
lemmerdijck  bij  het  pleijn,  ten  huyse  van  een  Engelsman» 
daer  deselve  syde  een  cruydenierswinckel  is."  1)  Zooals  van 
zelf  spreekt  ging  spoedig  daarop  eene  commissie  uit  den 
kerkeraad  naar  Burgemeesteren,  opdat  deze  de  vergaderingeii 
der  „nieuwe  dwaalgeesten "  mochten  verbieden;  zoo  welwillend 
mogelijk  ontboden  Amsterdams  burgervaderen  de  leiders  op 
't  Stadhuis,  die  —  volgens  mededeeling  van  burgemeester 
Oetgens  van  Waveren  2)  —  in  'teerst  „hadden  gesocht  sich 
te  excuseeren>  maar  ejmdelyck  soo  eenigermate  aengenomen 
haer  naer  't  goedtvinden  van  de  E.  Heeren  te  reguleeren",  en 
dus  opnieuw  de  bijeenkomsten  gedurende  eenigen  tijd  staakten. 

Comelis    Jansz.    Moorman,    geboren  in  het  jaar  1600  en  te 


1)  Protokollen  van  den  Kerkeraad,  Vol.  VIII;  vergaderingen  van  22  en 
29  Sept.  1650. 

2)  Protokol  i^id.  op  C  en  27  Oct.  1650, 


96 

Amsterdam  op  5  Juni  1670  overleden  1)  heeft  wel  jaren  lang 
z^n  huis  voor  de  vergaderingen  der  CoUegianten  beschikbaar 
gesteld,  doch  schijnt  overigens  weinig  bekend  te  zijn  geworden. 
Altemet  mag  hij  ook  zijn  rol  wel  eens  opgezegd  hebben,  doch 
tot  de  belhamels  onder  de  nieuwlichters  heeft  hij  niet  behoord. 
De  eigenlijke  leiders  der  Amsterdamsche  CoUegianten  waren 
Daniël  van  Breen,  Adam  Boreel,  en  Galenus  Abrahamsz. 
de  Haan. 

Van  Breen  was  naar  men  wil  in  1594  te  Haarlem  geboren  2), 

en  behoorde  in  1618  en  1619  tot  de  ^verigste  studenten  inde 

godgeleerdheid  en  de  warmste  vereerders  van  Episcopius.  Als 

aecretaris  volgde  hij  zijne  Remonstrantsche  leermeesters  naar 

de  Dordtsche  synode.  Na  de  veroordeeling  der  Remonstranten 

vertoefde  h^  eenigen  tijd  te  Straatsburg ,  waar  h^  het  gevoelen 

^an  Schwenkfeld  betreffende  het  Godsrijk  omhelsde  3).  In  1621 

^    Haarlem   teruggekeerd,    hield   hij   nog  een  tijdlang  tot  de 

^^monstranten ,  doch  langzamerhand  veranderden  zijne  gevoelens 

Scheel   van    de  hunne,  en  eindelijk  stond  hij  op  het  stuk  van 

^    bekleeden   van   overheidsambten   en  de  weerloosheid  geheel 

^^n  de   zijde   der  Doopsgezinden.  Daarbij   deed  hij  zich  door 

^oord  en  geschrift  kennen  als  een  voorstander  van  het  geloof 

.n  het  duizendjarig  ryk  van  Christus  op  aarde,  een  gevoelen, 

>t,  steunend  op  de  voorspellingen  in  de  Schrift  en  de  grootsche 

S^l>eurtenissen ,    waardoor   de   tijden    zich   kenmerkten,   in  de 

^^  ventiende  eeuw  zeer  vele  uitstekende  koppen  op  hol  gebracht 

l^^eft.  Hij  vestigde  zich  later  te  Amsterdam ,  waar  hij  al  spoedig 

kennis   aanknoopte   met  den   geleerden   Zeeuw  Adam  Boreel, 

1)  Benthem,  Holl.  Eirch-  und  Schalenstaat  (1698;  I,  895.  Na  zijn  dood 
^©rschenen :  Alle  de  na-gelaten  Schriften ,  handelende  van  Goddelycke  Zaecken. 
-^^st  Jan  Rieuwertsz.  1671.  in  fol. 

^)  Voor  de  biografie  volg  ik  Van  Slee,  De  Rijnsbarger  CoUegianten.  1895» 

**•     135,   vlgd. ,   maar   deze   eerste  mededeeling  schijnt  mg  aan  bedenking 

^^^erhevig.  Want  volgens  'tKerkel.  Proclamatieboek  (Amst.  Archief.  N°  456) 

^^d   op  23  Augnstus  1641  in  het  huwelijk:  Daniël  van  Breen  van  Middel- 

^'"^h,   plaetsnijder,   out  42  jr,    woon.   op   de   Anjeliersgraft,    met  Maria 

^^«cfcop   van   Amsterdam,   out  35  jaar  op  de  Breestraat.  Denkelijk  is  hg 

^^ïelfde,  en  moet  in  dat  geval  te  Middelburg  in  1599  geboren  zijn. 

3)  Een  zgner  boelges  loopt  over  «  de  hoedanigheid  van  het  rgk  van  Christus  ». 


Heer  van  Duynbeke.  1)  Deze ,  in  1603  te  Middelburg  nit  een 
aaBzieclijk  geslacht  geboren ,  was  zeer  ervaren  in  de  He- 
breeawsche,  Grieksche  en  LatijnBcbe  talen,  en  daarbij  een 
zonderling  man.  Men  wil,  dat  hq  in  zijn  jeagd  zooveel  geld 
had  verspild  in  alchioiistische  onderzoekingen,  dat  hij  vrijwel 
aan  lager  wal  was  geraakt.  Hij  kleefde  allerlei  gevoelens  aan, 
die  van  de  heerschende  afweken.  De  kerk  was,  volgens  zijn 
inzien,  ontaard  van  den  apostolischen  eenvoud,  en  tot  in  den 
grond  verdorven.  Deelnemen  aan  de  godsdienstoefeningen  van 
zoo'n  kerk  achtte  hij  ongeoorloofd:  wie  't  met  godsdienst  en 
christendom  ernstig  meende ,  moest  zich  afscheiden ,  en  in 
particnliere  samenkomsten  zijn  troost  zoeken,  waar  geenerlei 
belijdenis  gezag  had ,  vrijheid  en  gelijkheid  konden  gelden  voor 
allen  en  alleen  de  H.  Schrift  bindende  kracht  toegekend  werd. 
Deze  inzichten  zette  hij  in  1645  uiteen  in  een  boek  „Ad  legem  et 
testimonium",  dat  zeer  veel  tegenspraak  uitlokte.  Het  gelakte 
Boreel  ondertnsschen  op  verschillende  plaatsen  tal  van  aan- 
hangers voor  zijne  „kerk  der  oogluiking"  te  winnen;  bet  best 
slaagde  hij  hij  de  Amsterdamsche  Doopsgezinden,  zoodat  de 
bezoekers  van  het  in  1646  gestichte  college  zeer  vaak  als 
„Borellisten  "  werden  aangeduid. 

De  Amsterdamsche  dichter  en  wijntapper  Jan  Zoet  —  die 
in  zonderlinge  gevoelens,  zooals  wij  zien  zullen,  voor  Boreel 
de  vlag  niet  behoefde  te  strijken  —  bezong  hem  in  een  ge- 
dichtje ,  dat  gedeeltelijk  de  moeite  van  het  aanhalen  wel 
waard  is: 

Aen  den  Spraakgeleerden  Adam  Boreel. 

De  Maar,  die  blies  al  overlaDg 

Al  keek  Atheen  en  Soma  bang, 
U  Lofbasain  aan  zeeven  stroomen; 

Elk  boog  zich  voor  u  groot  verstand , 

En  gaf  u  wetenschap  de  hand, 
Om  met'er  over  't  Ueer  te  koomen. 

Manasse  2)  staat  teist^nd  venet, 

En  schrikt,  als  ho  u  van  de  Wet, 


1)  Ik  Tolg  hier  Van  Slee ,  De  Bijnsbnrger  CoUegianten ,  biz,  138. 

2)  Henasseh  ben  Isiaêl. 


97 

Met  Moozi  tong  1)  zoo  rond  hoord  spreekken 

Geen  taal ,  hoe  konstig  in  ons  land , 

Geen  wetenschap,  of  u  verstand, 
Heeft  hieraf  eenig  taal  of  teekken. 

De  liefde  huppelt  op  n  tong,  2) 

En  poogt  de  tweedragt,  kort  van  sprong, 
(Waar  't  mooglgk)  uit'er  stee  te  drijven 

Hoeft  Pieter  iet,  men  heelt  de  wond, 

Dat  Jan  niet  vat,  men  laat  terstond 
£en  ieder  bg  het  zgne  blijven. 

JBij  dit  tweetal  voegde  zich  al  spoedig  de  laken  verver  Michiel 
^omans,  te  Rotterdam  geboren,  3)  en  de  doopsgezinde  genees- 
heer  Gtdenus   Abrahamsz.    de   Haan.    De   laatste,  gedurende 
bijna   eene   halve  eeuw  de  schrik  en  de  nachtmerrie  van  alle 
^rechtzinnige   predikanten,    was   in  vele   opzichten   een  hoogst 
icrkwaardig  man.  Op  den  8^^^  November  1622  te  Zierikzee 
Doopsgezinde  ouders  geboren,  4)   ging  hij  op  kosten  van 
een   welwillend   begunstiger,    te   Leiden    in    de   geneeskunde 
sl^ndeeren,   waar   hij   op  den  eersten  Maart  1645  den  doctors- 
'bxtel  verwierf.  5)  Nadat  hij  zich  als  geneesheer  te  Amsterdam 
S^^estigd,  en  op  16  September  1646  met  Saartje  Bierens,  de 
dochter  van  een  doopsgezind  leeraar,  in  het  huwelijk  getreden 
^'^ös,  6)  werd  hij  in  1648  ook  zelf  tot  leeraar  of  woordvoerder 
'^aji  de  Doopsgezinde  gemeente  —  die  er  geen  eigenlijke  predi- 
kanten op  nahield  —  aangesteld. 

J)oor  zijne  vriendelijke,  innemende  manieren,  zijn  meeslepende 
^welsprekendheid,  zyn  uitgebreide  kennis  en  buitengewone  ver- 
^^^*^^*i^zaamheid    veroverde    hij    al    spoedig  veler  hart.  In  aan- 


^)  d.  w.  z.  in  't  Hebreeuwsch. 

^)  Daarvan  spreekt  ook  zgn  tractaius  de  fratèrna  religione, 
^t  gedicht  bj  Jan  Zoet,  Werkken.  1675,  blz.  55. 
^^  ^^)  In  de  Pajboecken  wordt  op  16  Maart  1668  zgn  tweede  huwelijk  met 
^^^beth  van  der  Meersch  gemeld.  Hij  stierf  in  Deo.  1687,  en  werd  op  den 
van  die  maand  in  de  Nieuwe  kerk  begraven. 
"*>  BL  Schgn,  Geschied,  der  Mennon.  Holl.  vert.  2^  druk,  (1744)  11.574. 
^)  Volgens  de  Series  Medic.  Amstolod.  op  't  Amst.  archief. 
2^       ^^  De  proclamatie  van  ondertrouw  in  't  Puyboeck  op  16  Aug.  1646  geeft 
22  jr.  ouderdom,  wat  waarschijnlijk  onjuist  is. 

7 


98 

raking  gekomen  met  mannen  als  Breen  en  Boreel,  die  hem 
eene  warme  belangstelling,  ja  vereering  inboezemden  voor  de 
beginselen  der  Rijnsburgsche  CoUegianten ,  begon  hij  er  al  dra 
naar  te  streven,  de  geheele  Doopsgezinde  gemeente  te  Amsterdam» 
en  de  zustergemeenten  in  den  omtrek  op  dezelfde  leest  te  schoeien. 
Meer  dan  iemand  anders  heeft  hij  propaganda  gemaakt  voor 
de  vrijzinnige  opvattingen  der  Rijnsborgers :  vandaar  dat  bij 
de  hervormde  predikanten  niemand  met  zwarter  kool  stond 
aangeteekend.  Het  was  hem  tot  gewoonte  geworden  het  goede 
te  aanvaarden,  waar  h^  het  ook  vond;  daarom  trof  men  heni 
niet  alleen  aan  in  de  bijeenkomsten  der  Bijnsborgers  te  Am- 
sterdam en  het  dorp ,  waaraan  zij  hun'  naam  ontleenden ,  doch 
ook  bij]  elke  nieuwe  sekte,  die  hier  ontstond  of  van  elders 
overwaaide.  Later  werd  het  hem  door  zijn  doopsgezinden 
ambtgenoot,  den  geneesheer  L.  Bidloo,  kwalijk  genomen  „dat 
h^  so  groot  een  gemeenschap- hielt  met  verscheyde  lieden,  die 
bij  onse  en  andere  gemeentens,  wegens  haer  schaedelijcke 
gevoelens  afgesondert  waeren,  of  sich  selÜB  afgescheyden 
hadden,  als  daer  waeren  A.  Boreel,  C.  Moorman,  F.  Knypery 
M.  Coman,  J.  O.  van  Halmael,  etc.  met  welcke  h\j  in  heyme* 
l^cke  of  kleyne  collegiën  handelde  van  alle  nieuws  opkomende, 
en  van  out  opgegravene  gevoelens  der  Quakers,  Chiliasten» 
Arrianen,  Fhotinianen,  Sabellianen,  Socinianen,  (Brownisten), 
etc.,  en  het  leed  niet  langh  of  veele  der  ledematen  kregen 
daer  mede  smaeck  in."  1)  Zign  ^ veren  voor  de  gevoelens ,  die 
hij  aankleefde,  was  oorzaak,  dat  weldra  tweedracht  in  zijne 
gemeente  ontstond,  daar  de  oudere  en  stijfzinniger  gemeente- 
leden niet  voor  de  nieuwe  richting  te  winnen  waren.  Met  een 
anderen  leeraar  aan  het  hoofd  —  de  man  heette  Samuel 
Apostool  —  scheidden  zij  zich  af,  niet  zonder  dat  jaren  lang 
een  bittere  strijd  tusschen  beide  partijen  gevoerd  werd, 
waarin   geen   hunner   zich   de  overwinning   kon  toekennen.  2) 

Ook    buiten   Amsterdam  trok  het  nieuwe  college  weldra  de 


1)  L.  BidloO;  Mennoos  Kerck  in  en  nyt  Babel,  etc.  1665  blx.  11.  (Bibl« 
Tel.  Bapt  Amst  N'»  742). 

2)  Zie  Schgn,  Mennon.  als  boven.  II,  574,  rlgd. 


99 

AA^mdacht.  In  1648  had  de  Amsterdamsche  predikant  Roelof 
Pi. eters,  toen  hij  op  de  synode  te  Delft  klaagde  „over  een 
ooXlege  van  Socinianen  in  zekere  stad  in  Holland*',  van  den 
rEi.;pportear  over  die  zaak  nog  ten  antwoord  gekregen,  dat  het 
d^^ckts  een  college  van  Rijnsburgers  was ,  waarop  de  Magistraat 
d^3r  hoofdstad  reeds  een  paar  jaar  geleden  orde  had  gesteld.  1) 
H^^ldra  zou  er  op  een  anderen  toon  gesproken  worden. 

3n  het  jaar  1653  toch  richtten  een  zestal  predikanten ,  gede«> 
p^Di^^^eerden  van  de  Zuid-  en  Noord «Hollandsche  synode ,  namens 
k'CB.iiine  vergadering  eene  remonstrantie  aan  de  EdelMogende 
S^seren  Staten  van  Holland  en  West-Friesland,  aangaande  de 
b:^j  eenkomsten  der  Socinianen  en  't  drukken  en  verkoopen  van 
k^o^nne  boeken.  Daarin  werd  betoogd,  dat  er  onder  alle  moge* 
IgJke  ketterijen  geen  enkele  erger  was  dan  de  dwalingen  der 
S-<=x;inianen ;  dat  deze  lieden  alle  Christelijke  leerstukken  ver- 
erpen, het  geheele  geloof  ondermijnden,  en  de  Christelijke 
kenleer  vervingen  door  een  Heidensche  zedenkunst;  dat  zq 
rtrapt  arglistig,  stout  en  hoo vaardig,  opgezwollen  door 
van  eigen  gerechtigheid  en  ingebeelde  volmaaktheid, 
3  waren  van  lastering  tegen  God  en  zijn  heilige  waarheid: 
nschen,  die  de  drieëenheid  voor  een  driehoofdig  monster, 
verzinsel  van  den  Antichrist  uitscholden,  en  spotten  met 
vereeniging  der  twee  naturen  in  Christus;  die  de  H.  Doop 
v^jrlaagden  tot  een  kinderspel,  het  H.  avondmaal  tot  een 
^^^^^chtelooze  ceremonie;  die  met  recht  halve  Turken  genoemd 
berden  en  hunne  leer  de  slimste  van  alle  ketterijen.  Verder 
^^^^kten  zij  er  op.  dat  door  deze  lieden,  die  ook  in  onze 
pi'ovinciën  hun  zaad  begonnen  te  zaaien ,  de  gemoederen  werden 
"^«roiitrust ,  de  kerk  gevaar  liep  van  scheuring,  en  de  waarheid, 
ndie  als  een  zuivere  maagd  rein  moest  bewaard  worden,  in 
perykel  kwam  van  schendinge."  Wel  hadden  alle  predikanten 
en  professoren  hunne  pennen  gereed  om  den  schadelijken  invloed 
decer  geestdrijvers  tegen  te  getan ,  doch  dat  was  niet  voldoende, 
vraarom  zig  Hunne  G-root  Mogenden  verzochten  „deze  Vossen, 
^e  de  Wijnbergen  verderven,  te  willen  tegengaan  en  in toomen, 


1)  Van  Slee,  De  Sjjnsb.  CoUegianten.  blz.  143. 


100 

en  de  kerk  van  het  gevaar  van  verleiding  bevrijden."  Nadat 
nog  op  het  groote  kwaad  gewezen  was,  dat  ontstaan  kon  uit 
de  gedrukte  werken  dezer  Nieuwlichters,  eindigden  de  afge- 
vaardigden hun  vertoog  met  de  woorden :  ^Derhalven  versoecken 
ghedienstelijck  uwe  Eed.  Groot.  Mog.  Dienaren,  de  Gedepu- 
puteerden  des  Suydt-  en  Noort-Hollandtschen  Sjmodi  uyt  den 
naem  derselver,  dat  tpch  in  tijts  dit  quaet  werde  tegen  gegaen, 
dat  tegen  haer  personen  ordre  mach  gestelt  worden,  dat  haer 
conventiculen  en  Boecken  verboden,  dat  de  Perssen  en  Drucke- 
rijen  met  die  vuyligheyt  niet  besmet,  en  dat  de  Winckels  van 
snlck  een  schadelijcke  Koopmanschap  gesuyvert  worden.  Wg 
vertrouwen  dat  u  Eed.  Groot  Mog.  dien  wij  weten  niet  meer 
ter  herten  te  gaen  als  de  eere  Gods,  en  welstant  van  syn 
Eercke,  de  voor-genomene  resolutien  eenmael  sullen  in 't  werck 
stellen,  en  dit  groot  quaet  weeren.'* 

Heeren  Staten  vroegen  daarop  't  advies  van  de  Professoren 
in  de  Theologie  te  Leiden ,  dat  op  den  derden  April  1663  door 
Jacobus  Triglandius,  Abraham  Heidanus  en  Joannes  Coccejus 
gegeven  werd,  en  waarin  met  niet  minder  gepeperde  termen 
tegen  de  Socinianen  te  velde  getrokken  werd  dan  in  het  ver- 
toog der  predikanten. 

De  Staten  vaardigden  dus  den  negentienden  September 
van  hetzelfde  jaar  een  zóó  scherp  plakkaat  uit  tegen  de  aan- 
hangers der  gevreesde  sekte,  dat  het  nauwelijks  te  begrijpen 
valt,  van  waar  deze  den  moed  ontleenden,  voort  te  gaan  alsof 
er  niets  gebeurd  ware.  Immers ,  wie  de  Sociniaansche  dwalingen 
hier  te  lande  invoerden,  gemeen  maakten  of  in  samenkomsten 
uitzaaiden,  zouden  „als  lasteraars  van  Gods  Heiligen  Naam  en 
perturbateurs  van  de  gemeene  ruste*'  voor  de  eerste  maal  uit 
den  lande  gebannen,  voor  de  tweede  reis  „arbitralicken  naer 
exigentie  van  saecken  gestraft  ende  gecorrigeert  worden'';  de 
drukkers  van  Sociniaansche  boeken,  in  welke  taal  ook,  zouden 
voor  de  eerste  maal  het  recht  verliezen  hunne  nering  voort  te 
zetten  en  eene  boete  beloopen  van  drieduizend  gulden;  de 
boekverkoopers ,  die  ze  verkochten,  eene  boete  verbeuren  van 
duizend  gulden,  waarvan  de  eene  helft  zou  ten  goede  komen 
aan  den  Heer  Officier,  de  andere  helft  aan  de  armen.  Tevens 


101 

erd  gelast,  dat  ieder,  die  voorraad  van  zoodanige  geschiiften 
deze  binnen   drie   dagen  moest  inleveren,  wederom  op 
geldelijke  straffen.  1) 


Zoo   hadden    dan   de   kerkelijke    brandklok*laiders   hun  zin 

S^kregen;    en   men   begrijpt  van  zelf,  tegen  wie  dit  plakkaat 

hoofdzakelijk   gericht   was.   Edoch,   wie  zich  lieten  intoomen, 

jLe    Amsterdamsche   Collegianten    niet.    Reeds   in    het   najaar 

v^kn    1662  hadden  zij   hunne   bijeenkomsten   hervat,  nu  op  de 

^Kijeliersgracht  ten  huize  van  Breen  (?) ,  dan  in  de  Elandstraat 

ba    de  woning  van  een  eenvoudig  linnen  we  ver,  Jan  Tennissen 

genaamd.  2)  Hunne  vergaderingen  werden  steeds  talrijker ;  en , 

joTige   krachten   sloten  zich   bij   de   oudere  aan:  zoo  vernemen 

w^  in  den  zomer  van  1653  het  eerst  van  een  zekeren  Franciscus 

Cuyper,  een  geboren  Amsterdammer,  die  aldra  zijn  huis  op  de 

Bi*aak  voor  de  broeders  openstelde  en  in  vervolg  van  tijd  een 

man  van  name  werd  onder  de  Hollandsche  Socinianen.  Hij  was 

ï^xi  24  jaar  oud,  nog  student,  doch  reeds  gehuwd.  3)  Natuurlijk 

werden  burgemeesteren  wederom  aangezocht  de  vergaderingen 

t«  verbieden ;  en ,  na  de  uitvaardiging  van  het  scherpe  plakkaat 

leek  het  er  een  oogenblik  op ,  dat  de  coUegiën  voor  goed  zouden 

gestaakt  worden ....    ten  minste ,   in  het  volgend  jaar  (1664) 

boorde   men   er   niets  van.   Het  spreekt  echter  van  zelf,  dat 

daar  een  boeQe  van  staatkunde  achter  school:  was  men  voort- 

geg^aan   het  college  in  particuliere  woningen  te  houden,  dan 

waren  er  stellig  tal  van  banvonnissen  gestreken.  Maar  dokter 

GMenus   wist    raad:  niet  alleen  hield  hij  voor  zijne  vrienden 

de  kerkekamer  der  Doopsgezinde  gemeente  beschikbaar,  maar 

trachtte    ook   in    vervolg    van    tijd   het  geheele  college  bij  de 


1)  Men  vindt  de  Remonstrantie,  het  advies  van  de  Theolog.  facolteit  te 
Leiden,  en  't  plakkaat  der  Staten  bgeen  in  pamflet  7476  van  de  Eoninkl. 
BibL  *t  Plakkaat,  dat  vaker  ter  sprake  zal  komen,  ook  in  bijlage  IV. 

2)  Protokollen  van  den  kerkeraad,  vol.  VHI  op  3  Oct  1652,  5  Juni 
16Ö3,  17  Juli  1653  (vol.  IX  foL  26). 

3)  Puyboeck  op  28  Nov.  1651:  Franciscus  Cuyper  van  A.,  studiosus, 
22  jr.,  woont  op  de  braeck,  en  Ëlisabeth  van  Wamelen  van  A.,  21  jr. , 
woont  in  de  Bloemstraet 


102 

Doopsgezmde  gemeente  in  te  lijven,  stellig  overtuigd,  dat 
daardoor  de  nieuwe  begrippen  des  te  dieper  wortel  zoaden 
schieten.  1)  Toen  begon  de  oude  plooi  zich  met  alle  macht  te 
verzetten;  jaren  lang  werd  de  strijd  gevoerd,  met  woorden 
en  daden,  blauwboekjes  en  schotschriften,  voor  ons  merk- 
waardig, omdat  wij  er  vaak  iets  uit  leeren  over  bijna  onbe- 
kende personen,  doch  overigens  vrij  onbeduidend.  2) 

Bij  deze  mannen  was  het  dus,  dat  Spinoza  zich  in  den  loop 
van  het  jaar  1664  of  in  den  aanvang  van  1655,  aansloot. 
Het  kon  wel  niet  anders  of  de  jeugdige  wijsgeer  moest  er 
spoedig  op  prijs  gesteld  worden.  Zijne  groote  en  grondige 
kennis  van  de  Hebreeuwsche  taal,  zijn  onbevangen  oordeel 
over  al  hetgeen  Joodsch,  en  meer  nog,  over  hetgeen  Chris- 
temk  was ,  dwong  achting  en  waardeering  af  onder  menschen , 
die  zich  meestal  met  rationalistische  Schriftverklaring  bezig 
hielden.  Daarbij  hadden  de  wi[jsgeerige  ideeën,  waartoe  de 
twee-en-twintigjarige  jonkman  door  overpeinzing  en  studie 
gekomen  was,  voor  zijne  nieuwe  vrienden  al  het  aantrekkelijke 
van  nieuwheid  en  oorspronkelijkheid.  „Hij  had"  —  zoo  staat 
er  geschreven  —  „in  zijne  gesprekken  een  zoo  minzaam  voor- 
komen ,  en  gebruikte  zulke  juiste  vergelijkingen ,  dat  hij  iedereen, 
ook  onbewust,  tot  zijne  meening  overhaalde.  H^  sprak  over- 
redend, hoewel  hij  noch  naar  beleefdheid  noch  naar  schoonheid 
in  zyne  woorden  zocht.  Hij  maakte  zich  zoo  begrijpelijk,  en 
zjjn  onderhoud  was  zoo  vol  van  gezond  verstand,  dat  niemand 
die  hem  hoorde,  onvoldaan  heenging.'*  3) 

Waar  zoovele  verschillende  opiniën  en  inzichten  ter  tafel 
gebracht  werden  en  verdedigers  en  aanhangers  vonden ,  kon  het 
niet  missen  of  ook  Spinoza's  meeningen  vonden ,  hoe  onvolkomen 
z^  ook  nog  waren,  enkele  bewonderaars,  wel  niet  onder  de 
woordvoerders  der  Collegianten  —  meerendeels  mannen  op  leeftijd 
met  gevestigde  overtuiging  —  doch  onder  de  jongere  bezoekers 


1)  Van  Slee,  De  Rgnsborger  Collegianten.  blz.  147. 

2)  *t Beloop  van  dien  strijd  wordt  eenigszins  aangegeven  bij  Van  Slee,  De 
Rijnsb.  Colleg.  blz.  144  vlgd. 

3)  Lncas. 


108 

het  College ,  die  ernstig  naar  waarheid  zochten.  EUer  moet 
jeugdige  denker  kennis  en  vriendschap  aangeknoopt  hebben 
et   Terscheidene  van  z^ne  latere  aanhangers  en  vereerders, 
waren   bv.    de   gebroeders   de  Vries,  jonge,  weigezeten 
cDopliedeni  de  zonen  van  Joost  Fransen  de  Vries  —  die  toen 
overleden  was  —  en  zijne  huisvronw  Maria  de  Wolf  1) , 
«    stellig  tot  de  Doopsgezinde  Collegianten  behoord  hebben. 
Sji    htm   hnweligk   waren   vier   kinderen    gesproten:    Trijntje 
crosten   de   Vries,    geboren  in  1631,  die  in  het  jaar  1656  in 
^9t    huweiyk   trad   met   Alewijn   Gijsen,    een    Amsterdamsch 
oopman,  die  zich  te  Schiedam  gevestigd  had.  2)  Isaack  Joosten 
Vries,  die  in  1632  het  levenslicht  zag,  en  zich  reeds  enkele 
den  vóór  z\jne  znster  in  den  echt  had  begeven  met  Annetje 
eters  Pormerent.  3)  Daarna  was  in  1633  of  '34  waarschijnlijk 
wtxon  Joosten  de  Vries  geboren,  die  ongehuwd  bleef,  endoor 
ji   innige  vriendschap  voor  den  Joodschen  denker  aanspraak 
op   de    hulde   van   het   nageslacht;    en   eindelijk  Frans 
oosten  de  Vries,  geboren  in  1635,  die  zich  eerst  in  December 
^&^1  in  den  echt  begaf.  4) 

IBedriegen    w\j    ons   niet,   dan   knoopte   Spinoza   dddr   ook 


J.) 'Verwante  Tan  Vonders  vrouw,  Maria  de  Wolf,  vgl.  v.  Lennep  vn, 
»^*.  670—71. 

2)  Uit  Goleros^  biografie  kent  ieder  Simon  de  Vries.  Het  simpele  feit,  dat 
z^n  eersten,  bewaard  gebleven,  brief  aan  Spinoza  (Van  Vloten  en  Land 

.     VJJl)  met  twee  voorletters^  S.  J.  de  Vries  onderteekende^  stelde  mg  in 

met  onfeübaie  zekerheid  ztjne  geheele  &milie  in  een  te  zetten. 
^t  hnwélök  in   *t  Pajboeck  op   22  Juli  1655:  Alew^n  Gijsen  van  A. 
,   out  28  jr.,  geass.  met  Jacob  Sjmonsz.  Ggsen  sjn  vader,  woon. 
^^    Sekiedam  en  Trijntje  Joosten  de  Vries  van  A. ,  out  24  jr. ,  geass.  met 
^^^er  moedor  Maria  de  Wolf,  woont  op  de  Blaeuborghwal. 

3)  Poyboeck  op  15  April  1655 :  Isaack  Joosten  de  Vries  van  A.  coopman, 
^i*^  23  jaaTi  geass.  met  Maria  de  Wolf  sijn  moeder,  woon.  op  de  Blanw- 
^'^ï^tlgfawal  ende  Annetje  Pieters  Pormerent  van  A.  ont  21  jr.,  geass.  met 
l^yeke  Ontgerts,  haar  moeder,  op  de  NieuwedQck.  (Ik  vermoed  dat  dit 
^^h%iar  lich  wik  te  Schiedam  vestigde). 

4)  Pajboeck  op  S  Dec.  1661 :  Frans  Joosten  de  Vries  van  A.  coopman, 
o^d  26  jr.,  geass.  met  sgn  moeder  Maria  de  Wolf  op  de  Cingel,  ende 
Sytioi  Jacobs  Uien  van  A.  out  28  jr.,  geass.  met  haer  men  Sytie  Franse 
i»  Vries  op  de  Blaawbnrghwal. 


104 

vriendscliappelijke  betrekkingen  aan  met  Pieter  Balling,  een 
Doopsgezinde ,  die  in  zijn  jeugd  „  eenige  welbekende  Ebbarlemsche 
en  Amsterdamsche  kooplieden  in  Spanje  "  had  vertegenwoordigd , 
of  „in  commissie  bediend'*,  1)  een  man,  die  wei-ervaren  was 
in  de  Grieksche  en  Latijnsche  taal,  te  aantrekkelijker  voor 
Spinoza  door  zijne  kennis  van  het  Spaansch.  Na  zijn  temg- 
keer  in  het  vaderland,  was  hij  in  het  huwelijk  getreden  met 
eene  zekere  Annetje,  wier  eigen  naam  ons  onbekend  bleef, 
en  had  zich  te  Amsterdam  gevestigd.  2) 

Dan  vond  hij  daar  Jarig  Jelles ,  een  man ,  ,,die  in  zijn  jonge 
jaren  een  kruideniers- winkel  tot  Amsterdam  had  gedaan ;  maar 
ziende ,  dat  geld  en  goed  bijeen  te  schrapen ,  hem  naar  de  ziel 
niet  gelukkig  maken  kon,  deed  hij  (juist  in  dezen  tijd),  toen 
zijne  nering  een  ware  geldwinning  was,  zijn  winkel  aan  een 
eerlijk  man  over,  en  begaf  zich,  zonder  ooit  te  trouwen,  in 
stilte  buiten  het  gewoel  der  wereld,  om  zich  te  oefenen  in  de 
kennis  der  waarheid,  die  naar  de  Godzaligheid  is,  en  wijsheid 
te  verkrijgen.  Met  dit  onderzoek  der  waarheid  heeft  hij  omtrent 
30  jaren  bezig  geweest,  noch  geld,  noch  moeite  sparende  om 
dezelve  te  koopen:  volgende  in  dezen  den  raad  van  Christus 
en  van  Salomo,  dat  men  namelijk  arbeiden  moet  om  in  te  gaan 
in  't  Koninkrijk  der  Hemelen,  en  dat  de  wijsheid  meer  is  dan 
uitgelezen  en  uitgegraven  goud,  beter  dan  robijnen ,  ja  dat  alles 
wat  men  begeeren  mag  niet  bij  haaris  te  vergelijken.  Alhoewel 
hij  nu  geen  kennis  dan  van  zijne  moedertaal  hadde,  zoo  heeft 
hij  zich  van  alles  >  dat  hem  als  voordeelig  tot  zijn  oogmerk 
in  andere  talen  aangewezen  werd,  meester  gemaakt,  en  hetzelve 
in  *t  Nederlandsch  laten  vertalen."  3) 


1)  Dit  blgkt  uit  een  tegen  hem  gericht  pamflet^  getiteld :  Goliadts  Swaart. 
(BibL  Tel.  Bapt.  N»  720). 

2)  H^  schgnt  niet  te  Amsterdam  gehuwd  te  z|jn;  dan  toch  had  ik  hém 
in  de  Puyboecken  of  de  boeken  der  Doopsgezinde  gemeente  moeten  aan- 
treffen. Wel  zijn  aldaar  in  lateren  ttjd  twee  zgner  dochters  gedoopt,  waarbg 
hunne  moeder,  Annetje,  als  getuige  optrad,  met  Roelof  Soeten.  Een  zekere 
Comelis  Balling  wordt  enkele  malen  genoemd  in  de  oudere  archiefstukken 
der  Doopsgezinde  Gemeente;  zie  den  Catal.  II*  N*  360,  362,  367,  etc. 

3)  Achter  de  gedrukte  «Geloofsbelijdenis»  van  Jarig  Jellis,  in  1684,  na 
ztjn   dood,    bg    Jan   Rieuwertsz.  verschenen,   voegt  een  «vriend»  —  waar- 


105 

Eindelijk  ontmoette  hij  daar  ook  den  boekverkooper  en  boek- 
binder Jan  Rieuwertsz. ,  een  man ,  die  in  zijn  tijd  veel  van  zich 
deed  spxreken.    In    1617    te   Amsterdam    geboren   uit  gezeten 
burgerlioden ,    kocht  hij  zich  op  den  22«*e"  September  1640  in 
't  boek\rerkoopers   gild  1)    en   vestigde   zich   in   de   Dirk  van 
A38en-st;eeg,    waar   hij    „*t  Martelaersboeck '*    uithing.    Nadat 
n]iie  oaders  overleden  waren,  trad  hij  in  Augustus  1649  in  het 
ïiuwelijh:   met  Trijn  Jans  van  Calcken  uit  Zutfen ,  en  trouwde , 
toen  z^ne  eerste  echtgenoote  spoedig  overleed ,  in  1653  opnieuw 
met  Griertje    Schut    van    Vrede,    een   zijner   buurmeisjes.  2) 


-^*ÜOo8  rijn  de  boeken,  vlugschriften  en  vliegende  blaadjes ,  die 

^^  hem  werden  uitgegeven,  in  „'t  Martelaersboeck"  het  licht 

^fi^xi:  want  niet  alleen  was  hij  bij  uitnemendheid  de  uitgever 

^^    de  veel  schrijvende  Doopsgezinden  en  CoUegianten,  maar 

.  ^^d.    bekend   als   de   vrijzinnigste  uitgever  in  de  hoofdstad ; 

^^ï*,    die  tegen  de  heerschende  meeningen  indruischende  ge- 

^^lens    verkondigen   wilde,   kon  bij  Jan  Rieuwertsz.  terecht, 

^^     zoowel  de   rijmen   van  Kamphuyzen  als   vertalingen  van 

"^^^cartes   en  boeken  van   Spinoza  op   de   pers   dorst  leggen. 


*^*^\iiiljk  Rieuwertsz.   zelf  —   deze  levensbij  zonderheden.   Het   scheen  mg 

^^^^achelgk   niets  anders  dan   de  spelling  te  wjjzigen,  om  de  eigenaardige 

^"^   te   behouden.   —   Wie,  zooals  ik,  ook  dit  bericht  mocht  willen  con- 

'^^leeren,    zou   in  de  Amsterdamsche  Poorterboeken  op  27  April  1656  een 

^^ch  Jellese  knnnen  vinden,  die  «steigerschuitenvoerder»  van  beroep  was, 

^  binnen  aanwezen,  dat  dexe  Jarich  Jellese  op  24  April  1655 ondertrouwd, 

\K.«deL   Proclamatie  boek)  op  6  Jani  1655  in  de  Oude  Kerk  getrouwd  is. 

*^f  dat  is  niet  onze  Jarig  Jellis,  die  nog  bij  zijne  begrafenis  als  «jong- 

nian»  —  d.  w.  z.  ongehuwde  —  te  boek  stond. 

1)  Volgens  *t  Oildeboek  der  Boeckverkoopers  op  't  Amst.  archief. 

2)  Payboeck   op   29   Juli    1649   J.   R.  van  A.  boeckbinder,  out  32  jr., 

woont  in   de   Dirck  van  Assensteegh^  geen  ouders  hebbende  en  Trgn  Jans 

Tan  Calken,  woon.  tot  Sutfen,  out  30  jr.  Ibid.  10  Juli  1653  J.  R.  vanA. 

boeckbinder,  wed.  van  Trtjntje  Jans  van  Kalcke ,  woont  in  de  Dirk  van  Assen- 

gteeg^f  en  Giertie  Schut  van  Vrede,  out  26  jr.,  in  de  Warmoesstraat 


106 

En,  wie  bekend  is  met  het  boekverkoopersleven  van  dien  tijd; 
wie  weet,  dat  vaak  hnnne  winkels  —  op  de  koffie  na  —  de 
koffiehuizen,  of  beter  nog,  de  clublokalen  waren  van  min  of 
meer  geestverwante  lieden,  die  kan  begrijpen,  wat  er  in 
v't  Martelaersboeck '*  alzoo  omging!  1) 

Zoo  dachten  de  mannen  van  de  oude  plooi  onder  de  Doops- 
gezinden —  Tobias  Goversz. ,  Tieleman  Tielen  en  een  zekere 
Dr.  de  Vries  waren  toen  de  hoofdlieden  —  algemeen,  en 
stellig  niet  geheel  ten  onrechte,  dat  Jan  Sieuwertsz.  met 
Dr.  Galenus  Abrahamsz.  een  lijn  trok;  dat  ook  hij  gaarne  de 
Doopsgezinde  gemeente  in  een  groot  College  van  Rijnsburgers 
zou  veranderd  zien,  en  dat  ten  zijnent,  in  't  Martelaersboeck, 
het  plan  de  campagne  tegen  de  rechtzinnige  richting  klaar 
gekuipt  werd.  Een  hunner  zette  die  meening  uiteen  in  een 
kwaadaardig  pamflet  van  vier  kwarto  bladzijden ,  dat  den  titel 
voert  „Sociniaense  Hooft-Pijn",  2)  en  in  eene  samenspraak  bestaat 
tusschen  „Loshooft'^  —  waarin  wij  terstond  Jan  Bieuwertss. 
herkennen,  en  Dr.  Gralenus,  die  even  onwelwillend  als  yflAsHge 
Veynser^^  wordt  aangeduid.  Het  geeft  echter  een  aardigenblik 
op  den  stand  van  zaken,  waarom  wij  enkele  gedeelten  over* 
nemen : 
Loshooft.  lek  had  niet  gedacht  op  sulcken  oproer,  maer  het 

haeghde   mij   sonderlingh,   dat  onse  partijen  soo  van 

onse  maets  wierden  gestut. 
lAst  F.    Loshooft ,  Loshooft ,  je  praet  soo  wat ,  wij  zijn  ondeckt : 

onse   Partijen    hebben   't  geen  sij  sochten:  want  ons 

bedrogh    is    alleman   kenlijck   ghemaeckt.   lek  wilde 

wel   dat    wil  op  het  houden  des  avondtmaels  3)  niet 

hadden  gedrongen. 
Loshooft,   Tut,  tut,   niet  een  fijgh,  'ksel  in  mijn  winckel  dat 

vuurtje  wel  anders  stoocken ,  en  seggen  dat  de  vreede 


1)  Het  spijt  mQ,  dat  ik  onder  de  vele  gevelsteentjes  in  de  Dirk  van 
Hasseltsteeg,  die  bewaard  bleven,  het  Martelaersboeck  niet  kon  temgvinden. 

2  Door  D.  O.  S.  't  Dagteekent  uit  1655.  Bib.  Tel.  Bapt.  N<^  638.  Van 
Slee,  De  Rijnsborger  Gollegianten ,  blz.  147,  heeft  —  zonderling  genoeg  — 
alleen  Dr.  Qalenus  herkend. 

3)  nL  met  Boreel,  Breen,  e.  a.  Collegianten. 


107 

is  glietro£Fen,  en  segghen  dat  men  het  Avondtmael 
sal  houden  tot  een  teecken  dat  de  oneenigheden  zijn 
weghgenomen.  £n  schoon  dat  de  dienaers  voor  de 
heele  gemeynte  hebben  beleden,  dat  sij  u  Collegie 
houden  1)  niet  en  achten  voor  yets  van  de  gemeynte 
geautoriseert;  en  dat  sij  dat  voor  u  reeckinge  laeten, 
en   dat  de  ongemacken  die  daer  uyt  ontstaen,  op  u 

sullen  komen ,  etc.  dat  sal  ick  wel  verdrayen 

^«  F.  Nu,  dat  over  'eslagen  sey  Pamphüus:  het  is  soo, 
Loshooft,  brevüer  hquendo,  dat  de  heele  Consistorie 
beslooten  heeft ,  om  mijn  gevoelen  in  Beligie-saecken , 
als  mijn  Collegium  voor  tegenstrijdigh  van  de  kercke 
te  houden:  en  dat,  soo  de  Magistraet  onse  vermaen- 
huys  wil  sluyten  of  eenige  andere  actiën  teghen  ons 
wil  bedrijven,  dat  sij  dat  op  mijn  rekeninge  stellen, 
en  mijn  niet  sullen  verschoonen.  O!  Loshooft,  sieje 
wel,  dat  ons  duysentjarich  B.\jck  2)  wel  lichtel^ck 
van  Scipio  sel  uytgehongert  worden? 
Loshooft.  Ick  selt  Jan  Knol  3)  seggen,  die  heeft  een  Enghels 
verstanty  die  sel  de  Magistraet  wel  ompraten  van 
Rotterdam,  daer  is  hij  goet  vriendt  mede.  Maer 
weetje  geen  raet?  Soo  se  je  betuygen  dat  je  Socini- 
aens  bent,  segh  datse  dat  liegen;  veyns  liever,  dan 
datje  het  soudt  verliesen;  een  leugen  om  best  is  geen 
sondt.  Maeck  de  luiden  wijs  dat  Tobicis  Goverse,  en 
Tideman  Tielen  Geus  binnen,  en  dat  jij  recht  Men- 
nonist  bent. 
IasL  V.    Je  moet  geen  sonde  doen ;  roeyt  de  wortel  der  sonde 


1)  Men  herinnert  zich  dat  de  Collegianten  op  de  kerkekamer  der  Doops- 
gezinden vergaderden. 

2)  Door  zijn  verkeer  met  Van  Breen  was  ook  Galenus  een  spranlge  van 
dat  geloof  aangewaaid. 

3)  0?er  de  afkomst  van  dezen  man,  weldra  zooals  wq  zien  zullen,  de 
beruchtste  der  Amsterdamsche  Socinianen,  is  mg  niets  gebleken.  W^jst  deze 
l^aais  er  misschien  op  dat  de  eerste  helft  vanzen  leven  in  Botterdam  speelde? 
Engels  verstant  moet  natnarltjk  opgevat  worden  als  engelachtig,  d.  w.  z. 
scherpzinnig. 


108 

uyt,  800  sullen  de  tacken  van  Fortunatus  wensch- 
hoetje  het  velt  behouden.  (!) 

Loshooft.  Je  weet  wel  beter ;  de  wortel  der  sonde  uyt  te  roeyen 
is  geen  mensche  werck:  oft  mien  je  dat  we  noch  in 
Engelen  sullen  op  de  aerde  verandert  worden?  lek 
lagh  in  me  vuyst  als  je  so  spreeckt,  want  de  luy 
miene  dan  dat  je  al  een  Engel,  ten  minste  een 
Propheet  bent.  Wil  je  altydt  soo  heiligh  wesen,  soo 
sullen  de  partyen  noch  roepen  Victoria^  Victoria^  etc. 
D&t  soud  ick  noch  vragen:  hebje  het  Lapis  Phihso- 
phorum  1)  al  'evonden? 

List.   V.    Noch  niet,  maer  het  sel  haest  geschieden. 

Loshooft,  Schey  dan  met  het  CoUegie  uyt,  totdat  je  dat 
'evonden  hebt.  En  als  je  dat  hebt ,  soo  ken  je  immers 
miraculen  doen ,  en  dan  kun  je  de  luy  wel  beter  be- 
driegen. Waertoe  nu  op  syn  Jan  van  Leydens  en 
Knipperdollinghs  begonnen  ?  maak  de  luy  met  woorden 
gesondt,  soo  krygh  je  al  de  Waterlandtsche  Boeren 
op  je  handt.  Maer  hoor,  doen  de  Collegianten  als  een 
hoop  kryghs-luyden  teghens  Dr.  de  Vries  opstinghen,  2) 
soo  scheent,  dat  je  dat  wel  haeghde,  en  je  lachte 
onder  je  hoet,  en  dat  hebben  eenighe  luiden  ghesien, 
en  zijn  niet  wel  genoeght.  Namaels  moetje  dat  niet 
meer  doen;  maer  sien  liever  als  Otje  die  na  het 
Rasphuys  wierde  gheleydt .... 

List.  V.  Nu  adjeu ,  myn  patiënten  wachten  mij ;  ick  sel  myn 
quinta  essentia  in  't  werck  stellen 

Loshooft   Ick  vrees  voor  u:  je  gaet  daer  je  gaet,  troosjevry, 


1)  Boreel  was  de  eenige  niet,  die  veel  geld  verspilde  in  het  zoeken  naar 
tien  steen  der  wgzen.  Alchimistische  onderzoekingen  waren  toen  aan  deerde 
van  den  dag,  en  onder  Spinoza's  vriendenkring  waren  verscheiden  mannen, 
die  er  zich  mede  afgaven.  Dat  Galenus  er  zich  aan  bezondigde  mag  blaken 
uit  «'t  Verhaal  wegens  de  Goudzoekerij ,  voorgevallen  1678 — 80,  tnsschen 
Galenns  Abrahamsz.,  David  Ratgers  en  Samuel  Sprayt,  ten  betooge  dat  de 
laatste  door  de  beide  eersten  jammerltjk  bedrogen  is.»  Catal.  Archief.  Doops- 
gez.  gem.  11^  1185,  1186. 

2)  Deze  was  door  enkele  minder  nette  Collegianten  afgeranseld. 


109 

het    sel  je   gelden.   Wat  geef  icker  om ;  ick  verdien 

moy    geit   in    dese    questien:    raken    de    Ouden    der 

boven   op,    het   is  goet;  raken  de  Jonghen  tot  ver- 

winninge,  het  is  myn  niet  teghen." 

Is  de  voorstelling,  die  wij  hier  van  Jan  Rieuwertsz.  krijgen 

niet  bijzonder  vleiend,  men  bedenke,  dat  wij  met  een  partijschrift 

te  doen   hebben.    In    zooverre   echter  kunnen  wij   't  wel  als 

^^aarheid    aannemen,    dat   in   zijn  winkel   de   „geesten"   zich 

verzamelden,    en    bespraken   wat   er   te    doen   stond.   Ook   in 

iatere   schotschriften   wordt  daarop  steeds  gewezen.  1)  Zelfs 

durft  bovengenoemde  Dr.  de  Vries  in  een  blauwboekje  zeggen : 

«Den   onpartijdighe  treedt  nu  met  my  eens  onder  de  Colle- 

gianten  of  Gralenisten ,  met  zyn  ghemoet ;  ende  voomaementlyk 

bij  die  perzoonen,  die  haar  huizen  ten  besten  gheven  tot  ver- 

gbaederplaetzen.  Wel  aen,  wy  ghaen  dan  eerst  Jan  Rieuwers 

Winkel,  oft  in  de  ScJwole  der  Spotters;  daer  zult  ghy  bevinden, 

datze  de  fouten  en  misslaghen  van  haere  (tegen)-partyen  zullen 

op   het   tiende   deel  verghrooten;  dat  ze  de  Leere,  die  haer 

teghens   is,  zullen  voor  een  duivelsche  leere  achten;  datze  de 

oude  Leeraeren  voor  botmuilen  en  onverstandighe  Ezels  (omdat 

2e  met  haer  ghevoelen  niet  overeen  koomen)  zullen  uitspreeken ; 

datze  de   Leere,   die  altydt  in  onse  Ghemeente  is  gheleerdt, 

uitmaeken,"  enz.,  enz.  2) 

Terecht  werd  daarop  door  Caspar  Luycken  geantwoord ,  dat 
men  Jan  B.ieuwertsz.  toch  moeielijk  verantwoordelijk  kon 
stellen  voor  hetgeen  anderen  in  zijn  winkel  bespraken.  3) 

Het  kon  den  bonderdoogigen  kerkeraad  der  almachtige  her- 
vormde gemeente  niet  lang  onbekend  blijven,  waar  nu  het 
kwaad  was  schuil  gegaan.  Konden  de  toenmalige  predikanten 


1)  Bt.  in  «de  Ontdekte  veinsing  der  Hedendaagsche  Geest-Drtjvers  en 
Socinianen»  (1655)  Bibl.  Tel.  Bapt.  N^  634.  Samenspraeck  der  hedendaagsche 
Geest-Diijvers,  (1656?)  ibid.  N»  642. 

2)  Het  tweede  deel  der  <  ontdekte  veinsing » ,  enz.  Bibl.  Tel.  Bapt.  N*  636. 
Uit  een  oude  aant  op  het  titelblad  blgkt  de  schrijver. 

3)  Ondersoeck  over  den  inhoud  van  twee  boecxkens,  enz.  door  C.  Luycken, 
1655.  ibid.  N«  637. 


110 

al  moeielijk  begrijpen,  dat  een  redelijk  mensch  gaarne  naar 
zijn  eigen  licht  wandelt,  onvergefelijk  vonden  zij  het,  dat  de 
„dwaalgeesten"  er  prijjs  op  stelden,  de  hun  aanvertrouwde  kaars 
ook  voor  hunne  naasten  te  laten  schenen.  Dat  zij  zich,  dozgn- 
werk  van  schadelijke  gevolgen  voorziende,  telkens  opnieuw 
opmaakten  naar  Burgemeesteren,  om  aan  de  bijeenkomsten  der 
„leugenstoffeerders'*  een  einde,  of  ten  minste  paal  en  perk  te 
stellen;  dat  zij  met  niet  minderen  ijver  telkens  en  telkens 
weder  te  velde  trokken  tegen  tal  van  dingen,  waarvan  het 
volk  nu  eenmaal  hield:  tegen  schouwburg,  kermisvermaken 
en  de  viering  van  Sint-Nicolaasavond ,  dat  alles  bracht  hun 
geen  vriendschap  op.  Deels  door  de  CoUegianten ,  maar  deels 
ook  door  mannen  uit  den  boezem  van  het  eigenlijke  volk, 
werd  er  in  die  dagen  een  scherpe  strijd  gevoerd,  nog  meer 
tegen  de  predikanten  dan  tegen  de  kerk  zelve.  Zoo  lezen  wij , 
dat  een  onbekende  een  boekske,  geschreven  door  „Ds.  Laurentius, 
dienaer  Jesu  Christi"  van  een  nieuw  titelblad  had  voorzien, 
waarop  als  't  beroep  van  den  schrijver  werd  aangegeven 
9 dienaer  des  Duivels";  1)  dat  er  telkens  briefes  in  de  collec- 
tantenzakjes werden  gevonden,  waarin  de  predikanten  werden 
beschimpt;  2)  dat  er  zelfs  een  boekje  verscheen  met Aenkwaad- 
aardigen  titel  „Nieuwe  Legende,  schavotterende  verscheyden 
Reformateurs ,  leeraers  ende  mede  Nationael  Sinodens  "  (1656).  3) 
Toen  zij  eenmaal  lont  geroken  hadden  en  wisten  waar  *t 
kwa€id  broeide,  hadden  zij  af  en  toe  een  tweetal  proponenten 
naar  de  vergaderingen  der  Mennoniten  „bij  de  Brouwerij  van 
het  Lam"  gezonden,  om  eens  te  vernemen,  wat  de  woordvoerders 
daar  verkondigden,  4)  doch,  hoewel  deze  taktiek  „met  alle 
voorzichtigheid  was  toegepast,  had  men  er  nog  weinig  vrucht 
van  vernomen".  5)  In  het  volgende  jaar  (16B6)  echter  liepen 
de    bijeenkomsten   der    vrijgeesten   weder  sterker  in  het  oog; 


1)  Protokollen  van  den  Kerkemad,  vol.  IX  fol.  60  (17  Sept  1654). 

2)  ibid,  fol.  77  (25  Maart  1655). 

3)  ibid,  fol.  112  (14  Oct.  1655). 

4)  ünd.  fol.  69  (21  Jan.  1655;  4  Pebr.  1655). 

5)  Verslag   van  Ds.  Langelius  aan  de  Classis  van  Amst  Notalenboek  op 
10  Aug.  1655. 


111 

't  acbeen  dat  de  Eerkekamer  han  ontzegd  was ,  zoodat  zij 
weder  op  verschillende  plaatsen  van  de  stad  vergaderden. 
Natanrlijk  werd  terstond  de  kerkelijke  brandklok  geluid!  Naar 
boigemeesters !  Weer  verboden  deze  de  „conventiculen",  met- 
ket  gewone  gevolg  —  dat  zij  eenvoudig  verplaatst  werden.  1) 
Vooral  Jan  Knol  trok  de  aandacht.  Hij  had  een  brief  geschreven 
aan  een  ,,  gereformeerden  Zieketrooster",  die  zoozeer  „  op  pooten 
stond",  dat  de  Eerkeraad  het  noodig  oordeelde,  het  origineel 
in  te  leveren  bij  Burgemeesteren ,  en  zelf  copie  te  behouden.  2) 
Tot  overmaat  van  ramp  kwam  in  't  begin  van  Maart  Jan 
Pieterz.  „Beelthouwer"  —  een  oude  bekende  —  uitEnkhuizen 
tenig,  waar  hig  een  t^d  lang  gewoond  had.  Bs.  Rulaeus  kreeg 
al  spoedig  vandaar  bericht:  „dat  hij  wegens  allerlei  groote 
dwalingen  en  grouwelijcke  gevoelens  was  afgesneden  van  de 
kerk,  en  dat  de  magistraat  aldaar  hem  de  stad  had  ontzegd".  3) 
Men  besloot  —  immers  met  zoo'n  man  in  één  stad  wonen ,  dat 
ging  niet  —  Burgemeesters  op  de  hoogte  te  stellen  „van  al 
wat  tot  zijn  bezwaamisse  dienstig  was",  en  nadat  Burge- 
meesteren den  man  voor  zich  ontboden  hadden  en  „  scherpelijck 
bedreigt  om  zich  stil  te  houden",  kregen  de  broeders  van  *t 
kwartier,  waarin  hij  zich  gevestigd  had,  de  vermaning  mede 
„naarstig  op  zijn  doen  acht  te  nemen".  4) 

Nog  was  het  jaar  niet  ten  einde,  of  de  kerkeraad  vernam 
dat  de  „Socinianen"  nog  al  hunne  bijeenkomsten  hielden!  In 
„het  leggende  hert"  of  „de  gekroonde  Niet",  ten  huize  van 
Galenus'  moeder  in  de  Ëlandsstraat ,  op  de  Elandsgracht  in 
de  „Spinnecop",  traden  Galenns  en  Moorman  als  leiders  op, 
en  ook  Jan  Enol  vond  men  daar  gewoonlijk.  Deze  laatste  zou 
tegen  eenige  lidmaten  der  Hervormde  kerk  gezegd  hebben: 
„lek  en  weet  niet  in  wat  voor  een  Godt  ghij  ghelooft,  in  een 
Haidenschen  of  een  Grodt  die  wt  drie  personen  te  samen  gesmeet 


1)  ProtokoUen   van   den   Kerkeraad,  vol.  IX,  fol.  146,  149,  e.  v.  Ver- 
gaderingen van  3,  10,  17,  24  Febr.,  9  Maart,  2  Sept. 

2)  ProtokoUen   van   den   kerkeraad,  vol.  K  vergad.  van  17  Febr.  1656, 
^1  24  Febr.  daaraanvolgende. 

3)  ünd.  9  Maart  1656. 

4)  ibid.  16  Maart  1656. 


112 

is''.  Dat  schreide  ten  hemel.  Terstond  moesten  de  bedoelde 
lidmaten  hunne  verklaring  zwart  op  wit  geven,  met  hunne 
namen  er  onder.  1)  Met  dat  stuk  gewapend  trokken  Ds.  Vinckius, 
•  Ds.  Langelius  en  frater  (d.  w.  z.  onderling)  Reyers  naar  Bur- 
gemeesteren ,  die  de  zaak ,  na  eenig  dralen ,  in  banden  van  den 
Heer  Officier  stelden.  Veelzeggend  is  het  antwoord,  dat  daarop 
volgde.  Na  onderzoek  gaf  nl.  de  Officier  voor  „verstaen  te 
hebben,  dat  het  in  de  vergaderingen  der  Socinianen  zeer  stil 
toeging ,  alleen  zij  voorlezende  een  capittel  uit  de  H.  SchriftuuTi 
ten  ware  dat  de  onze  zelfs  daar  eerst  beweginge  maakten.  2) 
En  dat  Jan  Knol  had  getuigd,  van  eenige  uit  de  onze  tot  die 
scherpe  woorden  en  reeden  getergd  geweest  te  zijn;  derhalve 
was  Zijne  Achtbaarheid  beducht,  indien  hij  daarover  eenigen 
eisch  bij  de  Achtb.  schepenen  dede,  dat  die  wellicht  soude 
worden  ontzeid  en  hij  in  de  kosten  worden  gecondemneert. 
Wel  hadde  hij  Jan  Enol  tot  zijn  huis  ontboden,  die  beloofd 
had|  zich  van  alle  disputatie  en  lasterlijke  woorden  van  nu 
voortaan  zoude  wachten  en  onthouden."  3) 

Ziedaar  eene  treurige  boodschap  voor  den  kerkeraad!  De 
eenige  troost  was,  dat  Burgemeesteren  in  December  1656  de 
„conventiculen"  van  Socinianen  en  Doopsgezinden  weder  eens 
verboden,  en  dat  men  kon  blijven  „vigeleeren"  tegen  Jan  KnoL 
Beelthouwer  werd  intusschen  beschuldigd,  dat  hij  op  de 
Zeedijk  in  „het  Boot"  lasterlijk  zoude  gesproken  hebben  van 
den  gereformeerden  godsdienst.  Doch  bij  nader  onderzoek  bleek, 
dat  hij  zich  slechts  minder  welwillend  had  uitgelaten  over  de 
censuur,  te  Enkhuizen  op  hem  toegepast.  En  aangezien  hg 
„van  een  zeer  vleiende  tonge  en  goede  burgerlijke  ommegang 
was"  viel  er  weinig  tegen  hem  te  ondernemen.  4)  Gelukkig 
hielden  de  Kwakers  —  en  „Kwaaksters"  — ,  die ,  uit  Engeland 
overgekomen ,  te  Amsterdam  ook  al  aanhang  vonden ,  den  ker- 
keraad een  tijdlang  bezig. 


1)  ProtokoUen  van  den  kerkeraad,  vol.  IX  fol.  180, 181.  (9  en  16  Nov.  1656). 

2)  Immers  de   kerkeraad   zond   proponenten  en  andere  jongelieden  naar 
hunne  vergaderingen! 

3)  ProtokoUen  van  de  kerkeraad,  vol.  IX  fol.  183.  (7  Deo.  1656). 

4)  ProtokoUen  van  den  kerkeraad,  vol.  IX  fol.  189, 190  (4  en  11  Jan.  1657). 


113 

Ifiettegenstaande   't  burgemeesterlijk   verbod,   vernam  toch 

de    kerkeraad   in   Mei    1657   al   weder,    dat   er   bier  of  daar 

^elieime   samenkomsten   gebonden   veerden;   1)   terzelfder   tijd 

werden    de   zennwen   der  beeren  geprikkeld  door  een  „laster- 

scluift  tegen  de  reformatie  en  de  reformateurs ,  dat  openlijk  te 

koop    bing",    en   den   titel   voerde    „de  Gereformeerde  Speel- 

wagen^'.  2}  Het  werd  plecbtiglijk  aan  Burgemeesteren  gebracbt, 

lie   de   zaak  weer  in  banden  stelden  van  den  Scbout.  In  bet 

najaar  gaf  Jan  Knol  opnieuw  aanstoot  door  een  ^pasquil"  dat 

onder  zijn  naam  verkoebt  werd ;  ook  wist  Ds.  Ri^boMius  mede 

te   deelen:  3)  „dat  er  in  de  Dirk  van  Assensteeg  een  Mennist e 

koeckebinder   woonde"   —   Jan  Rieuwertsz.  natuurlijk  —  „in 

^ens   buys   veele   Sociniaansebe   persoenen   nu   en  dan  baar 

ingank   namen,    ende   't  samen  booren  discourse  maken;  maer 

l>\ï    niemant   te  connen  vernemen  oft  uitvinden,  datter  eenige 

Sociniaenscbe  vergadering  werde  gebonden.  Jan  Knol  strooide 

dfit^u*  alle  dagen  zijn  vergift  uit,"  De  broeders  werden  verzocbt 

tB^en  een  en  ander  te  vigeleeren ,  en  't  paskwil  aan  den  Scbout 

gebracbt   —   die   eebter  niet  beeft  kunnen  bewijzen,  dat  Jan 

^nol  de  maker  was. 

£en   der   bekendste   figuren   van    dien   tijd,   die   ook  in  de 

1>ij eenkomsten   der   CoUegianten   geen   vreemde   was,   was  de 

tapper-diebter  Jan  Zoet,  „Amsterdammer".  Zoowel  bij  als  zijne 

E^dicbten  zijn  bij  bet  latere  nageslacbt  al  te  zeer  in  miskrediet 

K^raakt;  er  was  eenige  reden  voor.  Hij  was  geen  dicbter  van 

d>en  eersten  rang ,  en  vaak  was  zijn  gescbrijf  niet  van  platbeid 

▼rij  te  pleiten.  Maar,  dat  beboorde  zoo  bij  den  oud-vaderland- 

sclxen  geest,  en  erger  dan  Bredere  of  Starter  maakte  bij 't  ook 

&1    niet.  En,  bijna  niemand  geeft  ons  een  dieperen  blik  in  de 

A^msterdamscbe   toestanden  van  die  dagen.  De  levendige  tafe- 

teeltjes,  die  bij   zoo  bier  en  daar  opbangt  van  bet  leven  der 

AjDosterdamsebe   licbtekooien   en   doorbrengers,    doen   ons  aan 

sojn  tijdgenoot  Adriaan  Brouwer  denken.  Ook  in  beider  leven 

ia  overeenkomst. 


1)  Und.  fol.  204  (17  Mei  1657). 

2)  ibid.  foL  210,  212  (12  en  26  Juli  1657). 

3)  ibid.  foL  225,  226,  234,  235  (22  Nov.— 27  Dec.  1657). 

8 


114 

Jan  Zoet  was,  iiaar  men  wil,  in  1614  geboren  en  wel  op 
„den  zesten  dag  van  Dorremaand"  (Maart.)  1).  Zijn  jengd  moet 
hij  vrij  losjes  en  luclitliartig  doorgebracht  hebben.  „Ik  heb", 
zoo  zegt  hij  zelf: 

Ik  heb  raijn  Moeders  goed  by  H— ren  en  bg  Snoeren, 

In  *teêlste  van  mgn  jeugd,  ligtvaardig  dear  gebrogt, 
Daarna,  in  arremoed,  gesworven  by  de  Boeren, 

En,  aan  do  Yarkkenstrog  myn  onderhoud  gezogt; 
Maar  og!  ik  kon  mgn  Maag  in  't  allerminst  verzaaden; 

Des  vond  ik  nergens  heul,  dan  in  mgn  Y^ers  huis. 
Ik  vloog  hem  om  den  hals,  en  bad  hem  om  genaaden. 

Zijn  gunst  heeft  my  ontlast  van  ^taltelastig  kruis: 
Het  vette  en  beste  Kalf,  dat  ergens  was  te  vinden, 

Wierd  voort  voor  my  geslagt,  en  elk  ter  feest  genood. 
Nu  ben  ik  waarlik  vry,  en  laat  my  niet  meer  binden 

Of  my  m|jn  broeder  haat,  nu  leef  ik,  door  de  dood. 

Stellig  behoorde  hij  nog  tot  de  Amsterdamsche  „Venus- 
jankers", om  een  typisch  woord  uit  zijn  tijd  te  bezigen,  toen 
hij  zijn  grootste  gedicht,  de  „Hedendaagsche  Mantel-Eer" 
opstelde,  waarin  hij  den  lof  van  het  geld  zingt  en,  op  zijn 
Adriaan  Brouwer's,  schetsjes  geeft  van  het  leven  der  straat- 
nimfen in  de  Hoofdstad.  2) 

Nadat  hij  de  rol  van  den  verloren  zoon  ten  einde  toe  vervolgd 
had  is  hij  in  't  huwelijk  getreden  met  Machtelt  Klaas ,  3)  die 
hij  weliswaar  eene  enkele  maal  als  „Mijne  beminde  Huis- 
vrouw" betitelt,  doch  met  welke  hij  niet  overgelukkig  schijnt 
geleefd  te  hebben.  4)  Hij  had  zich  gevestigd  als  tapper  in 
„de  Zoete  Rust",  waar,  wie  rust  en  vrede  minde  „Bier, 
Tabak ,  en  Wijn ,  en  Spijs  en  Slaapplaats  voor  zijn  geld"  vinden 
kon.  5)    Doch   ook   na   het  aanvaarden  van  dit  beroep  schijnt 


1)  d'Uitsteekendste  Digt-kunstige  Werkken,  door  Jan  Zoet,  Amsterdammer. 
Amst.  1675,  blz.  227. 

2)  Do   eerste   druk,    in   't  bezit   der  Maatschappij  van  N.  L.  te  Leiden, 
schynt  van  1636  te  dagteekenen.  Later  in  de  «Werkken». 

3)  vóór  1651.  Zie  «Werkken»,  blz.  227. 

4)  Zie  O.  J.  Koopman's  Grafschrift  op  onzen  dichter,  in zgne  « Werkken » 
blz.  228. 

5)  Werkken,  blz.  61. 


115 

onze  liereman  nog  wel  eens  de  krul  in  't  hoofd  gekregen  te 
hebben,  —  „Ik  struikkei  dikwijls  in  mijn  gangen"  zegt  hij 
zelf  1)  —  zpodat  zijne  zaken  op  den  duur  in  't  riet  liepen. 
Toen  zyne  eerste  gade  overleden  was ,  huwde  hij  opnieuw  met 
Annetje  Conings  van  Nahuys,  eene  jongedochter ,  met  welke 
hij  slechts  drie-en-twintig  jaar  in  leeftijd  verschilde  2)  Doch 
ook  dit  huwelijk  schijnt  onder  gevaarlijke  „wikteekenen"  be- 
gonnen te  zijn,  zooals  blijkt  uit  een  gedicht  van  zijn  vriend 
Pieter  Verhoek.  3). 

Was  hij  in  de  eerste  helft  zijns  levens  vrij  los  en  tuimelziek 
van  zeden  geweest,  nadat  hij  de  slechte  paden  zijner  jeugd 
den  rug  gekeerd  had,  werd  hij  't  niet  minder  van  geloof.  Of 
hij,  als  zijn  vriend  Beelthouwer,  de  waarheid  heeft  nage- 
speurd  tot  in  „de  Schoole  der  Jooden"  staat  niet  vast;  doch 
wel,  dat  hij  Buxtorf's  „Schoole  der  Jooden"  in  het  „Neder- 
duitz"  heeft  vertaald.  4) 

Waarschijnlijk  onder  de  Hervormden  opgebracht,  kon  hij 
\  met  de  meeste  hunner  geloofsartikelen  al  zeer  slecht  vinden, 
en  wel  het  slechtst  met  de  leer  van  't  hiernamaals,  die  hem 
al  zeer  dwaas  toeleek.  „Indien",  zoo  vraagt  hij  den  Christenen, 

Indien  de  Dood  n  is  een  ingank  tot  het  leeven, 
Waarom  zijt  gy  dan  dus  bekommert,  en  verbaast? 
Waarom  staat  gy  dan  staag  te  schudden,  en  te  beeven, 
Wanneer  die  Boode  zig,  om  u  te  haaien^  haast?  — 
Het  is  voor  zeeker  dan  niet  wel  met  u  geschaapen; 
Wtjl  gy,  tot  deeze  reis,  zoo  qualik  kunt  verstaan, 
En  liever  hier  de  kost  in  kommer  poogt  te  raapen. 
Dan  dat  gy  naar  het  Hof  terstond  zoud  willen  gaan. 

De  Boomsche  leer  op  dat  stuk  van  zaken  wilde  hem  maar 


1)  Werkken,  blz.  208. 

2)  Payboeck  op  12  Oct.  1663.  Jan  Soet  van  A.  w^jncoper,  wed.  van 
Hachteltse  Claes,  woont  in  de  binne  brouwerstract  en  Annetje  Conings  van 
Nahuys,  oud  26  jr,  geassist.  met  Reynier  Hals,  woont  op  de  haerlemerstraet 

3)  In  ztja  Poözie,  1726,  blz.  178. 

4)  Schoole   der  Jooden,   enz.   vertaald   door  Jan   Zoet,   Amsterdammer, 
'tAmsteld.  Anno  1650. 


116 

heel    niet  bevallen,   wijl  daar  de  tegenspraak  tusschen  geloof 
*  en  leven  wel  het  ergst  is.  Immers : 

Den  Paus  weet  zelver  niet  waar  hj,  hier  na,  zal  vaaren. 

Eertz-Bisschop ,  Kardinaal,  en  Pater  en  Baggn, 
Zijn  ang,  wanneer  de  dood,  omtrent  *er  poort  koomt  waaren, 

Hoe  kan  een  Leekebroêr  dan  daar  voorzeekert  zyn? 
Indien  't  onfaalbaar  was,  't  geen  zj  aan  't  volk  belooven, 

Zy  zonden  voor  Godts  roê  niet  beeven.  't  Is  dan  wis 
Dat  al  het  Genzevnil  meê  op  haar  is  gestooven 

En  dat  de  regte  troost  daar  niet  te  vinden  is. 

Waar  hij  ze  wel  vond?  vraagt  men: 

Wat  my  belangt,  ik  wil  my  aan  geen  kap  verhangen. 

Nog  Lniter,  nog  Kalvgn,  nog  Menno,  hoe  geleerd, 
Hoe  hailig  met  de  mond,  hoe  zeedig  in  V  gangen. 

Navolgen  in  de  daad.  Want  't  is  hier  al  verkeert.  1) 

Vooral  toen  hij  in  lateren  tijd  de  rederijkerskamer  of  dich- 
trenbent  „de  Wijngaertranken",  met  't  blazoen  „Liefde boven 
al"  had  opgericht,  2)  vond  hij  meermalen  gelegenheid  zijn 
oordeel  over  de  kerk  scherp  uit  te  spreken.  Want  de  meerder- 
heid zijner  bentgenooten  —  Verhoek,  Verloove,  Steendam, 
van  Rixtel,  Beelthouwer,  enz.  3)  —  was  doopsgezind,  en  dus 
tuk  op  't  uitschrijven  van  prijsvragen  over  min  of  meer  gods- 
dienstige  onderwerpen.   Zoo  luidt  zijn  antwoord  op  de  vraag: 


aldus : 


Wat  Hailzaam  middel  zou  het  Kristendom  best  wekken 
En  Vreedig  weederom  in  eene  Schaapskooi  trekken? 


Het  beste  dat  ik  weet  is:  't  Preeken  eerst  te  laaten 

Dat  in  de  Eerkken  nu  word,  door  een  geest,  gedaan; 
Daardoor  dat  zy  elkaCr  vervloekken,  last'ren,  haaten, 

Als  Wolven  op  den  roof,  vol  moeds  ten  oorlog  gaan. 
Het  Doopen  staaken.  Niet  een  bro]ge  broods  meer  broeken 

Nog  Priesterlik  gezag  ooit  pleegen  bg  de  Trouw. 
Van  Kristi  Wet  alleen,  met  raine  lippen,  spreeken. 

Opdat  de  liefde  eenmaal  mag  voortgaan  in  'er  bouw. 


1)  Dit  alles  uit  «De  Krankke  Troost»,  Werkken,  blz.  68,  vlgd. 

2)  Kort  na  1660? 

3)  Zie  Verhoek's  Poëzie,  blz.  192. 


118 

Hooger  dan  de  predikanten  stond  bij  onzen  tapper  Dokter 
Galenus  aangeschreven: 

€OalenuSy  die  geen  mensch  aan  ztjn  verstand  wil  binden, 
En  d'onvolmaakthaid  van  ztjn  zelf  zeer  graag  belijdt; 

Die  geen  Apostelkerk  in  deezen  tgd  kan  vinden, 
Die  is  de  wakk're  Haan,  daar  ^t  onverstand  op  byt 

Hy  overkraait  het  al,  in  't  straffen  van  de  zonden 
De  Nyd  word  allermeest  omtrent  de  deugd  gevonden. 

Doet  als  OcUenus  doet^  en  help  de  zwakke  dragen. 

Voed  liefde,  en  oeffen  dengd,  en  lijdzaamhaid ,  en  trouw. 
Verbind,  en  heel  de  wond,  door  't  onverstand  goslaagen. 

Laat  uwe  woorden  zQn,  geltjk  een  vrucht'bre  douw 
Op  't  kwynende  gebloemte . . . .»  1) 

Jan  Zoet,  die  „zya  Hemelrijk  op  Aarden  zogt,  en  niet 
hooger",  komt  de  eer  toe  dat  hij,  omstreeks  1657,  het  gees- 
tigste Collegianten-pamflet  heeft  opgesteld,  dat  er  onder  de 
groote  menigte  van  dien  tijd  te  vinden  is.  Na  al  hetgeen  in 
dit  hoofdstuk  voorafging  is  het  nu  begrijpelijker  dan  ooit. 
Daarom  moge  het  hier  eene  plaats  vinden. 

HET  GROOTE  VISCHNET, 
Toon:  O  Kerstnacht/  Schoonder,  etc. 

Gods  Rljkke,  daar  zoo  veel  van  preeken 
Word  door  Gods  Zoone  vergeleeken 

By  een  regtschaapen  Yisschersnet.  2) 
Eon  Net,  daarin  men^  met  verlangen 
Verschaiden  slag  van  visch  ziet  vaugen. 

Wen  'tin  den  stroom  is  uitgezet. 

Het  geeft  ons  Visschen  naar  behooren. 

Dan  Snoek j  dan  Baars,  dan  Zeelt,  dan  Vooren, 

Dan  Karper,  Blay,  en  Post  en  Aal, 
Dan  Braassem,  Qrundel,  Spierelingen, 
En  Haring ,  en  meer  andere  dingen; 

Zeer  nut  tot  yoedzel,  en  onthaal. 


1)  Nog  verschillende  andere   strofen   van  zgn  «Eristelikke  Eruispoort) 
verheerl^ken  Dr.  Galenus.  Werkken,  biz.  172,  vlgd. 

2)  Matth.  Xin. 


119 

Heeft  iemand  ooit  het  groot  gewccmol, 
Dat,  onder  d'uitgespannen  Heemeli 

In  Hwaater  krielt,  en  ons  tot  sptjs, 
Door  Gods  genaade  eens  is  gegeven, 
Met  zijne  vlugge  veer  beschreeven, 

Die  spreek?  Ik  ken  'er  geen  zoo  wjjs. 

Naardien  ik  dan,  schoon  onbezonnen 
Van  'tvisschen,  hier  iets  heb  begonnen, 

Zoo  luister  naar  mijn  Yisschersfluit: 
Zy  deunt  iets  vreemts;  terwgl,  in  't  vaaren. 
Mijn  scheepjen  slingert  op  de  baaren: 

En  legt  u  d*aart  der  Yisschen  uit. 

De  Snoekken,  daar  't  al  voor  moet  wijkken, 
Zijn  't  beeld  der  JRoomsze  Katholijkken 

Die,  met  een  ijsselijk  getier, 
Al  't  volden,  die  heur  Lied  niet  zingen. 
Door  Bannen  en  door  Beulen  dwingen; 

En  stookken  Hel  en  Yagevier. 

De  gladde  Zeelten  y  die  nooit  bijten 
Zijn,  even  als  de  Mennon^'ten 

Zoo  quaad  te  grijpen  als  een  Aal. 
Zy  houden  steeds  een  deurtje  open^ 
En  splijten  zig  aan  honderd  hoopen. 

Om  loon,  om  kroon,  om  schip,  om  taal.  1) 

De  Baarzen,  dapper  hoog  gepreezen. 
Wier  scharpe  Vinnen  elk  moet  vreezen, 

Is  'tEdle  nazaad  van  Kalvipif 
Die  Goed  en  Kwaad  noodzaaklik  noemen. 
En  Ezau,  in  den  Buik,  verdoemen. 

Wijl  Godt  niet  kan  gebonden  zijn. 

Zy  heerschen  Yorst'lik  in  de  Landen. 
Zy  hebben  harde  en  scharpe  tanden: 

En  wreekken  zig  van  overlast. 
Do  Stroomen  moeten  voor  heur  beeven; 
Wie  zou  aan  haar  den  prijs  niet  geoven. 

Wijl  in  'er  hand  den  Scepter  past? 


1)  Bij   dezen   regel  geeft  de  dichter  eenige  verklarende  aanteekeningen, 
welko  hier  weinig  .ter  zake  doen. 


120 

De  blanke  Blaaifen,  schoon  voor  d'oogen, 
Zgn  Puritainen,  zoo  vol  loogen, 

Gelijk  een  Ai  vol  zuiyels  is. 
Rui-voorens  zgn  de  Luteranen 
Die  zig  nooit  yan  het  zuipen  spaanon, 

En  wonder  graag  zgn  aan  den  dis. 

Het  OrundeUjen,  van  klainder  waarde, 
Zgn  (TJnnifnjanen,  op  der  aarde 

Van  Magt  en  Heerschapptj  berooft; 
Dogh  die,  weleer,  daar  hard  na  dongen : 
Nu  schijnt  *er  Lied  heel  uitgezongen, 

Want  elk  denkt:  Jan  Neef,  wag  je  hooft. 

De  krullende  Alen,  in  de  poelen^ 
Zijn  Joden,  van  een  kwaad  gevoelen. 

En  loozer  dan  de  looze  Slang, 
Die,  met  *er  opgepronkte  loogen 
Onse  aller  moeder  heeft  bedroegen. 

Wie  leert  aan  haar  een  beeter  gang? 

Den  Spiering,  Stink visch,  heel  versmeeten, 
Een  arm^  veragt,  en  Boerenëeten, 

Is  't  beeld  der  menschen,  die  den  naam 
Yan  NetUralisten  1)  is  gegeven: 
Zg  worden  overal  verdreven 

En  niemand  acht  *er  hier  bequaam. 

Ik  wil  hier  van  Coc^n  2)  niet  reppen; 
Nog  uit  Pelioffi  kaar  iets  scheppen; 

Ook  staat  m^j  Arrius  niet  aan. 
Bruinisten  namen  Stuard  't  leven. 
Heel  Engeland  schijnt  haar  gegeeven. 

Van  Menno  heb  ik  meest  gedaan. 

Dat  volk  heeft  duizend  kromme  sinkken, 
Tot  kleeding,  eeten  en  tot  drinkken 

Is  een  bijzondere  wet  gesmeedt; 
Het  haar  moet  op  de  kam  geschooren. 
Of  ziel  en  lighaam  is  verlooren. 

Schoon  Gods  gebod  daarvan  niet  weet 


1)  Een  volk^   onthoudende  zig  van  alle  Gemeenschap,  dogh  laidon  ogter 
een  nab(j  onberispelijk  leven.  (Noot  van  J.  Zoet). 

2)  Socinus? 


121 

Het  Hoawlik  word  van  haar  geschonden,  1) 
Den  Egtenband  geheel  ontbonden, 

Om  d'allerklainste  lenrerj. 
De  Man  moet  zgne  Vrouw  verlaaten. 
De  Moeder  d'aigen  Eind'ren  haten 

Dos  raakt  'er  d*eendragt  heel  in  ly. 

Voor  deezen  waren  't  d'oude  Vriesen^  2) 
Die  heevig  in  het  twistvnur  bliezen; 

Maar  ogh!  men  vind  'er  nu  zoo  veel. 
Dees  schijnt  zig  Haans  3)  en  Moors  4)  te  houden. 
Die  wil  het  bier  niet,  dat  zij  brouden,  5) 

Een  ander  voegt  zig  tot  Boreel  6) 

Den  Vlaaming,  en  den  Waaterlanderj  7) 
Nog  onlangs  kroopen  aan  elkander. 

Als  't  lyf  yan  een  gekloofde  Slang  ; 
Terwtjl  de  dolle  Bidkiisten  8) 
Met  d'Apostolse  9)  heevig  twisten: 

Ontziende  neus,  nog  bek,  nog  wang. 

De  Goude  Zon  10)  begon  te  beeyen 
Om  't  Kerkgebaar,  en  't  Godloos  leeven. 


1)  Hoe  ligt  dit  volk  den  disch-  en  bed-gemeenschap  tusschen  Man  en 
Vrouw,  en  den  Burgerleken  ommegangk  tusschen  Moeder  en  Eind  verbieden, 
is  overal  genoeg  bekend.  .  J.  Z. 

2)  (Een  van  de  drie  Doopsgezinde  sekten).  Deeze,  als  de  broedhenne  van 
alle  de  kiekens,  zijn  zoo  ^n,  dat  ze  niet  een  draad  gesteven  linnen  mogen 
draagen.  J.  Z. 

3)  Galenus  (Abrahams  de  Haan),  een  Doctor  in  de  Medicijnen,  en  Ver- 
maander  der  Vlamingen  tot  Amsterdam,  van  voelen  gelieft,  en  van  anderen 
gehaat  J.  Z. 

4)  C.  Moorman,  een  diergeltjk  persoon,  met  Doctor  Galenus  meest  in  een 
verstand.  J.  Z. 

5)  Zinspeling  op  hunne  vergaderplaats  in  de  voormalige  Brouwerij  «Het  Lam». 

6)  Adam  Boreel,  tegenwoordig  in  Engeland,  drijvende  dat  de Hailigen met 
Kristos  op  aarden,  als  Koningen  en  Priesters  duizent  jaaren  zullen  leven  in 
heenchappen.  J.  Z. 

7)  De  twee  andere  Doopsgezinde  sekten. 

8)  Lambert  Bidlo.  Een  der  tegenstanders  van  Dr.  Galenus. 

9)  Samuel  Apostool,  weldra  de  leider  der  behoudende  partij. 

10)  Een  ander  Doopsgezind  vergaderlokaal. 


122 

Daar  Rixtel  1)  zoo  volmaakt  van  kweold, 
Dat  elk  't  gebaar  der  schorfde  Schaapen 
Daarin  heel  konstig  na  ziet  Apen: 

En,  aan  haar  Teer,  2)  voor  Smeer,  uitdeelt 

Men  vind  'er,  die  de  Yisch  verzmaaden; 
En,  aan  een  Knol  3)  zig  ooverlaaden, 

Hoe  worremsteekkig  hy  ook  schijnt. 
Dogh  God,  wiens  werk  men  niet  mag  laaken. 
Kon  Saul  ligt  tot  een  Paulus  maaken; 

Wgl  voor  zjn  Oeesi  het  kwaad  verdwgnt 

Een  Puit- Aal  f  in  het  Veen  gevangen,  4) 
Puur  doof,  met  ongeschooren  wangen, 

En  met  een  groove  Pg  bekleed: 
Een  smaad,  en  spot  van  veel  Doktooren, 
Laat  zjjne  stem,  al  staam'rend^  hoeren. 

En  zegt  dat  hg  veel  Wjjshaid  weet. 

Veel  Wijshaid:  niet  uit  hooge  Schooien, 
Daarin  nu  elk,  met  lust,  gaat  dooien; 

Maar  uit  Godts  hoogen  troon  gehaalt 
Hy  toont  ons  Kristi  Rijk  op  aarde; 
En  hoe  het  Igdzaam  volk,  vol  waarde. 

Daarin  met  Kroon  en  Scepter  praalt. 

Dogh  wainig  lieden  hem  gelooven. 
Htj  schijnt  met  zottemij  bestooven; 


1)  Dezen  jongen  Doopsgezinden  dichter  zullen  wij  spoedig  weer  ontmoeten. 

2)  Waarschijnlijk  zinspeling  op  het  feit,  dat  de  behoudende  party  zich 
van  de  gemeente  afscheidde  en  een  pakhuis  in  de  Teertuinen  tot  vergader- 
lokaal inrichtte. 

3)  Jan  Knol,  voor  doezen  godloos  geleeft  hebbende,  schijnt  zig  geheel 
ter  deugde  te  schikken;  drtjft,  in  verschalde  byeenkomsten  van  menschen, 
met  grooten  yver  en  welspreekenthaid  de  Leere  van  Socinus  ende  Ostoroth. 

J.  Z. 

4)  Een  Boer  van  Aalsmeer,  genaamt  Jakob  Klaasz.  waigerende,  met 
voorgoovingo  van  dat  Godt  hem  met  zgn  leevendig  woord  heeft  begaaft,  om 
Israëls  ryk  nu  weedorom  op  te  richten,  alle  Schattingen  en  Impositien  tot 
onderhoud  van  't  Oorlog  ingesteld:  Waarom  hg  verschaiden  maaien  in  ge- 
vankkenisso  is  geweest,  als  onder  anderen  tot  Haarlem^  met  zijn  Broeder, 
den  tyd  van  negen  maanden,  dogh  is  altyd,  zonder  iets  te  geeven,  vry 
geworden.  J.  Z. 


123 

Elk  stoot  dien  rijkdom  met  de  voet. 
Dat  zigtbaar  is,  dat  moet  yerbranden, 
En  *t  godloos  volk  (6  misverstanden!) 

Steeds  kannen  in  dien  helschen  gloedt. 

Dit  klinkt  oit  allerhande  monden; 
En  nauwliks  word  *er  een  gevonden, 

Die  'tooge  op  Noags  Arkc  slaat. 
Zy  knnnen  aan  *t  vernuft  niet  meeten, 
Wat  Eristns  weereld  heeft  geheeten, 

En  dat  het  booze  alleen  vergaat. 

Voor  my,  ik  wensche,  in  't  allerlesto, 
Aan  ieder  mensche  *t  allerbeste, 

En  *t  geen  ik  zelf  van  Godt  begeer: 
Dat  liefde  d*overhand  mag  krijgen 
Dat  haat  en  smaad  stokstom  mag  zwQgen, 

En  Jezus  ons  zyn  kroon  vereer. 

Dat  ieder  Yisscher  raine  netten 
Mag  in  de  klaare  stroomen  zetten, 

En  nairatig  ztjn  in  ztjne  schuit; 
Dat  ztj  veel  goede  Yisschen  vangen: 
En  d'Opper-Visscher,  met  verlangen, 

Gehoorzaam  volgen,  in  en  uit.  1) 

Het  behoeft  nauwelijks  gezegd,  dat  de  Gereformeerde  Ker- 
keraad  ook  onzen  tapper— „vijfde-rijk-beooger"  met  wantrou- 
wige blikken  volgde. 

Hoe  lang  Spinoza  onder  deze  lieden  verkeerd  heeft,  is 
moeielijk  te  bepalen.  Het  is  mogelijk,  dat  hij  tot  aan  zijn 
vertrek  naar  Eijnsburg  zoo  af  en  toe  hunne  bijeenkomsten 
bleef  bezoeken.  Eeeds  in  den  aanvang  van  zijn  verkeer  onder 
deze  meerendeels  zeer  ontwikkelde  en  vrijzinnige  mannen, 
waaronder  hij  er  verscheidene  aantrof,  die  zich  ook  met  wijs- 
geeiige  studiën  bezig  hielden,  had  hij  ingezien  hoezeer  hem 
grondige  kennis  noodig  was  van  het  Latijn ,  de  taal  deygeleerden. 
„Terwijl  hij  daarover  onophoudelijk  dacht,  en  er  bij  alle  voor- 
komende gelegenheden  over  sprak ,  wilde  het  toeval ,  dat  Doctor 


1)  De  eerste   druk,  in  4o,  in  de  Koninkl.  Bibl.  en  die  der  Doopsgezinde 
Oemeente.  Dan:  Werkken,  blz.  155  vlgd. 


124 

Franciscas  van  den  Enden,  die  toenmaals  met  goeden  uitslag 
onderriclit  gaf  in  het  Grrieksch  en  Latijn,  eens  eene  verga- 
dering der  Collegianten  —  die  altijd  voor  ieder  open  stond  — 
bezocht.  Door  zijne  vrijzinnige  taal  en  zijne  opmerkingen  die 
hout  sneden,  won  Van  den  Enden  Spinoza's  hart,  en  nadat 
hij  met  den  vroolijken  doctor  in  kennis  was  gekomen  bood 
deze  hem  zoowel  zijn  onderricht  als  zijn  huis  aan,  zonder  daar- 
voor andere  bewijzen  van  erkentelijkheid  te  vorderen,  dan  dat 
Spinoza,  wanneer  hij  daartoe  in  staat  zou  zyn,  hem  eenigen 
tijd  behulpzaam  zou  wezen  bij  het  onderricht  van  andere 
leerlingen."  1) 

Waarschijnlijk  was  het  omstreeks  den  aanvang  van  het  jaar 
1656  dat  de  jeugdige  wijsgeer  binnengeleid  werd  in  Van  den 
Enden's  kring. 


1)  Lucas:  «H  compronait  assez  de  loi-même  combiencesLanguessavantes 
lui  (^talent  nécessaires;  mais  la  difücalté  était  de  trouver  moyen  de  les 
apprendre,  n'ayant  ni  biens,  ni  naissance,  ni  amis  poor  Ie  pousser. 

Comme  il  y  pensait  incessament  et  qu'il  en  parlait  en  toute  rencontre. 
Van  den  Enden,  qui  enseignait  avec  succes  Ie  Grec  et  Ie  Latin,  lui  offiit 
ses  soins  et  sa  maison,  sans  exiger  d'autre  reconnaissance  que  de  lui  aider 
quelque  temps  a  instruire  ses  écoliers,  quand  il  en  serait  devenu  capable.» 
Dit  bericht  klopt  weder  geheel  met  dat  van  den  ouden  man  aan  Stollo: 
«Als  nun  einst  der  van  Ende  in  diese  Versammlung  kommen»,  u.  s.  w. 
(Zie  de  Bglage). 


V. 


Db  Lucianist. 

Wie   niet,    Herostratus   gelijk,    kerken  en  steden  in  brand 

^fc^ekt  om  zijn  naam  te  vereeuwigen;  wie  niet  als  een  andere 

va  standbeelden   voor   zich   zelven   giet   van  buitgemaakte 

onnen;    wie   niet  duizenden  vellen  papier  met  drukinkt  en 

a^^n  eigen  naam  laat  bekladden,  om  ten  minste  dien  naam  te 

l>ehouden  ook  na  zijn  dood:  dien  kan  het  na  zijn  verscheiden 

Ücitelijk   overkomen,    dat   zijne   verdiensten,   hoe   groot  ook, 

sohuil    gaan    in   het    schemerdonker   van   het   verleden,    dat 

^lis   zijn   naam  in  het  vergeetboek  geraakt.  Ziedaar  het  lot, 

te  beurt  gevallen  is  aan  Doctor  Franciscus  van  den  Enden, 

^^xx    man,  die  niet  alleen  onzen  Spinoza  inwijdde  in  de  gehei- 

^^^Hissen  der  Latijnsche  taal,  en  opvoerde  tot  de  hoogten  der 

^'^Hiesiaansche  philosophie,  maar  ook  op  eene  groote  menigte 

andere  tijdgenooten  een  machtigen  invloed  heeft  uitgeoefend. 

^  zullen  trachten  hem  hier  de  eere  te  geven,  die  hem  toekomt. 

^^ranciscus  Affinius  van  den  Enden  is  zijn  rol  op  dit  wereld- 

^^meel  begonnen  te  Antwerpen,  waar  hij  in  het  jaar  1600  het 

€nslicht  zag.  1)  Op  jeugdigen  leeftijd  was  h^  naar  Leuvens 


)  Zooals  men  weet  speelde  zgn  treurig  uiteinde  te  Parys.  Uit  deauthen- 

:«  stukken  van  *t  Proces,  dat  hem  aan  de  galg  bracht,  is  het  een  en  ander 

iffende  zgn  levensloop  medegedeeld  door  P.  Clément ,  Episodes  de  Thistoire 

^^      France.  Paris,   1859   (Le   Chevalier  de   Rohan,    p.   216).   Later  heeft 

Tan  Vloten   diezelfde   stukken   nog  eens  doorgezien,  en  verslag  gegeven 


het  gevondene  in  de  Levensbode,  Xll  (1881),  blz.  128vlgd.  Clémenfs 
^^rk  is  later  opnieuw  uitgegeven  onder  den  titel:  Trois  drames  historiques. 


^ 


126 

hoogeschool  getrokken ,  waar  hij  zich  niet  alleen  in  de  letteren , 
maar  ook  in  de  rechtsgeleerdheid  en  geneeskunde  oefende;  en 
dermate  blonk  hij  uit  boven  zijne  medestudenten ,  dat  hem , 
op  nauwelijks  achttienjarigen  leeftijd,  reeds  de  rang  van  hoog- 
leeraar werd  aangeboden:  1) 

Uw  jeugt  had  in  de  bloem  van  tweemael  negen  jaren, 

In  Leuvens  wfjze  School,  daer  elk  u  noodde  om  strijt, 

En  uw  verstant  vergeefs  begrimt  wierd  van  de  nyt, 

Op  't  hoog  gestoelte  lang  den  tabbert  konnen  dragen, 

Had  zy  die  glory  niet  groothartig  afgeslagen, 

En,  triumferende  over  elk  in  haer  gemoet, 

De  grootsheit  en  den  haet  vertreden  met  den  voet. 

Zóó  zingt  niemand  minder  dan  onze  Antonides  van  der  Groes , 
in  latere  dagen  Van  den  Enden's  vriend,  2)  Of  hij  reeds  in  zijn 
studententijd  behoorde  tot  de  orde  der  Jezuïeten  of  later  daarin 
opgenomen  is ,  weten  wij  niet  recht ;  wel  mogen  wij  aannemen, 
dat  hij  een  tijdlang  lid  van  deze  beruchte  broederschap  is 
geweest,  daar  hij  later  verschillende  malen  als  „verloopen 
Jezuïet "  3)  werd  gebrandmerkt.  De  boosaardige  strekking  van 
het  praedicaat  daarlatende,  Van  den  Enden  heeft,  toen  hij 
ongeveer  op  de  helft  van  zijn  loopbaan  gekomen  was ,  ingezien 
dat  hij  beter  deed  met  de  kap  op  den  tuin  te  hangen  dan  in 
de  orde  te  blijven.  Er  is  reden  te  vermoeden,  dat  hij  aan  de 
leer  der  alleenzaligmakende  kerk  was  gaan  twijfelen,  en  is 
dat  juist,  dan  kan  zijn  daad  hem  slechts  tot  eere  strekken. 
Het  zal  in  den  loop  van  het  jaar  1642  geweest  zijn,  dat  hij  — 
ondertusschen  naar  zijne  geboorteplaats,  Antwerpen,  terugge- 


1)  Dat  zoo  iets  wel  eens  meer  voorkwam  blgkt  uit  het  feit,  dat  Willem 
Philippi,  in  1600  geboren,  in  1618  als  prof.  philos.  aan  een  der  vier 
paedagogia  te  Leuven  werd  aangesteld.  Zie  Dr.  J.  P.  N.  Land.  Am.  Geulincx 
und  8.  Philos.  1695,  S.  24. 

2)  Aen  den  Heere  Franciscus  van  den  Enden,  toen  hij  van  zijne  Majest 
van  Vrankrijk  tot  Raedsheere  en  Lijfarts  verkooren  wiert.  Gedichten ,  Bilder- 
dijk-uitg.  II,  blz.  54.  Zonderling  genoeg  is  't,  dat  dit  gedicht  aan  don  Prof. 
in  de  Ned.  Lett.  Joh.  van  Vloten,  onbekend  bleef! 

3)  De  oude  man  bij  Stelle  noemt  hem  «ein  Eijesuite»;  zoo  ook  Goeree, 
K.  en  W.  Geschiedenissen,  (1730)  blz.  665. 


J 


127 

ieerd  —   aldaar   in  het  huwelijk  trad  met  Clara  Maria  Ver- 
deren, eene  vrouw  van  Dantziger  afkomst.  1)  In  het  volgende 
jaar  werden  zij  verblijd  door  de  geboorte  eener  dochter,  welke, 
in  sommige  opzichten  door  moeder  Natuur  misdeeld  —  zij  was 
,VTij  wat  mank  en  mismaakt"  2)  —  daarentegen  met  gaven 
des  geestes  zoo  mild  bedacht  was,  dat  zij  eenmaal  zou  schit- 
ter-en onder  de  geleerdsten  harer  kunne.  Bij  den  doop  ontving 
zij    naar  hare  moeder  den  naam  van  Clara  Maria.  Een  tweede 
doohter,   Margaretha   Aldegondis,  zag  in  het  laatst  van  1644 
of"     in  den  aanvang  van  1645  ook  nog  te  Antwerpen  het  levens- 
lies  lat.  3)  Kort  daarop  begaf  het  geheele  gezin  zich  metterwoon 
iia.^u:  Amsterdam,  hetzij  dan,  dat  de  Scheldestad  voor  de  vrij- 
d^Mxaige  opvattingen  van  den  gewezen  Jezuïet  te  nauw  werd, 
h^'tzij,   dat  hij  hoopte  aan  het  IJ  beter  in  het  onderhoud  van 
zLcsIi  en  de  zijnen  te  kunnen  voorzien.  Zij  vonden  er  vele  oude 
bölsenden,    en    ook    verschillende  familieleden,  die  evenals  zij 
voor   en    na   het   Zuiden    ontweken  waren.  In  gezelschap  van 
B^xi»ldus    Willemse    en    Allegonda    van   Blijdesin   treffen  wij 
oixz;6n   Dr.   Franciscus  op  24  October  1645  voor  het  eerst  aan 
binnen    Amsterdam,  toen  hij  met  zijne  echtgenoote  optrad  als 
gelniigen    bij    den    doop    van    een    spruit  van  't  eerstgenoemde 
tweetal,  in  de  Boomsch  katholieke  kerk  „de  Posthoorn"  op  de 
BxoTiwersgracht.  4)  Drie  jaren  later ,  op  27  October  1648  vinden 
wij   hem   daar   opnieuw,    als   gelukkige  vader  van  een  nieuw 
tweetal  dochters,  Anna  en  Adriana  Clementia.  5) 
Op  6    Februari   1650  trad  onze  doctor  zelf  als  peet  op  bij 


1)  Het  laatste  blijkt  bij  Van  Vloten,  Levensbode  XII,  136.  Voordejuist- 
^an  den  naam  volgen  straks  bewijzen. 

2)  Colenis,  blz.  3. 

^)  Een  gedichtje  op  haar  bij  Pieter  van  Bixtel,  Mengelrymen.  Haarlem 
1669 ,  blz.  58. 

^)  't  Doopboek  van  die  kerk  op  't  Amst.  archief. 

5)  Bg  die  gelegenheid  trad  o.  a.  als  getuige  op  Joh.  van  den  Eynde.  Twee 
noawen,  Clementia  Corthage  en  Anna  Uittenheeshout  traden  op  als  pceton: 
daarom  is  er  reden  te  veronderstellen,  dat  ditmaal  een  tweeling  ten  doop 
gebonden  werd.  Trouwens,  in  lateren  tijd  wordt  wel  Adriana  Clementia  nog 
genoemd,  Anna  niet;  deze  schijnt  dus  vroeg  overleden  te  zijn.  De  naam  van 
fandacns'  vrouw  is  alleen  hier  als  «Vermeulen»  misschreven. 


128 

den  doop  van  een  ander  mans  kind ,  doch  was  bij  die  gelegen- 
heid niet  van  zijne  echtgenoote  vergezeld;  't  welk  licht  ver- 
klaarbaar wordt  als  men  weet,  dat  hij  op  den  4*^en  April  van 
hetzelfde  jaar  reeds  weder  in  „de  Posthoorn"  verscheen  met 
een  zoon,  die  Jacobus  gedoopt  werd.  1)  Op  den  12<*en  Maart 
anno  1651  werd  zijn  laatste  kind,  Marianna  met  het  heilige 
water  besprenkeld,  en  daarna  treffen  wij  den  reeds  bedaagden 
doctor  nog  slechts  eene  enkele  maal  als  getuige  aan.  2) 

Van  den  Enden  —  wij  zijn  daar  zeker  van  —  was  door 
vrouw  Fortuna  niet  met  gaven  overladen,  en  zoo  doet  zich 
de  vraag  op,  hoe  hij  in  deze  jaren  in  het  onderhoud  van  zijn 
sterk  aangroeiend  gezin  heeft  voorzien  ?  Weer  is  het  Antonides 
van  der  Goes,  die  ons  op  deze  vraag  een,  stellig  weinig  ver- 
wacht, antwoord  geeft: 

Schoon  Spanje  (een  ander  heeft  daer  d'eere  van  genoten) 
Op  uwen  raet  alleen,  den  vrede  heeft  gesloten 
Nae  zoo  veel  stormen,  met  het  vrye  Nederlant; 
En  d'oorlogsrazemy  geslagen  in  den  bant ....  3) 

Ofschoon  ik  op  verschillende  wegen,  in  de  geschiedboeken 
en  op  't  Amsterdamsch  archief  nadere  inlichting  gezocht  heb 
over  het  hier  medegedeelde,  is  het  mij  tot  heden  niet  mogen 
gelukken  daaromtrent  iets  aan  het  licht  te  brengen.  Heeft  de 
ex- Jezuïet,  doorsiepen  in  de  staatkunde,  en,  zooals  uit  alles 
blijkt,  wel  ter  taal,  misschien  eene  geheime  zending  voor  de 
Amsterdamsche  vroedschap  aan  het  hof  te  Madrid  vervuld? 
Niet  ik  zou  gaarne  onzen  Antonides  tot  een  leugenaar  maken , 
en  het  feit,  dat  ik  op  't  Amsterdamsch  archief  geene  beves- 
tiging vond,  zegt  niets.  Immers  die  zou  nog  te  vinden  zijn, 
en  zoo  niet ....  over  zoovele  zaken  ontbreken  de  officieele 
bescheiden.  De  tijd  van  onze  groote  diplomaten,  van  een 
Coenraad    van    Beuningen,    een   Hieronymus   van  Bevemingk 


1)  En   zeker  spoedig  den  dood  in  de  kaken  viel,  daar  wg  er  niets  meer 
van  hoorden. 

2)  Op   6   Juni    1651.  Meermalen  komt  echter  nog  een  Adriaan  van  den 
Enden  voor. 

3)  Als  boven,  blz.  55. 


129 

nog  niet  aangebroken  in  1647,  en  misschien  was  de  wel- 
uderlegde  homo  pciiticuSj  zoo  pas  uit  het  Zuiden  aangekomen, 
ene  uitkomst  voor  de  Amsterdamsche  vroedschap.  1) 

Was  Van  den  Enden  te  bescheiden  om  veel  te  stoffen  op 
e  eere  die  hem  toekwam,  volgens  onzen  dichter  versmaadde 
ij  evenzeer  de  gunsten  welke  het  Spaansche  bewind  hem  na 
et  sluiten  van  den  Munsterschen  vrede  wilde  bewijzen: 

«£n  voor  die  weldaet  u  in  hare  Bidderschap 
Te  pronk  wou  zetten  op  d'aenzienelyxten  trap, 
Noch  had  gy  liever  by  u  zeWen  in  te  treden. 
Als  u  te  zien  van  elk  eerbiedig  aengebeden.»  2) 

Dr.  Franciscus  koos  een  eerzaam  en  vrij  leven  boven  staats- 

^^cmansroem  en  vestigde  zich  kort  daarop  als —  Boekhandelaar 

de  Nes.  Hij  woonde  er  omstreeks  1650  „In  de  Konstwinkel",  3) 

raar,  naar  het  schijnt,  verschillende  boekjes  het  licht  zagen. 

ij  is   echter  nooit  lid  van  het  boekverkoopersgild  geworden, 

^^zoodat   zijne   zaken    minder   voordeelig  gingen;  in  het  najaar 

^van  1652  was  hij  zoozeer  aan  lager  wal  geraakt ,  dat  hij  zijne 

-  schuldeischers   moest   verzoeken    om    uitstel   van    betaling.  4) 

Toen   heeft   de   wakkere  man  stellig  den  boekhandel  vaarwel 

gezegd  en  is  zich  gaan  wijden  aan  wat  eigenlijk  zijne  roeping 

was :  het  onderwijs  der  jeugd.  Op  eigen  hand  richtte  hij  naast 

de  bestaande  eene  nieuwe  Latijnsche  school  op ;  (waarschijnlijk 

^was  l^j  inmiddels  op  den  Cingel  gaan  wonen),  waar  heel  wat 

Amsterdammers   zijn   ingewijd   in   de  talen  van  oud  Rome  en 

Athene:  als  ooit  de  lijst  der  leerlingen  gevonden  werd, zouden 

daarop  beroemde  namen  voorkomen!   Want   Van  den  Enden, 

die    zich  ondertusschen  met  hart  en  ziel  op  de  nieuwere  wijs- 


1)  't  Is  opmerkelijk,  dat  de  ooievaar  gedurende  drie  jaren  wegbleef.  (1645 
Oct  1648!).  Toch  zal  Antonides  Van  den  Enden's  verdienste  wel  over- 

<lreyen  hebben  voorgesteld. 

2)  Als  boven,  blz.  55. 

3)  Ledeboer,   Naamlijst  der   Boekdrukkers,  Dev.  1872,  blz.  32.  Een  in 
^iait  jaar  bg  hem  yerschenen  pamflet  bezit  de  Koninkl.  Bibl.  onder  No  6745. 

4)  Twee  desbetreffende  notarieele  acten  van  17  Sept.  1652  op  't  Amst. 
^archief. 

9 


130 

begeerte  —  Baco ,  Hobbes ,  Descartes  had  toegelegd ,  1)  scheen 
beter  dan  iemand  anders  de  kunst  te  verstaan  de  studie  der 
doode  talen  voor  zijne  leerlingen  aantrekkelijk  te  maken,  beter 
dan  iemand  anders  hun  lust  in  te  boezemen  tot  het  werk,  en 
ieders  krachten  en  bekwaamheden  te  doorgronden.  Dat  hij  er 
in  slaagde  in  korten  tijd  de  officieele  Latijnsche  school  deloef 
af  te  steken,  en  —  hoewel  Roomsch  —  tal  van  kinderen  uit 
de  gezeten  burgerstand,  van  allerlei  gezindte,  ter  opvoeding 
kreeg,  mag  bewijzen,  dat  men  groote  ideeën  koesterde  van 
zijne  bekwaamheid,  en  misschien  ook....  niet  geheel  ondank^ 
baar  was  voor  zijne  aan  den  lande  bewezen  dieusten. 

Van  den  Enden  moet  op  het  oogenblik,  toen  Spinoza  kennia 
met  hem  maakte ,  reeds  een  tamelijk  bejaard  man  zijn  geweest^ 
doch  —  het  blijkt  uit  zijn  latere  loopbaan  —  nog  vol  van  dien 
onuitbluschbaren   levenslust,    die   tegen   niets    opziet  en  alles, 
vermag.    Ongetwijfeld   kende    hij   Oud  Eome  op  zijn  duimpje» 
en  zal  zich  ook  in  staat  geacht  hebben,  den geheelen Horatius 
uit   zijn   hoofd   weder   te   boek   te    stellen,   als  de  bestaande 
exemplaren   bijgeval   zoek   raakten.  2)    Bezield  van  vereering 
voor  de  groote  mannen  der  Renaissance,  die  wel  het  klassieke . 
in  zijne  waarde  hersteld  hadden ,  doch  tevens  de  vaan  opstakea\ 
van   vrij   onderzoek ;  die  niet  alleen  de  in  vele  opzichten  ver- 
ouderde begrippen  der  Aristotelische  wijsbegeerte  bestreden  eix. 
ondermijnden,   doch  ook  tevens  in  't  krijt  traden  voor  de  ver- 
breiding van  meer  verlichte  ideeën  in  kerk  en  staat,  beheersch te 
ook    hem    een  onverzadelijke  dorst  naar  kennis.  Als  zijn  leer- 
meester  Descartes    de    kerk   latende    voor  wat  zij  was,  zocht, 
ook  hij  zijne  waarheid  liever  in  wis-,  natuur-  en  geneeskunde. 
Daarbij    was   hij   een  man,  die  in  zijn  lang  leven  veel  gezien 


1)  Zie  Boelof  Boukema,  Naamboeck  der  Beroemde  Genees- en  Heelmeesters 
van  alle  Eeuwen.  Amst.  1706  —  waar  op  blz.  151  een  levensbericht  van 
<Fran9ois»  van  den  Ende  voorkomt,  dat  weinig  betrouwbaar  is. 

2)  Vermoedelijk  was  hg  in  't  Grieksch  minder  doorkneed;  Geulincx,  die 
24  jaren  later  dezelfde  scliool  doorliep,  en  er  12  jaren  prof.  was,  wist  er, 
naar  Prof.  Land  meedeelt,  ook  weinig  af.  Vgl.  Dr.  J.  P.  N.  Land,  Am. 
Geulincx  und  s.  Philos.  1895.  S.  75. 


131 

en  Teel  ondervonden  had;  die  door  zijne  onderhdudende  ge- 
sprekken en  vroolijke  kwinkslagen  veler  hart  wist  te  winnen; 
een  practische  kop ,  die  met  een  enkelen  oogopslag  de  menschen 
doorzag,  een  homo  politicus,  die  met  Macchiavelli  in  zijn  rok- 

ttk  liep.    Roem   en  aardsche  grootheid hij  lachte  er  om; 

^wen  zij  wel  waard  er  een  vinger  voor  uit  te  steken?  Zoo 
ion  Antonides  van  hem  zingen : 

«Wat  helpt  Jiet,  of  gy  de  verborgentheên  en  gronden 

Der  wQsheit  en  natuur  zoo  klaer  hebt  ondervonden? 

En  of  Apol  u  als  ztjn  zoon  heeft  opgequeekt, 

En  onderwezen  wat  in  zaet  en  kruiden  steekt? 

Of  dat  geen  honig  druipt  zoo  zoet  van  Hymets  tippen , 

Als  de  welsprekentheit  van  uw  begaefde  lippen, 

En  dat  uw  heldendicht,  op  'sMantuaners  styl, 

Ons  dunkt  de  wedergalm  te  wezen  van  Virgyl, 

Dat  Flakkus  en  Pindaer,  door  uwe  lier  herboren, 

Hun  Ijk-asch  groenen  zien,  als  zy  uw  vaerzen  hooren: 

En  Nazo  minder  zucht  aen  'tongastvrye  straut, 

Zoo  gy  uw  roem  altqt  wilt  smooren  onder  't  zant? 

Wat  Moor  zoekt  aen  de  zee  stranthorenen  en  schulpen, 

Om  die  op  *t  zelfde  strant  in  d*aerde  te  bestulpeu? 

Wie  gaert  kleinoodiën  aen  Ganges  parelreê. 

En  werpt  ze  reukeloos  in  grondelooze  zee? 

Verdrinkt  een  reiziger,  als  hy  naer  huis  komt  vaeren. 

Zijn  Indiaanschen  schat  in  d'Indiaensche  baeren? 

Of  volgt  gy  maer  de  zon,  6  Raetsheer,  in  dien  staet? 

Die  daelt,  om  op  te  staen  met  schooner  daegeraet. 

Zoo  rooete  tjjt  noch  ramp  uw  Feniz  veder  schenden. 

Zoo  worde  uw  naem  geroemt  aen  alle  werrelts  Enden.  1) 

"*^der  de  opvoedkundige  beginselen  van  onzen  Latinist  schijnt 

^^^^aan  gestaan  te  hebben,  dat  niets  zoo  goed  geleerd  en  zoo 

/^t  onthouden  wordt,  als  hetgeen  geleerd  werd  in  de  eerste 

^^gen    der  jeugd.   Nog  bezitten  wij  een  gedicht  op  een  zijner 

^^^rlingen,   die   reeds   op  achtjarigen  leeftijd,  het  Latijn  even 

^oed  hanteerde    als    zijne   moedertaal.  2)   Sterk  was  hij  over- 

1)  Gedichten^  uitg.  d.  Bilderd^k.  U,  blz.  56.  *t Gedicht  is  natuurlgk  uit 
1671,  toen  de  71-jarige  man  tot  raadsheer  van  Lodew^k  XIV  benoemd  was. 

2)  P.   Bixtel,   Mengelrtjmen,   Haerlem  1669,  blz.  16:  Aen  den  E.  Heer 
Kir.  Bo6tiu8  van  Elslant,   Po6t   ende  Beghts-Geleerde,  over  de  Latgnsche 


132 

tuigd  van  die  andere  waarheid ,  dat  geen  leerstof  er  gemakke- 
lijker ingaat  en  gewilliger  bodem  vindt,  dan  die  al  spelende 
wordt  toegediend.  Zijne  dochtertjes  bracht  hij  op  met  den 
paplepel  en  't  latijn  te  gelijk ,  en  van  de  oudste ,  Clara  Maria, 
mogen  wij  gemstelijk  aannemen ,  dat  zij  op  twaali^arigen  leeftqd 
latijn  sprak  als  water  en  genoeg  doorkneed  was  in  de  gram- 
matica, om  bij  pasbeginnende  leerlingen  haar  vader  gemakkelijk 
te  kannen  vervangen. 

Juist  in  de  dagen  toen  Spinoza  zoo*n  welwillend  meester  in 
hem  gevonden  had,  had  hij  een  aardig  plan  op  't  touw  gezet. 
Hij  zou  —  in  navolging  van  het  gebruik  bij  de  oude  huma* 
nisten  —  den  menschen,  die  zoo  hoog  liepen  met  de  tooneel- 
poëzie  van  't  Oude  Rome,  die  stukken  eens  in  de  oorspronke- 
lijke taal  te  genieten  geven.  Zoo  waren  zijne  leerlingen  druk 
bezig  Teren tius'  Andria  in  te  studeeren;  eene  keuze,  die, 
waar  kinderen  als  vertooners  optraden,  pleit  voor  den  goeden 
smaak  van  hun  meester.  Buitendien  had  hij  ook  zelf  een 
tooneelstuk  geschreven,  een  zinnespel,  waarin  het  leven  van 
een  Don  Juan  afgemaaid  werd ....  zonder  steenen  gast.  Het 
heette  Phüedonius  of  Lusthart. 

Bleef  ons  daarvan  ook  geen  tekstboekje  bewaard ,  toch  kennen 
wij  ongeveer  den  inhoud.  Dr.  Van  den  Enden  had  daarin 
geschetst: 

Hoe  los  het  wulpz'  en  jongh  Veretant, 
De  toghten  van  de  Jeught  doet  draegen, 
Haer  wil  met  alle  winden  waetjen 
Soo  reden  haer  niet  hout  aen  bant,  1) 


Tael-oeffeningh  van  zgn  Soontje,  Jan  van  Elslant,  oudt  zijnde  acht  Jaren, 
staende  ter  onderwjsinghe  van  den  seer  gheleerden  Heer  Franciscos  van  den 
Ende,  M.  D.  tot  Amsterdam,  't  Gedicht  eindigt: 

Vaer  voort  soo  Soontje,  leer  en  weet, 
Saygh  Geest  uit  van  den  Ëndens  ader, 
Opdat  ons  blijcke^  dat  uw  Vader, 
Achil  btj  Chiron  heeft  bestoet 

1)  « Zin-erinneringh  van  het  Zin-spel  Philedonins  ofte  Lusthart,  ten 
Tooneele  gevoert  door  den  hoog-geleerden  Heer  Dr.  Franciscus  van  den 
Enden»,  in  P.  Bixtels  Mengelrgmen,  Haerl.  1669,  blz.  23. 


133 


iortom,  hoe    de  jeugdige   Philedonius   zijne   lasten  en  harts- 
toehim  volgend,  op  slechte  wegen  geraakt, 

Stelt  Deughde  uyt,  tot  zijn  oude  Dagen, 
Wil  eerst  z^jn  lust,  dan  Godt  behagen, 
Meer  zondigen,  eer  h^  *tbe6chreit, 
En,  door  hartneckigheidt  getroffen, 
Sigh  kanten  teghens  Gode  en  Heyl. 

X>och,    zoo    sprak  stellig  een  van  de  optredende  ^sinnekes" 
(i^üegorische  personen): 

«Wie  God  versaekt  leeft  nergens  veyl: 
«De  Boet*-uur  laet  sigh  wel  versloffen, 
«In  wellust,  by  de  Jeught,  maer  keert 
«Weer  swaorlijk  tot  de  grjse  haren: 
«Wat  Jongh  ons  schielijk  is  ontvaren, 
«Wort  out,  en  swak,  te  noö  geleert. 

iledonius,   door  „Grods-barmhartigheid"  in  den  droom  ge- 
schuwd en  tot  deugd  „verwekt** „in  't  ende 

Kent  en  ontwijkt  gedreighde  ellende, 
Wort  oudt,  en  wijs,  selfs  in  zijn  Jeught.» 


den   loop    van    1656  waren  de  stukken  er  geheel  in  ge* 
^^en  en  in  de  eerste  dagen  van  het  volgende  jaar  zouden  zij 
^**     üen  Schouwburg  vertoond  worden.  Doch ,  Dr.  Van  den  Enden 
met  meer  avontuur  dan  beraad  gehandeld,  en  buiten  den 
^ard    gerekend,    d.   w.  z.    in    dezen   buiten    den    kerkeraad. 
^^^ers,    zoo   lezen   wij    op  4  Januari  1667  in  de  protokollen 
*^^zer  eerwaardige  vergadering: 

jWort  bekent  ghemaeckt,  dat  seker  Van  den  Enden,  paeps 

^^^loolmeester  alhier,  voor  soude  hebben  binnen  8  a  14  dagen 

^l^nbaer  op  het  Schouburgh  een  comedy  wt  Terentii  te  laeten 

^ï^eelen  door  zijne  discipelen,  waeronder  ook  zouden  zijn  eenige 

*^dematen  kinderen ;  is  goed  gevonden  soo  veel  mogelijk  is  iets 

^Har  tegen  te  doen,  en  zal  men  beginnen  met  het  aenspreken 

'Van  de  ouders,  die  ledematen  zijn,  en  haar  met  vele  redenen 

verzoeken,  datze  hare  kinderen  zulks  niet  willen  toelaten,  en 

over  8   dagen  pro  re   nota   zal   verder  geresol veert  worden, 


134 

*t  welk  zal  geschieden  door  de  Broeders  des  quartiers."  1) 
De  pogingen  werden  met  den  gewen  sch ten  uitslag  bekroond. 
Immers  in  de  volgende  vergadering  konden  „De  broederen  des 
kwartiers  berichten,  dat  zij  de  ledematen  hadden  begroet,  die 
eenpariglijk  hadden  aangenomen  hare  kinderen  niet  te  laten 
spelen  op  't  Schouwburg ; "  ongelukkig  volgde  voor  den  kerke- 
raad  de  Jobstijding,  „dat  't  spel  toch  zou  doorgaan'',  zoodat 
besloten  werd,  dat  Ds.  Langelius  morgen  —  d.  w.  z.  12 
Januari  —  daarover  den  presideerenden  Burgemeester  zoude 
„begroeten".  2) 

Hoe  het  Ds.  Langelius  ten  stadhuize  vergaan  is  kunnen  wij 
den  lezer  niet  meedeelen:  de  scriba  van  den  kerkeraad  vond 
het  minder  wenschelijk  naar  het  schijnt  daarvan  melding  te 
maken.  Wel  echter  weten  wij,  dat  Dr.  Franciscus  van  den 
Enden  met  z^*ne  „latinisten"  op  13  Januari  1657  den  PhüedoniuSj 
op  16  Januari  daaraanvolgende  Terentius'  Andria,  den  17<*^o 
dier  maand  wederom  de  Andria,  en  eindelijk  op  den  27sten 
nogmaals  Phüedonias  heeft  opgevoerd,  3)  en  wel  „op  't  Schou- 
burgh",  „in  't  openbaer",  zooals  de  Kerkeraad  gevreesd  had. 
Ongetwijfeld  waren  alle  de  „Geesten"  van  Gijsbrechts  oude 
veste  bij  deze  nooit  geziene  vertooningen  tegenwoordig,  en 
zelfjB  de  Altmeister  Joost  van  den  Vondel  ontbrak  niet.  Het 
schijnt  echter,  dat  de  Latijnsche  verzen  van  Dr.  Van  den 
Enden  dieperen  indruk  gemaakt  hebben  op  de  toeschouwers, 
dan  die  van  vader  Terentius :  want  niemand ,  zoover  ons  bekend 
werd,  heeft  verder  met  een  woord  van  de  Andria  gerept, 
terwijl  wij,  betreJBFende  den  Philedonius  niet  alleen  het  gedicht 


1)  Protokollen  van  den  Kerkeraad,  vol.  IX,  blz.  189  (Vergad.  van  4 
Jan.  1657). 

2)  ibid,  blz.  190.  (Vergad.  11  Jan.  1657). 

3)  Zooals  beschreven  staat  bg  C.  N.  Wybrands,  het  Amsterd.  Tooned 
van  1617—1772.  utrecht  1873. 

Dat  Van  den  Enden  de  man  was  deelde  echter  de  Heer  Wybrands  niet 
mede.  De  toegangsprijs  was  zeer  laag ,  zoodat  de  eerste  opvoering  slechts  11  gL 
15  st  opbracht  Als  men  weet,  dat  in  «Het  Meisje  van  Andros»  een  dozgn 
rollen  te  verdeelen  zgn,  de  kinderen  van  gereformeerde  lidmaten  wegbleven, 
en  zeker  alleen  de  oudere  leerlingen  medespeelden ,  kan  men  eenigszins 
bepalen  hoe  dmk  bezocht  Van  den  Enden's  school  moet  geweest  zQn. 


135 

bezitten  van  Fieter  van  Rixtel,  1)  maar  ook  een  van  Vondel, 

in    den  vorm  van  een  „Tooneelkrans  voor  den  Edelen  Jongk- 

ieere  Nikolaes  van  Vlooswijck,  toen  hy  de  rol  van  Filedonius 

of  HfXLsthart,  by  D.  Franciscus  van  den  Enden ,  op 's  wijzemans 

sprenck,  door  zyne  latynisten  ten  tooneele  gevoerd,  zoo  loflyck 

en  stdchtigh  uitbeelde".  2) 

«O  Vlooswtjck,  die  van  Bloemwijck  3)  naer  't  Latijn 

TJw  naem  ontleent,  hoe  hebt  ghy,  in  don  schgn 
Van  Filedoon,  ons  met  Latynsche  vaerzen 
Gesticht,  daer  'tvolck  in  d'o?eroude  laerzen 

ü  heene  en  weer  zagh  treên  op  'thoogh  tooneel! 

Ghj  toonde  in  't  klein,  wat  Cebes  tafereel 
In  't  groot  elck  leert  met  maght  van  personae^jen , 
Qevoert  in  'tperck  der  weerelt,  vol  stellae^jen. 

Vol  aerdtsch  gewoel.  Men  zagh,  hoe  wulpsche  Jenght 

Yerdwaelt  van  'tpadt  en  heilzaam  spoor  der  Deught, 
En  endel{jck,  na  doorgestrede  elende, 
Bereickt  dit  lang  gewenscht  en  zaligh  ende, 

Waertoe  elck  van  den  hemel  is  geschickt».  4) 

Toen   Van    den   Enden   in  het  volgende  jaar,  den  21sien  en 
^  ^     3!Iei    1658    den    j^Eunuchas  in  't  Latijn  met  een  klucht  in 
Qriex''  ten  tooneele  voerde,  5)  was  de  kerkeraad  zoo  wijs, 
^t  opnieuw  daartegen  te  protesteeren. 


1)  Pieter  van  Rixtel  was  —  ik  zal  dat  straks  aantoonen  —  in  1657  niet 
^^^  dan    13  jaar.  Hg   zal  dus  zelf  tot  de  vertooners  behoord  hebben  — 
^    Zin-erinneringh  draagt  alle   sporen   van   een   nog   weinig  ontwikkeld 
^ïlt  —   of,   wat  ook  mogelijk  is,  hg  heeft  in  latere  jaren  het  stuk  nog- 
^Is  zien  opvoeren.  Wybrands  weet  echter  van  eene  latere  opvoering  niets. 
S)  Van  Lennep's  uitgave,  deel  IX,  blz.  239.  Het  gedicht  is  daar  op  1661 
dy   wat  m.  i.   betwijfeld  mag   worden.  Men  vindt  het  reeds  in  Klioos 
,  2e  Opening,  Leeuwarden  1657^blz.  235. 's  Wgzemansspreuckschgnt 
te  zgn:  Macte  nova  virtute,  puer. 
^')  Vrg  zonderlinge  woordspeling  met  'tlatgnscbo  flos. 
^)  Enz.   't  Is  te  wenschen  dat  de  kerkeraad  het  vers:  «Wgsheid  spreekt 

kerke,  scfaoole  en  schouwburg»  ter  harte  genomen  heeft. 

■^icolaas  van  Vlooswjck,  zoon  van  den  Amsterdamschen  Maecenas-Burge- 

,  ^^«ter  Com.  van  Ylooswgck  en  Anna  van  Hoorn,  werd  in  Februari  1655 

^S^echreven   als   student  ter  academie   van   Utrecht  en  op  10  Dec.  1666 

^^«huldigd  als  slotvoogd  en  Drost  van  Muiden,  Baljuw  van  Gooiland,  enz. 

5)  Wybrands,  t  a.  p. 


136 

Het  spreekt  van  zelf,  dat  ook  Baruch  Spinoza,  nu  Vanden 
Enden's  huisgenoot,  deze  voorstellingen,  waaraan  stellig  de 
meerderheid  der  leerlingen  deelnam,  en  wsiarin  ongetw^feld 
allen  belang  stelden.,  heeft  bijgewoond.  £n ,  in  gevetl  het  bericht 
b^  Pierre  Bayle  juist  mocht  zijn ,  dat  n.  1.  de  aanslag  op  Spinoza's 
leven  gepleegd  werd,  toen  hij  op  een  avond  uit  den  Schouw* 
burg  kwam ,  dan  zou  men  tusschen  de  genoemde  datums  kunnen, 
kiezen.  Immers  de  Joden  waren  in  die  dagen  tot  zulk  een 
hartstochtelijk  en  moorddadig  optreden  geprikkeld,  doordien 
verschillende  leden  hunner  gemeente  afvielen  en  tot  de  Chris- 
tenen overliepen  —  mogelijk  wel  op  aansporing  en  door  de 
schoone  voorspiegelingen  der  predikanten.  Gewoonlijk  echter 
was  het  weinig  bijzonders,  't  geen  in  hunne  netten  hangen 
bleef:  in  1655  lezen  wij  van  een  zekeren  Moses  GadelaofBen 
Israël  die  de  rol  van  renegaat  speelde ,  en  wegens  gebrek  aan 
middelen  van  bestaan,  terstond  na  zijn  overgang  tot  soldaat 
werd  bevorderd.  1)  In  1659  toonde  een  zekere  Samuel  Aboab 
roeping  tot  de  Christelijke  zaligheid  en  lust  in  dat  geloof,  en 
wilde  met  genoegen  den  H.  doop  ontvangen ,  indien ....  de 
predikanten  hem  hielpen  de  erfenis  van  zijn  oom  te  bemach- 
tigen. 2)  Of  de  heeren  hem  die  toegezegd  hebben ,  bleef  onbe- 
kend ;  wel  bleek ,  dat  de  Joden  even  begeeiïg  waren  om  Aboab 
te  behouden,  als  de  Protestanten  en  Roomschen  om  hem  te 
vangen.  3)  Toen  de  predikanten  den  doop  nog  eenigen  tijd 
uitstelden ,  omdat  Aboab  allesbehalve  onberispelijk  in  zijn  wandel 
was ,  werd  hij  door  de  Joden  —  die  merkten  dat  de  snoek  hun 
ontschoot  —  „in  de  Sint-Anthonypoort  aangerand,  en  getrapt. 
Zij  hadden  met  een  mes  naar  hem  gestoken."  4)  Bij  deze 
gelegenheid  werd  zelfs  iemand  door  bekeeringsijver  aangetast, 
die  Aboab  stellig  niet  aan  de  erfenis  helpen  kon  en  ook  te 
eerlijk  was  om  daarop  te  azen ,  en  wel ....  onze  Jan  Pieterse 
Beelthouwer,    die   Aboab   ongetwijfeld  aangeraden  heeft,  eerst 


1)  Protokollen  van  den  Kerkeraad,  vol.  IX.  (Vergad.  16  Dec  1655). 

2)  ihid.,  vol.  X.  (Vergad.  24  April  1659). 

3)  ihid.  (Vergad.  12  Juni  1659). 

4)  ibid.   (Vergad.   3   en    10   Juli    1659).   Zgn   alias  luidde  «Anthonius 
Zansius  de  Faas». 


137 

^oed  te  onderzoeken,  welk  het  ware  geloof  was.  1)  Noghooren 
wij  in  denzelfden  tijd  van  Abraham  Herrera,  wiens  handel  en 
^^Fandel  zoo  berispel^k  waren ,  dat  de  Amsterdamsche  kerkeraad 
iaem  voorloopig  voor  de  gunst  bedankte.  In  Amersfoort  waren 
de  predikanten  echter  gewilliger,  en  bevorderden  den  man  tot 
03hristen,  waarop  hij,  in  Amsterdam  teruggekeerd,  door  zijne 
ewezen  geloofsgenooten  werd  ingerekend  en  achter  slot  en 
gezet.  Ook  hij  verzocht  de  halp  van  den  kerkeraad.  2) 
De  afval  van  Spinoza  moest,  door  de  groote  meerderheid 
ijner  geloofsgenooten  in  de  eerste  jaren  wel  met  dezelfde 
gen  worden  aangezien:  immers  ook  hij  had  zich  tot  de 
firn  begeven,  verkeerde  met  de  CoUegianten  en  in  het  buis 
an  den  Boomschen  schoolmeester!  3) 
Toen  Spinoza  in  Van  den  Ëndens  kring  werd  opgenomen , 
ond  deze  in  hem  een  jonkman,  die  veel  wist  en  veel  gedacht 
;  die  door  zijn  karaktervol  gedrag ,  zijn  bescheiden  manieren 
innemenden  omgang  aller  achting  en  sympathie  verwierf, 
emand,  die  hem  reeds  terstond  van  dienst  kon  zijn  bij  de 
pleiding  van  jongelieden ,  die  voornemens  waren  in  de  god- 
leerdheid  te  gaan  studeeren  en  daarom  kennis  van  het 
-hebreen wsch  noodig  hadden.  4)  Maar  zijn  scherpe  blik  moet 
^spoedig  ontdekt  hebben,  dat  het  Spinoza  ten  eenen  male 
^^Diangelde  aan  alle  kennis  der  exacte  wetenschappen ;  dat  hij , 
doorkneed  ook  in  de  Hebreeawsche  godgeleerdheid  en 
jsbegeerte ,  geheel  onbekend  was  gebleven  met  die  van  Baco , 
en  Descartes ;  dat  hij  niet  alleen  weinig  wist  van  het 
lijn,  maar  ook  in  al  die  takken  van  wetenschap  een  vreemde 


1)  ibid,  (De  kerkeraad  was  over  zijn  bemoeienis  weinig  gesticht). 

2)  ibid,  (Yergad.  7  Aug.  1659 ,  en  28  Aug.).  Was  hj]  een  familielid  van 
n  boven  (blz.  65)  besproken  kabbalist? 

3)  £r  dient  op  gewezen  te  worden  dat  noch  Lucas ,  noch  de  oude  man  bg 
dien  aanslag  vermelden.  Toch  koester  ik  alleen  tw^fel  over  het  juiste 

dstip. 

4)  Ik  zie  geen  reden  om  de  mededeeling  van  Jan  Rieuwertsz.  junior  bg 
^>%oUe:  «Sobald  er  von  den  Juden  ausgegangen,  h9,tte  er,  umb  sein  Brodzu 
^^^rdienen,   Einder  informiret»,  in  twgfel  te  trekken,  doch  kan  haar  slechts 

^^  deze  WQS   verklaren.  Streng-gereformeerden  kunnen  het  allicht  niet  ge- 
'^eest  zQn. 


138 

was,  die  bij  de  Cartesianen  het  hoogst  stonden  aangeschreven. 
Zoo  nam  dan  Dr.  Van  den  Enden  de  taak  op  zich ,  hem  in  dat 
alles  in  te  wijden,  en  de  flinke  man  bracht  zijn  bevattelijken 
leerling,  dien  het  allerminst  aan  lust  tot  weten  ontbrak,  binnen 
enkele  jaren  zoo  ver ,  dat  hij  niet  alleen  het  latijn  verstond  en 
bijna  onberispelijk  schreef,  maar  ook  vertrouwd  raakte  met 
veel  van  hetgeen  er  op  het  gebied  van  wis-,  natuur-,  sterren- 
en ontleedkunde  in  dien  tijd  te  weten  viel.  Hij  was  het  tevens , 
die  den  jeugdigen  denker  binnen  leidde  in  de  Cartesiaansehe 
pbilosophie  en  eenig  inzicht  gaf  in  de  daaraan  voorafgaande 
systemen;  hij  misschien  ook,  die  hem  bekend  maakte  met  de 
st€iatswetenschap ,  met  de  werken  van  Macchiavelli ,  Hobbes 
en  anderen. 

Acht  men  dat  alles  onmogelijk  in  een  zoo  kort  tijdsverloop  — 
immers  het  waren  hoogstens  vier  of  vijf  jaren ,  die  Spinoza  nog 
te  Amsterdam  zou  doorbrengen  —  dan  zullen  wij  nog  een 
ander  staaltje  geven  van  Dr.  Van  den  Endens  bekwaamheid 
en  kunst.  Het  was  in  het  jaar  1657,  dat  een  zekere  Dirck 
Kerckrinck,  1)  toenmaals  een  jonkman  van  achttienjarigen 
leeftijd,  plotseling  bevangen  werd  door  lust  tot  de  studie.  In 
1639  uit  Luthersche  ouders  te  Hamburg  geboren,  2)  schijnt 
hij  reeds  vroeg  met  hen  naar  Amsterdam  getrokken  te  zijn, 
waar  verschillende  familieleden  tot  den  gezeten  koopmansstand 
behoorden.  3)  Met  niets  meer  dan  de  gewone  schoolkennis  bij 
Van  den  Enden  gekomen,  ging  hij,  slechts  twee  jaren  later, 
genoegzaam  onderlegd  naar  de  Leidsche  Academie,  waar  hij 
zich  op  den  12<ïen  Mei  1659  als  student  in  de  letteren  liet 
inschrijven. 

1)  Ik  volg  bg  'tschrjJTen  van  namen  hi^,  en  waar  ik  ze  ken,  de  authen- 
tieke handteekening  van  den  besproken  persoon. 

2)  Banga,  Geschied,  der  Geneesk.  in  Nederland,  II,  564  geeft  verkeer- 
delijk 1640  op. 

3)  In  't  kerkeiyk  Proclamatdeboek  treft  men  op  18  Mei  1628  reeds  een 
Dirck  Kerckrinck  van  A.  aan^  die  daar  ondertrouwt  met  Margreta  Bassen. 
Een  tweede  Dirk  Kerckrinck  was  —  volgens  J.  A.  Jochems,  Amsterdams 
Oude  Burgervendels  (1580—1795)  Amst.  1888,  in  het  jaar  1653  lieutenant 
bö  de  schutterij.  Ook  in  lateren  tfjd  heb  ik  den  familienaam  verschillende 
malen  in  trouw-  en  begrafenisboeken  aangetroffen. 


139 

Doch,  de  medische  wetenschap,  waarmede  Van  den  Enden 
Jiem  reeds  gemeenzaam  had  gemaakt ,  nam  weldra  zijne  geheele 
aandacht  in  beslag.  Trad  hij  in  1661  voor  het  eerst  als  schrijver 
op  dat  gebied  op ,  1)  in  1666  was  hij  reeds  een  vermaard  man , 
die  dien  tak  van  kennis  verrijkte  met  ontdekkingen,  waarbij 
HOS  z^n  naam  met  eere  genoemd  wordt.  Kerckrinck's  vriend, 
d^  uitgever  Andreas  Frisins,  droeg  in  Aéft  jaar  een  boek  aan 
op 9  2)  waarbij  hij  o.  a.  zegt: 
Verdrijft  de  zin  om  zich  met  nattige  zaken  bezig  te  houden 
Iniheid;  laat  de  zedelijke  ernst  geen  loszinnigheid  tot  zich 
;  de  losten  worden  verdreven  door  die  andere  en  betere 
^"■^  s-fc  om  velen  te  helpen ,  waardoor  uwe  kennis  van  velerhande 
^^■^n^gen,  doch  bovenal  van  de  gCDeeskunde,  uitstekend  en  be- 
^^'oxxderenswaardig  is;  bewonderenswaardig,  zeg  ik,  want  wie 
niet  bewonderen,  dat  gij,  op  achttienjarigen  leeftijd  be- 
n  de  beginselen  der  latijnsche  taal  te  leeren,  in  eene 
^-^Jcixuimte  vcm  twee  jaren  tot  eene  zoo  volmaakte  kennis  van 
Latijn,  en  de  beginselen  van  het  Grrieksch  gekomen  zijt, 
gij  de  eerste  taal  niet  alleen  onberispelijk  schrijven  en 
kunt,  doch  ook  de  andere  eenigermate  begrijpen;  wie 
niet  prijzen,  dat  gij  in  een  tweetal  jaren  zoozeer  door- 
ongen  zijt  van  de  voorschriften  der  wijsbegeerte,  dat  het 
Ix^t  als  had  gij  er  u  een  menschenleeftijd  mede  opgehouden ; 
staat  niet  versteld,  als  hij  u  even  plotseling  toegelaten 
tot  het  binnenste  heiligdom  der  geneeskunde,  zoodat  g^ 
alleen  de  oude  beoefenaren  dier  kunst  evenaart,  maar  wij 
^Dok  zóó  verwonderlijke  dingen  in  de  praktijk  zien  volbrengen , 
niemand  begrijpen  kan  op  welken  geneesmeesters-Parnassus 


)  Kerckring,  Ck)mmentarium  in  Corrum  triumphalem  antimonii,  Amst.  1661 . 
)  Fort  Licetas,  de  Monstris,  Ex  recens.  Gerardi  Blasii.  £d.  Nov.  Amstelod. 
^^3ipi  Andr.  Frisiae,  1665.  Dedic.  «Nobilissimo  Clarissimoque  Domino  D. 
^odoro  Eerckrinck,  Amico  ac  Fautori  suo  snmmo  Andreas  Frisins  S.»  — 
ieel  van  Boerhave  over   Eerckrinck:   «Amstelodamensis ,   vir  anatomia 
et  chemia   clams.   Tractatns  ejns  sunt  elegantissimi ,  sed  non  soli 
^3tore  adscribendi,  neque  enim  iis  temporibus  unns  homo  perfecte  callebat 
m.   XJsns  est  multis  observationibus  aliorum,  qui  Amstelodami  tanc 
ebant  nnde  haec  opera  constroxit.  (bg  Banga,  II.  570). 


140 

gy  gesluimerd  hebt ,  om  zoo  plotseling  als  de  eerste  der  artsen 
te  kunnen  optreden.  Het  volk  aanbidt  u;  lieden  van  aanzien 
vereeren  u,  vorsten  trachten  den  jongeling  van  vijf-en*twintig 
jaren  tot  zich  te  lokken,  omdat  zij  zien,  begrijpen  en  ver- 
nemen, dat  gij,  niet  door  gelukkige  ondervinding,  maar  door 
eene  vaste  en  welgegronde  methode ,  wonderen  van  geneeskunst 
tot  stand  brengt  ve^  boven  de  gemeene  maat.*' 

De  beide  jongelieden ,  Baruch  Spinoza  en  Dirck  Kerckrink , 
hebben  ongetwijfeld  in  goede  eendracht  en  vriendschap  ge- 
durende het  tweetal  jaren,  dat  zij  samen  waren,  gewedijverd 
om  den  voorrang.  Immers,  in  hoofdzaak  stond  voor  beiden 
hetzelfde  te  doen.  1)  £n  ook  in  lateren  t\jd  is  nog  lang  die 
vriendschap  blijven  bestaan ;  2)  Kerckrinck  toch  bleef  een  huis- 
vriend van  Dr.  Van  den  Enden ,  en  ook  Spinoza  zal,  als  bij 
na  1661  nog  af  en  toe  de  hoofdstad  bezocht,  niet  nagelaten 
hebben  zjjn  wel  willenden  leermeester  op  te  zoeken.  Ongetwijfeld 
hebben  beiden  in  die  dagen  genegenheid  opgevat  voor  Clara 
Maria,  Van  den  Endens  wel  niet  schoone,  maar  naar  het 
schijnt  lieftallige  en  geleerde  dochter.  Zij  vierde  in  1657  haar 
veertienden  verjaardag,  en  het  is  best  mogelijk,  dat  zij  het 
was,  die  de  beide  jonge  mannen  de  beginselen  van  't  Latijn 
heeft  ingeprent.  Meldt  niet  Colerus,  dat  zij  „in  de  Latijnsche 
taal  zoo  vaardig  wa^,  dat  ze  haar  vaders  leerlingen  daarin, 
alsmede  in  de  zangkunst  kwam  te  onderwijzen?''  En  ook  andere 
tijdgenooten  berichten  hetzelfde.  3)  Zelfs  noemt  Pieter  van 
Rixtel,  een  ander  leerling  haars  vaders,  van  doopsgezinde 
afkomst ,  die  reeds  vroegtijdig  blijken  gaf  van  dichterlijk  talent , 
onze  Clara  Maria  omnis  perita  artis,  en  voegt  daar  nog  bij: 


1)  Men  ziet,  dat  Colerus,  die  —  met  recht  —  Spinoza  en  Kerckrinck  te 
zamen  Lattin  liet  leeren,  als  hg  wat  meer  moeite  gedaan  had  om  het  ware 
beloop  van  zaken  gewaar  te  worden,  onmogelijk  zoo'n  verward  beeld  van 
Spinoza's  jeugd  had  kunnen  geven  als  geschied  is.  Ongelukkig  heeft  meai 
ztjne  misslagen  bgna  twee  honderd  jaren  voor  goede  munt  aangenomen! 

2)  Daarvoor  pleit  o.  m.  ook  eenigszins  het  feit^  dat  wg  verschillende 
boeken  van  E.  in  Spinoza*s  bibliotheek  aantreffen. 

3)  De  oude  man  bij  Stolle:  Dieser  van  Ende  habe  eino  Tochter  gehabt, 
die  das  schönste  Latein  paruren  können. 


141 

Wat  Naelt,  Penceel  en  Pen,  wat  wil,  verotant  en  deught 
In  weet-  m  zeden-konst  volwerckten,  is  t'aenschonwen 

In  Clara,  die  een  Baek  van  W^sheydt  voor  de  Jeught, 
Athenen  en  Pamas  aen  d^Amstel  sal  herbouwen.  1) 

Of  Spinoza's  genegenheid  werkelijk  in  liefde  is  overgegaan  voor 

ket  ontwikkelde  meisje  ?  Wie  kan  het  bevestigen  of  ontkennen  ? 

Afen   heeft  het  onmogelijk   geacht   op   grond  van  hare  jeugd; 

ajideren   sijn   daartegen   opgekomen,    en   hebben   gewezen   op 

XJatite  en  zgne  Beatrice.  Wat  ons  betreft ,  wij  wenschen  korter 

t>ij  huis  te  blijven ,  en  zouden  er  op  kunnen  wijzen ,  dat  volgens 

«Xoodsohe  gebruiken  een  meisje  met  haar  twaalfden  verjaardag 

ÏM^nwbaar   wordt,   en   huwelijken  op   14  of  15-jarigen  leeftijd 

milder  hen  geen  zeldzaamheid  waren.  Maar  wij  staan  hier  voor 

n  ander  geval.  Immers  Clara  Maria  was  minstens  16  of  17 

ren   oud  toen  Spinoza  Amsterdam  verliet,  zoodat  het  zeer 

el  mogelijk  is   „dat  hij   zin  in  haar  had  gekregen  om  haar 

huwelijk  te  vragen,  alleen  door  haar  schrander  verstand 

uitmuntende  geleerdheid  aangeprikkeld."  2)  Doch,  is  dat 

tracht  te  vertrouwen,  stellig  heeft  hij  niet  toen  al  naar  hare 

gedongen,  en  de  beslissing,  aan  wie  van  beide  leerlingen 

ij     behooren  zoude,  is  eerst  veel  later  gevallen. 

^an    den   Endens   tweede  dochter  —  het  dient  hier  even 
^irmeld    —   schijnt   voor   hare    oudere   zuster   weinig   onder» 
^^Uan   te   hebben.    Ten   minste,    wij    vinden   bij   Pieter  van 
i^rtel : 


X)  MengelrQmen,    1669,   blz.  57.  Het  versje  moet,  dunkt  mg,  van  veel 

dagteekenen,  +  1663.  Immers,  Pieter  van  Rixtel  in  1644 geboren, 

eerst  boekhouder  te  Purmerend,  daarna  te  Haarlem.  Op  3  Febr.  1663 

men  in   t  Puyboeck:   «Pieter  van  Rixtel  van  Haarlem,  boekhouder, 

19  jr,  geass.  met  Jan  van  Rixtel,  syn  vader,  woont  op  de  Brouwers- 

^3ht,   en   Ghristina  Mooy   van  A.  21  jr,  geass.  met  Comelis  Mooy  haar 

,   woont  als  voeren.»  In  een  bruiloftsgedicht,  bjj  die  gelegenheid  door 

Verhoek   geschreven   (Poëzie,   blz.    105)  vind  ik  van  hem  gezegd:  «6y 

e  vaerzen  nogh  in  doeken.»  In  Haarlem  werd  hg  factor  van  de  kamer 

Witte  Angieren»,  en  stierf  aldaar  10  Maart  1673.  (Grafschriften  bjj  Jan 

t,  blz.  382). 

)  Gokms. 


142 

Op  d'Af  beeldinge  van  Juffr. 

Margareta  Aldegondis  van  den  Enden. 

bene  taeendo  Eloqttentia  discitur. 

Hoe  wel  te  spreken  best  in  'tswggen  wordt  geleert, 
Vertoont  ons  Margreta,  door  *twel  sw^jgen,  en  wel  spreken: 

Oudt  Bomen,  op  haer  Tongh,  herbooren,  wort  geëert, 
Van  Geesten,  die  haer  Pen,  om  zeden-lessen  smeken.  1) 

Of  Dr.  Franciscus  van  den  Enden  een  slechten  invloed  op 
zijne  leerlingen  heeft  uitgeoefend  ?  Ziedaar  een  vraagstuk,  dat 
te  belachelijk  zou  zijn  om  te  bespreken ,  waren  onze  voorouders 
minder  bekrompen  en  kleingeestig  geweest.  Immers  zij  hebbeu 
met  man  en  macht  wat  men  het  „ atheïsme"  noemde  van 
Spinoza,  op  den  kerfstok  van  den  geleerden  dokter  gebracht. 
Colerus  noch  Bayle  hebben  hem  echter  persoonlijk  gekend: 
hooren  wy  dus  Willem  Goeree,  den  eenige  onder  Van  den 
Endens  „vrienden",  die  het  later  noodig  vond  's  mans  nage* 
dachtenis  te  bekladden.  Hij  noemt  hem  „een  man,  die  ons  in 
zijn  bloeitijd  alhier,  zeer  wel  is  bekend  geweest,  met  den* 
zelven  omgegaan  en  meer  dan  eens  gegeten  en  gedronken 
hebben;  waar  weynig  van  gestigt  wierden:  en  vervolgens 
naderhand  wel  hebben  konnen  gissen,  dat  ook  Spinoza  van 
dezen  zijnen  Meester,  weynig  goede  beginselen  heeft  ingezogen  ; 
als  die  zeer  mild  was  zijn  Ongodistize  gronden,  aan  rijp  en 
groen  uyt  te  venten,  en  te  roemen  „Do^  hy  mg  het  fdbeltjen 
van  't  Geloof  had  quyt  gemaakt.^'  En  't  heugd  ons,  dat  hij  zeker 
Juffrouw  op  de  Rooze  G-ragt ,  die  haar  eenig  Zoontje  verlooren 
had,  in  sté  van  in  Gods  Voorzienigheid  te  leeren  berusten» 
door  zijn  onbeslopte  taal  zoo  heftig  bedroefde,  dat  ze  nauw 
te  stillen  nog  te  troosten  was."  2)  Elders  meldt  dezelfde 
berichtgever:  »W\j  hebben  omtrent  40  Jaren  geleden  den  be^ 
kenden  Franciscus  van  den  Ende  binnen  Amsterdam,  uyt 
zekere  erfgerugten,  en  als  een  roemweerdig  stuk,  met  veel 
smaak  hooren  verhalen,  dat,  als  de  Scherpregter  Vaninus 
zou  naar   de   vuur-paal  leyden,  daar  men  hem  eerst  zou  van 


1)  Mengehijmen,  1669,  blz.  58. 

2)  W.  Goeree,  Kerk-  en  Weereldl.  Hist.  2e  druk,  1730,  blz.  665. 


143 

't  spmaklid   berooven ,  hij  hem  belastte  de  Pols  te  voelen ,  of 
iij  ooi  gealtereerd  in  gemoed  of  bloed  mogt  wezen?''  1) 

Wij    willen   op  de  waarheid  van  dit  een  en  ander  niets  af- 
dingen.  Maar  men  zal  ons  toegeven,  dat  tafelgesprekken  misschien 
^^t  juist  een  zeer  gepaste  gelegenheid  zijn  om  stichtinge  uit 
te  venteen,   en  dat  doktoren  in  de  medicijnen  veelal  de  meest 
ODgesclukte  personen  zijn,  waarvan  men  dat  verwachten  kan. 
^JJ  Tv^xUen  gaarne  aannemen ,  dat  Van  den  Enden ,  die  in  zijn 
^g  ^n  veelbewogen  leven  zeker  heel  wat  godsdiensttwisten 
liad  st^uischouwd  en   meegemaakt,   er  een  groot  deel  van  zijn 
geloof  9    misschien  alles ,  bij  had  ingeboet :  hij  was  ongetwijfeld 
een  v^xnjgeest,   een  Lucianist,   die,  prat  op  de  nieuwste  wijs- 
heid,    zooeven  door  de  wijsgeeren  van  zi^n  tijd  verkondigd,  er 
geen     l)een  in  zag  den  draak  te  steken  met  wat  hij  als  »ver- 
ouder^e   opiniën"   beschouwde.   En   wy  kunnen  begrijpen,  dat 
een  D[i.an  als  hij  bewondering  moest  gevoelen  voor  de  bravade 
van  ^en  Vanini,  die  met  ware  doodsverachting  den  brandstapel 
\)eUotö.  't  Gedrag  van  de  „juflErouw  op  de  Rozengracht"  mogen 
de  psychologen  verklaren :  wij  voor  ons  meenen  wel  meer  ver- 
ïïomen  te  hebben,  dat,  wie  nederzit  in  stil  verdriet,  bij  de 
eerste   de  beste  troost  die  geboden  wordt,  plotseling  uitbarst 
^  luidruchtiger  smart. 

Beduidt  dit  alles  dus  weinig,  van  meer  beteekenis  is  stellig 
^^  dankbaarheid  z^ner  leerlingen  en  vereerders.  Kerckrinck 
^*^^ft:  „Franciscus  van  den  Enden,  die  mij  onderrichtte  in 
f  ^Wetenschappen  en  de  wijsbegeerte,  een  man  over  wiena 
•^^^tekende  verdiensten  ik  nog  niet  uitgepraat  ben."  2)  Van 
^  brallende  verzen  ter  zijner  eer  door  Antonides  van  der 
''^^ö  3)   geschreven,   is   den  lezer  reeds  het  merkwaardigste 


^)  Und,,  blz.  617.  «Veertig  jaren  geleden»  (Ie  druk  1705)  waai  1665. 
^^)   Qiii   me  liberalibos  et  philosophicis  disciplinis  imbuerat  (viro  de  c^jus 
T^^^^üis  laudibos  alibi   mihi   erit   dicendi  locos).  Opera  omnia,  Lugd.  Bat 
^7,  pag.  199. 

^)  Er  is   m.  i.   niet  alleen  grond  voor  't  vermoeden,  dat  Antonides  veel 
haize   van  den   vroolpen  dokter  heeft  verkeerd,  maar  misschien  heeft 
Ö^n  scherpe  blik  ook  weer  ontdekt  —  als  bj  Spinoza  en  Kerckrinck  —  dat 
^^t  apteekeri^ongenlje  te  goed  was  om  flesschen  te  spoelen.  £n,  zooals  onzjd> 


144 

getoond.  Rest  ons  nog  een  kort  gedichtje  van  Pieter  van  Bixtel , 
dat  luidt  als  volgt: 

Aen  den  hoogh-geleerden  Heer  Franciscos  van  den  Enden, 

Medicinen  Doctor. 

Oodts  Wesen,  dat  sigh  selfs  geheel  in  't  al  besluyl, 
Begrypt  ghy  in  nw  Geest,  en  leert  het  ons  bekennen. 

Wat  heyl  uyt  weetenschap,  wat  ramp  ujt  dwaesheydt  sprayt, 
Vertoont  ge,  om  ons  tot  deught,  door  waarheydt  te  gewennen.  1) 

Hier  doet  zich.  een  nieuw  vraagstuk  op,  dat  echter  lichter 
te  stellen ,  dan  te  beantwoorden  is ,  nl.  dit :  was  het  misschien 


BariAch  stellig  ten  zgnen  hnize  —  ik  vertrouw  gaarne  de  sage  — herdoopt 
of  vertaald  is  in  Benedictus,  zal  het  ook  Van  den  Enden  wel  weer  geweest 
zgn,  die  van  Jan  Antonisz.  een'Joannes  Antonides  van  der  Goes  gemaakt 
heeft.  Immers  deze  was  «in  zgne  kintsheyt  geheeten  Jan  Antonisz.,  naer 
den  lagen  zwier  der  oude  eenvoudige  burgeren,  en  vooral  der  nederige  Doops- 
gezinden, hoedanig  ztjne  ouders  waren,  en  nam  dezen  naem  aan  op  den 
raedi  van  zeker  geleert  man,  die  xifne  toekomende  vermaertheit  tegemoet 
zag;  en  voegde  daer  den  toenaem  zgns  Yaderlants  bg».  Zóó  zijn  levensbe- 
ischrijver;  en  ik  ken  slechts  één  man  in  Antonides*  omgeving,  die  mm  na 
Antonides*  dood  (1684)  schroomde  te  noemen,  nl.  Dr.  Van  den  Enden. 

Voor  de  volledigheid  wil  ik  nog  op  iets  wijzen.  Bg  Joachim  Oudaan,  II, 
222,  vindt  men  een  gedicht  «op  de  Rechtsvorderiiig  van  den  Hr.  Mr.  Adriaan 
de  Bakker,  Hooftoff.  der  Stad  Haarlem,  tegen  den  persoon  van  Bomeyn  de 
Hooge,  wjjlen  plaatsntjder  tot  Amsterdam»,  etc.  waarin  de  als  graveur, 
schilder  en  latynsch  dichter  beroemde  Romjjn  de  Hooge  —  volgens  Eramm 
in  1640  of  '46  geboren  —  in  zulk  een  opmerkelgk  verband  gebracht  wordt 
met  Van  den  Enden  en  het  tooneelstuk  Philedonitis,  dat  er  uit  te  besluiten 
valt:  Romgn  de  Hooge  heeft  zjjn  lattjn  bg  Van  den  Enden  geleerd.  £n  dat 
kan  slechts  Van  den  Enden's  roem  vermeerderen.  Of  men  echter  de  erotische 
prenten,  die  R.  de  H.  teekende,  op  Van  den  Enden's  rekening  mag  schrgven ? 
Nergens  wordt  den  laatste  onzedelijkheid  ten  laste  gelegd,  en  met  onbesuisde 
zwartmaken)  moge  een  Oudaan  zich  verlustigen  —  wg  liever  niet 

Is  Jan  van  Elsland,  die  als  leerling  van  Van  den  Enden  bezongen  werd 
door  van  Rixtel ,  dezelfde ,  als  de  latere  rgmelaar  van  dien  naam,  die  op  14  Noy. 
1736  in  'tHaarlemsch  Leprozenhuis  overleed  (zie  zijn  «Gezangen», Haarlem 
1738  (4e  druk,  aan  het  einde),  wiens  vader  o. a.  gevierd  werd  door  Tessel- 
schade  Roemers  (ApoUo's  Harp,  blz.  318)  en  Henr.  Bruno  (Mengelmoes  I, 
205),  dan  hebben  wg  in  hem  een  slecht  discipel.  Ten  minste,  als  men  in 
's  mans  gezangen  zgn  leven  doorgronden  mag. 
'  1)  Mengelrgmen,  Haarlem  1669,  blz.  40. 


145 

Van  den  Enden,  die  Spinoza  tot  het  „Pantheïsme"  bracht?!) 
Jn  een  ander  gedichtje  van  langeren  adem,  dat  gedateerd  is 
20  Maart  1666,  heet  het  bij  Van  Rixtel: 

Wie  Wijsheidt  soekt,  aenschou  al  't  geen  de  t|jt  vertoont, 
En  let  hoe  't  qaaet  en  't  goet,  zyn  Meester  straft  en  loont 

Hoe  Godts-dienst  bet  gemoet  doet  rusten  op  't  geloovcn : 
Hoe  Waerheydt,  onderdrukt,  de  Loogen  rackt  te  boven: 
Hoe  Waen,  en  Scbtjn  bot  Volk  verblinden  in  't  verstaen: 
Hoe  Raetbuys,  Eerk  en  Beurs  bestaon  door  manck  te  gaen: 

Wie  soo  de  Weerelt  in  zgn  Ingewant  beziet, 

Soekt  Godi  in  't  Al  aUeen,  en  vint  daer  buyten  niet.  2) 

^en  zou  hierin  eene  bevestiging  der  vraag  kunnen  zien .... 

^^ien   Van   Rixtel  vóór   Spinoza  met  Dr.  Van  den  Enden  in 

^^^ciraking  ware  gekomen ,  wat  stellig  niet  het  geval  is.  Ook  zal 

^iemand  veronderstellen ,  dat  Spinoza  voor  niets  het  Jodendom 

^^rlaten  heeft,  voor  niets  in  den  ban  gedaan  werd.  Ongetwijfeld 

Btonden   zijne    wijsgeerige  ideeën,  de  kern  zijner  phUosophie, 

vast  toen  hij  uitging  uit  Israël.  Zoo  blijft  er  dus  slechts  deze 

oplossing  over,  dat  de  jeugdige  denker,  die  op  ieder  metwien 

hij  langeren  tijd  verkeerde ,  zijn  machtigen  invloed  uitoefende , 

Franciscus  van  den  Enden,  den  Lucianist,  tot  het  Pantheïsme 

gebracht   heeft:   de  leerling  den  meester.  Immers,  het  is  niet 

om   den   laatste,    maar   om   den    eerste,    dat  zich  weldra  de 

pantheïstenclub  verzamelt;  niet  de  meester,  maar  de  leerling 

is    de    bron,  waaruit  de  pantheïstische  strooming  ontspringt. 

Wel  is  waar  kon  het  den  geleerden  arts,  die  stellig  dweepte 

met   de   Neo-Platonici   der   Renaissance,   niet   geheel  vreemd 

zijn.     Doch    het    feit    is   te    merkwaardiger,    aangezien   men 

vroeger   —  op  geheel  onvoldoende  gronden  —  het  tegendeel 

bad  vermoed!  3) 


1)  Men  veroorlove  ons  het  minder  juiste  woord  «pantbeïsme»  bier  te  ge- 
bruiken in  stee  van  eene  lange  omscbrtjving.  Hier  is  de  bedoeling  duidelijk, 
doch  men  vergeltjke  Dr.  J.  P.  N.  Land,  Am.  Geulincx  und  s  Pbilos.  1895. 
S.  137. 

2)  Mengelrijmen,  Haarlem  1669,  blz.  141. 

3)  Van  Bixtel   is   dan  ook   voor   zooverre  mjj   bekend  de  eenige,  wiens 

10 


146 

Het  moet  eene  vroolijke  woning  geweest  zijn,  dat  huis  van 
Dr.  Van  den  Enden !  De  levenslustige  jeugd,  die  uit-  en  ingaande 
den  drempel  versleet;  de  ouders  der  leerlingen,  die  natuurlijk 
af  en  toe  naar  hunne  vorderingen  kwamen  vernemen ;  de  jonge 
artsen  en  letterkundigen,  die  den  omgang  van  den  welbe- 
spraakten  en  veelervaren  geleerde  zochten:  een  zeer  onder- 
scheiden en  afwisselend  publiek,  waaronder  Spinoza  stellig 
een  flinken  voorraad  menschenkennis  heeft  opgedaan ,  en  onge- 
twijfeld ook  nieuwe  vrienden  vond.  Waar  algeheele  zekerheid 
misschien  nimmer  te  verkrijgen  valt,  kunnen  alleen  zij,  die 
gaarne  knoopen  in  biezen  zoeken ,  het  afkeuren ,  wanneer  wij  — • 
niet  geheel  zonder  grond  —  de  gissing  wagen,  dat  onze 
jeugdige  wijsgeer  ten  huize  van  Dr.  Van  den  Enden  kennis 
heeft  gemaakt  met  verschillende  jonge  mannen ,  die  wij  weldra 
als  leergierige  vereerders  met  hem  in  briefwisseling  zien  treden. 
In  de  eerste  plaats  dient  hier  Lodewijk  Meyer  genoemd  te 
worden,  wiens  naam  in  de  geschiedenis  onzer  vaderlandsche 
letteren  niet  geheel  en  al  vergeten  wordt.  Toch  is  hetgeen 
dddr  omtrent  hem  vermeld  staat  zóó  vaag  en  onbepaald,  dat 
men  het  nauwelijks  een  beeld  kan  noemen. 

Lodewijk  Meyer  was  de  zoon  van  Willem  Jansz.  Meyer  en 
Maria  Lodewijcks  1),  gezeten  burgerlieden ,  die  in  het  jaar 
1630  hetzij  te  Amsterdam,  hetzij  elders  door  zijne  geboorte 
verblijd  werden.  2)  Hij  behoorde,  evenals  Kerckrinck  tot  de 
Luthersche  gemeente.  3)  Mogen  wij  vermoeden ,  dat  hij  in  zijne 
jeugd  de  latijnsche  school  heeft  afgeloopen,  zeker  zijn  wij  er 
van,  dat  hij  de  taal  van  Cicero  uitstekend  kende,  doch  zich 
ook  reeds  vroegtijdig  op  de  beoefening  der  Nederlandsche  taal 


pantheïsme  op  Van  den  Enden  teruggaat.  Btj  Antouides  trof  ik  daarvan 
nergens  sporen  aan,  en  Kerckrinck  blijft  in  zijne  geschriften  altgd  vakman, 
d.  w.  z.  medicus. 

1)  Ik  vond  de  begrafenis  zijner  moeder  —  later  te  vermelden  —  die 
evenals  hg  op  de  Bierkade  woonde. 

2)  Voor  het  jaartal  volgt  de  bewgsplaats. 

3)  Dit  blijkt  uit  een  door  hem  vervaardigd  gedicht  op  het  orgel  in  de 
Luthersche  kerk,  dat  uit  1658  of  '59  moet  dagleekenen,  en  waarin  hfl 
spreekt  van  «onze  kerk». 


147 

en  letteren  heeft  toegelegd.  Uit  een  bundel  door  hem  geschreven 

gediclten,  welke  ons   gelukkig  bewaard   bleef,  1)  blijkt,  dat 

hij   omstreeks   1650  —  zoo   al   niet  eerder  —  begonnen  is  de 

dich-fcpen   te   hanteeren.    De    twintigjarige   jonkman    koesterde 

gn)0't;«che  plannen:  in  zijne  „Inleiding'*  zingt  hij: 

lEen  ander  Bomer  neem'  maar  eene  stoffe  in  handen, 

En  hnw'  zjn'  luitesnaar  an  enkel  slagh  van  dicht, 
Dn  speel*  de  brandt,  die  Mars  in  dorpen,  steeden,  land^, 

0(t  die  de  Minnegodt  in  hart  en  boezem  sticht. 
l^jn  zwaaneschacht ,  van  meer  als  eene  Inst  gedreeven , 

Wil  steeds  verschiet  van  spijs,  die  haar  den  honger  boet'; 
Na  toont  zj  't  Eerstendom  het  spoor  van  's  Meesters  leeven, 

En  volgt  in  Neêrlandsch  qjm  Van-Kempen  2)  op  de  voet; 
Dan  stapt  zy  prachtigh  op  bebloede  Treortooneelen » 

J^»     nog   tal   van   andere    blauwe    voornemens    herbergde  zijn 

»2rwBneschacht",    die    echter   niet  alle  tot  uitvoering  gekomen 

^ïi.   Hoewel  hij  zich  zoowel  tot  „priester"  van  Amor  als  van 

'**-^lpomene   gewijd    achtte ,  schijnt  hij  den  oudsten  der  Goden 

«echts   per    occasie    gediend    te    hebben   —   ten   minste,    wij 

^^Unen  geen  enkel  minnelied  van  hem ;  des  te  meer  gedichten 

^I^     bruiloften ....   van  anderen.  Deze  nu  zijn  geen  haar  beter 

^^     hechter   dan   de  gewone  rijmelarij  bij  zulke  gelegenheden, 

^^inig   beteekenend   en   onkiesch  —  de  algemeene  fouten  van 

^^n    tijd,    waaraan   ook    Vondel   zich   niet  zelden  bezondigde. 

-*-ooli  schijnt  Meyer  er  zooveel  naam  mee  gemaakt  te  hebben, 

^0.1;    men    ook    hem   als    „dichter*'  aanmerkte,  toen  Vondel  in 

■1653  op  het  Sint  Lucasfeest  door  een  bent  van  honderd  schilders 

^^     poëten    als    „Feniks    van    ons  Landt"  gelauwerd  werd.  3) 

^^n   zijn   priesterambt   onder  Melpomene  maakte  de  jonkman 

^    den   beginne   weinig  werk.  Wel  had  hij  reeds  in  1662  het 

tï^nrspel   „de  Verloofde  Koninksbruidt "  ;, opgezet",  doch  door 

1)  Handschrift  op  de  Bibl.  der  Maatschappij  van  Ned.  Letterk.  te  Leiden, 
tenneld  in  den  Catal.  Ess.  blz.  82,  drukw.  I,  341. 

2)  Thomas  k  Eempis.  Die  etende  en  stappende  pen  is  een  vrij  slecht  ge- 
kozen beeld. 

3)  De  weinig  beduidende  «Lauwerkrans»,  bij  die  gelegenheid  door  Meyer 
namgedicht,  is,  behalve  in  het  genoemde  Hs.,  ook  te  vinden  in  de  Holl. 
ftmas,  1660,  I  blz.  12. 


studie  en  andere  beslommeringen  bleef  het  jaren  lang  onaf- 
gewerkt  „achter  de  bank  liggen '^  en  verscheen  eerst  in  1668 
in  het  licht.  1) 

Of  er   werkelijk  een  poëet  in  Lodewijk  Meyer  school?  „De 
konst",  zoo  zegt  hij 

«de  konst  is  niemandt  angebooren, 
Maar  wordt  door  oefifening  bejaagt,  en  arrebeydt, 
Die  anhoudt  zonder  rust,  en  voortstreeft  onbezweeken»  2) 

Ware  die  meening  minder  algemeen  geweest,  dan  was  ons 
heel  wat  rijmelarij  bespaard  gebleven!  Doch,  in  ander  opzicht 
leidde  zij  onzen  jonkman  tot  nuttiger  arbeid.  In  1650  was 
nl.  b\j  Thomas  Fonteyn,  toen  nog  boekdrukker  te  Haarlem, 
een  „Nederlandtsche  Woorden-Schat"  verschenen,  waarin  op 
152  bladzijden  ruim  3600  „uitheemsche  woorden,  die  soms- 
tijdts  onder  het  Nederlandtsch  gevonden  worden,  verduitscht" 
waren.  3)  Zooals  later  bleek  was  het  werkje  samengesteld 
door  J.  Hofman,  een  Haarlemsch  taaibeoefenaar.  Het  boekske 
bewees  zich  spoedig  zoo  bruikbaar,  dat  de  drukker  Fonteyn, 
inmiddels  naar  Amsterdam  verhuisd,  naar  het  schijnt  met 
goedvinden  van  den  samensteller,  de  bewerking  van  de  tweede 
uitgave  aan  Lodewijk  Meyer  opdroeg.  Met  eenige  duizenden 
woorden  vermeerderd,  verscheen  het  in  1654  te  Amsterdam 
opnieuw.  „Geen  lof  noch  roem,  maar  't  nut  van  zijne  land« 
genooten,  die  met  hem  nog  een  trek  tot  verheerlijking  van 
onze  taal  in  hunnen  boezem  kweekten*',  ziedaar  het  doel  dat 
Meyer  met  de  uitgave  beoogde.  En  dat  zijne  landgenooten  het 
in  dank  aannamen  blijkt  daaruit,  dat  in  1658  de  derde  druk» 
nu  dubbel  zoo  omvangryk  geworden,  bij  Jan  Hendrikz.  en 
Jan   Bieuwerésjg.   het    licht   zag.  4)   Is   de   verdietschinge    der 


1)  Dit  een  en  ander  bljjkt  nit  het  Voorwoord  van  genoemd  stuk.  Yoor 
de  kritiek,  zie  Jonckbloet,  Letterk.  XVIIe  eeuw,  deel  IL 

2)  «Inleiding»,  in  het  Hs. 

3)  Deze  eerste  en  alle  Tolg.  drukken  op  de  Bibl.  der  Maatsch.  v.  Ned. 
Lett  te  Leiden. 

4)  24  +  512  blz.  Ook  deze  uitg.  was  nog  bg  Fonteyn  gedrukt  De  4e 
van  1663,  en  de  5e  van  1669  werden  nog  door  Meyer  bewerkt,  steeds  uit- 
dijende. De  6e  is  van  1688,  de  12e  van  1805. 


Treemde  woorden  ook  niet  altijd  even  gelukkig,  toch  is  het 
Aot  en  gemak ,  door  Meyer's  Woordenschat  —  zqn  naam  kwam 
niet  op  den  omslag,  voor  hij  daar  werkelijk  recht  op  had  — 

Aan  meer  dan  v^f  achtereenvolgende  geslachten  bewezen, niet 

ÜéA  te  overschatten. 


^-Hi 


t^d 


Qndertnsschen  was  Meyer  gaan  studeeren.  W^  vinden  hem 

84-jarig  jonkman ,  op  19  Sept.  1654  ingeschreven  als  student 

de  philosophie   aan  de  hoogeschool  te  Leiden.  Wij  vinden 

«m  daar  nogmaals  op  26  Sept.  1668  1)  — doch  nu  als  student 

de  geneeskunde,  waarin  hg  op  20  Maart  1660 promoveerde.  2) 

t  hi^  inmiddels  veel  te  Amsterdam  verkeerde ,  blijkt  uit  het 

it,    dat   hij  daar  in  1668  sijn  blijspel  „de  Loogenaar '\  naar 

-et   Fransch   van  Comeille  bewerkt,  in  het  licht  zond;  bl^kt 

ik    uit  verschillende  bruiloffcsdichten ,   door  hem  in  dien  t^d 

•^rvaardigd.   Wq  trefifen  er  hem  o.  a.  op  de  bruiloft  van  den 

nrerigen   CoUegiant   Jacob  Linnich  den  Jonge  met  Katharina 

aoobs  de  Vries,  gevierd  op  den  6<^^n  van  Bloeimaand  1658 ;  3) 

Meyer's  klinkdicht  bij  die  gelegenheid  even  onbeduidend 

de  rest,    Joost  van  den  Vondel,  die  er  als  bloedverwant 

>k  tegenwoordig  was,  had  een  waar  prachtstukje  ineengezet, 

^>g   't  lezen   over   waard.  4)    Wij   ontmoeten  hem  nogmaals, 

n  Amalia  van  Solms  in  1659  „op  haare  Gheboortedagh"  te 

m  „prachtigh  onthaalt  wierdt".  5) 

Had  Meyer  in  zijn  jonge  jaren  het  plan  gekoesterd  als  een 

6  Thomas  k  Eempis  aan  *t  Christendom  „het  spoor  van 

* « meesters  leven  '^  te  w^zen ,  het  bleek  weldra ,  dat  h^  —  hoe 

S^Bchikt  ook  tot  tal  van  dingen  —  alles  behalve  voor  mystiek 

Aangelegd  was.  Nauwelijks  met  de  studie  der  wijsbegeerte  be- 


1)  Daar  staat  als  leef^jd  aangegeven  20  jr.,  wat  stellig  28  moet  gelezen 
Ksdsn. 

2)  Series  Medic   Amstel.  1641 — 1753,  op  *tAmst.  Archief.  Achter  zijn 
ttam  ehis  =  poorter.  Hq  noemt  zich  later  «Phil.  et  Med.  Dr.» 

3)  Ftodamatie   in   de   Pojboecken   op    11   April   1658.  Mejer's  gedicht 

JD  *tH8. 

4)  BiJ  Jonckbloet,  Letterk.  17e  eeuw,  II»,  172  en  Van  Lennep,  VIL  670— 1. 
6)  Gedicht  in  't  Hs. 


150 

gonnen  werd  hij  een  ijverig  Cartesiaan,  en,  zagen  wij  hem 
straks  reeds  in  betrekking  met  de  CoUegianten  Jan  Rieuwertsz. 
en  Jacob  Linnich ,  er  is  reden  te  over  voor  de  veronderstelling , 
dat  hij  evenmin  als  op  hunne  bruiloften  in  hunne  colleges  een 
vreemde  was.  Ongetwijfeld  had  Jan  Pietersz.  Beeltbouwer ,  die 
hem  waarschijnlijk  van  aangezicht  tot  aangezicht  kende,  maar 
in  lateren  tijd  tegen  hem  schreef  en  voorwendde  hem  niet  te 
kennen,  geheel  gelijk  toen  hij  zeide:  „my  schijnt  toe,  datghy 
in  uwe  jeught  tot  de  Theologie  aengheleydt  sijt,  of  by  goede 
meeningh,  ofte  door  quellinghen  u  daer  toe  bevlyticht  hebt; 
en  gy  geen  booger  wetenschap  wetende,  als  by  de  Aertsche 
kercke,  en  gy,  geen  deurgangh  vindende  door  al  dat  bittere 
twisten,  schelden,  kyven  en  vloecken,  dat  ghy  daerop  hebt 
stil  gestaen;  toen  getwijffelt  of  Godt  de  dingen  der  menschen 
gadeslaet  of  niet!  en  dat  ghy  toen  gevallen  sijt  aen  de  kant 
der  ghenoemde  Philosophen,  die  de  H.  Schrifture  hatich  syn, 
die  door  't  gekibbel  der  Leeraren  de  Schrifture  wrack,valsen 
ydel  schatten."  1)  Ook  Meyer  zocht  waarheid,  eerst  in  de 
verschillende  godsdienstige  systemen,  om  ze  daarna  te  vinden 
bij  Descartes  en  Spinoza.  Meyer,  die  veel  wist  en  naar  het 
schijnt  over  een  machtige  boekenschat  beschikte ,  heeft  spoedig 
een  innige  vriendschap  opgevat  voor  den  Joodschen  denker, 
dien  hij  bij  Dr.  Van  den  Enden  leerde  kennen;  stellig  zijn  zq 
elkaar  meermalen  van  dienst  geweest  en  bleven  elkander  waar- 
deeren tot  in  den  dood.  De  Luthersche  geneeskundige  had  een 
uitgebreiden  vriendenkring,  maar  hij  was  van  nature  te  voor- 
zichtig  om  Spinoza  met  allen  in  aanraking  te  brengen.  Alleen 
de  werkelijk  wijsgeerige  koppen  kwamen  daarvoor  in  aan- 
merking: Meyer's  „oudste  en  trouwste  vriend",  zijn  tijd  en 
ambtgenoot  Dr.  Johannes  Bouwmeester  zal  wel  met  hem  ten 
huize  van  Van  den  Enden  verkeerd  hebben.  Hij  was  op  4 
November  1630  geboren,  2)  ging  op  30  Maart  1651  te  Leiden 


1)  In  zgn  «Antwoort  op  het  Boeck,  genaemt  de  Philos.  dTjtleghster  der 
H.  Schrifture».  (Alle  de  Wercken,  1671,  blz.  7). 

2)  De   datum   blijkt   uit   een   gedicht  in  Meyer's  Hs.  in  verband  met  de 
opgave  van  20-jangen  ouderdom  in  't  Alb.  Stud.  Leid. 


151 

in  de  philosophie  stndeeren ,  en  promoveerde  daar  in  de  genees- 
iande  op  27  Mei  1668.  1)  Hij  was  een  man^  die  evenals  L)r. 
Meyer  oog  had  voor  de  stadie  van  taal-  en  letterkunde,  die 
scheikimdige  —  dus  ook  alchimistische  onderzoekingen  deed; 
die  natuur-,  aard-,  aardrijks-,  en  sterrenkunde  beoefende,  en 
in  de  wijsbegeerte  opging,  in  *t  kort,  een  geleerde,  2)  die 
<?c  omni  re  scïbüi  et  quibusdam  aiiis  wist  mee  te  spreken  — 
maar  het  dan  ook  bij  spreken  liet.  In  druk  is  al  zeer  weinig 
van  hem  tot  ons  gekomen.  Slechts  in  één  enkel  opzicht  heeft 
^bouwmeester  zich  geen  geestverwant  van  zijn  meer  bekenden 
"Vriend  getoond:  hij  trad  in  't  huwelijk,  3)  terwijl  Meyer  zonder 
^wederhelft  door  *t  leven  ging. 

Nog   een    derde  schrander  jonkman  verscheen  in  die  dagen 

^^ïissehien  reeds  af  en  toe  in  Van  den  Enden's  kring,  en  daar 

^ijne    geschiedenis   niet   de  minst   merkwaardige  is,  welke  in 

^ïit    werk    zal    behandeld    worden,    willen   wij   hier   alles  wat 

^ïas    omtrent  de  jeugd  en  familieomstandigheden  van  Adriaan 

■*^oerbagh  —  want  zóó  luidde  zijn  naam  —  gebleken  is,  mede- 

^^den.  Het  is  betrekkelijk  weinig. 

Z^n  vader  —   wiens  voornaam  ons  onbekend  bleef  —  was 
^"^xinoedelijk  van   Duitsche   afkomst:   immers  in  het  Duitsche 
^^xrstendom  Waldeck  ligt  een  stedeke,  Korbach  geheeten,  en 
l)est€Ukt  nog  een  boekje  van  een  Duitschen  monnik,  Joannes 
^^X'bachius,    in    1535   tegen   de   Wederdoopers  gericht.  4)  Hij 
gehuwd    met   Trijntje   Claes  Roch ,   die   hem  een  drietal 
-*^*xderen    schonk,    met   name  Lucia,   een   meisje   dat  in  1629 
^>^  geboren  zijn,  Adriaan,  die  in  1632  of  '33  het  levenslicht 
,  en  Johannes,  hoogstens  twee  jaren  jonger.  Waarschijnlijk 
de   kinderen    nauwelijks    de   luren   ontwassen   toen   de 
e  zich  te   Amsterdam  nederzette:  mogelijk  waren  zij  er 


X)  Series  Med.  Amstelod. 

2)  Dit  alles  blijkt  uit  een  gedicht  door  Meyer  in  1673  vervaardigd,  waarvan 
^^    later  *teen  en  ander  aanhalen  zal. 

3)  Bö    zijne  begrafenis   wordt  hij  genoemd  «man  van  Maria  Oortmans». 
woonde  op  de  N.  Z.  Voorburgwal. 

4)  Joannes   Corbachius,   Contra   Anabaptistas   unici  baptismatis  assertio. 
CoVmiae,  Melch.  Novesianus,  1585.  (Bibl.  Tel.  Bapt.  te  Amst). 


162 

geboren.  1)   Hun   vader  schijnt  reeds  vroeg  overleden  te  zijn. 
De   familie   behoorde  tot  de  gereformeerde  kerk  en  was  vrij 
bemiddeld.   In   September  1647  woonde  de  weduwe  Eoerbagh 
met  hare  kinderen  op  de   „Engelse  Kay",  toen  Lucia  —  18 
jaren   oud  geworden  —  in  het  huwelyk  trad  met  den  laken- 
kooper  Jacob  Blauwenhelm  van  de  Heerengracht.  2)  Eene  zuster 
van  Blauwenhelm  begaf  zich  twee  jaren  later  in  den  echt  met 
den    boekverkooper   Johannes   van   Ravesteyn,   toen   31   jaar 
oud.  3)  Jacob  Blauwenhelm  overleed  echter  spoedig  4)  evenals 
zijne  zuster ,  zoodat  Johannes  van  Ravesteyn  en  Lucia  Koerbagh 
besloten  liever  samen  in  het  huwelijk  te  treden  dan  alleen  te 
blijven:    alzoo   geschiedde   in   de    eerste   dagen   van   1662.  5) 
Adriaan  en  Johannes  Koerbagh ,  een  broederpaar  dat  elkander 
zeldzaam   goed  verstond,   had  ondertusschen   —  vermoedelijk 
op    de  latijnsche   school  —  de  noodige  kundigheden  opgedaan 
om  te   gaan   studeeren.    De  eerste  gevoelde  roeping  voor  de 
rechtsgeleerdheid  en  de  geneeskunde ,  de  laatste  voor  de  theo- 
logie.   Onafscheidelijk    verbonden   in  lief  en  leed  vinden   wij 
beiden  op  denzelfden   Septemberdag  van  het  jaar  1663  inge- 
schreven als  studenten  aan  de  hoogeschool  te  Utrecht.  6)  Trouw 


1)  *t  Is  mg  niet  mogen  gelukken  daarover  meerdere  gegevens  te  vinden. 

2)  Eerkei  Proclamatieboek  N^  465.  28  Sept.  1647.  Jacob  Blaewehelm 
van  A.,  out  23  jaar,  woon.  op  de  heeregracht,  geass.  met  Hans  Propheet 
SQn  stiefvader,  lakecoper,  en  Lucia  van  Eeurbach  van  A.,  woon.  op  de 
Engelse  Eaj,  out  18  jr.,  geass.  met  Trjjn  Adriaens,  haer  moeie. 

Eantteekening:  De  moeder  (van  den  man?)  consenteert  in  des^  hnwel. 
Trönlje  Claes  Boch  de  moeder  die  consenteert  in  desen  huwelQk,  dito  voeren» 
voor  mg  Serus. 

3)  Eerkei.  Proclamatieboeck  op  5  Deo.  1649.  Volgens  't  Gildeboek  der 
boekverkoopers  kocht  Ravesteyn  zich  op  26  Juli  1650  in  't  gild,  en  ver- 
toonde z(jn  «burgerscedul». 

4)  Begraf-registor  Nieuwe  Kerk,  24  Sept.  1658:  Jacob  van  Blauwenhelm 
op  de  EeysersgrafL 

5)  Eerkcl.  Proclamatieboek  10  Febr.  1662,  Johannes  van  Ravesteyn , 
boecscoper,  wed.  van  Aeltie  Jacobs  Blauwenhelm,  op  't  Water  ende  Lucia 
Coerbach  van  A.,  wed.  van  Jacob  Blauenhelm,  woont  op  de  Rouaensche  Eay. 

6)  Het  is  opmerkelijk  en  vermakelijk,  dat  de  Heer  P.  Leendertz,  die  in 
den  Navorscher  van  1877  (blz.  489  vlgd.,  537  vlgd.)  een  uitvoerig  artikel 
over  Adriaan  Eoerbagh  schreef,  niet  kon  vinden  waar  deze  gestudeerd  had: 


153 

als  Orestes  en  Pylades  vinden  w\j  de  beide  jongelieden  op  30 

Angnfltns  1666  nogmaals ,  doch  nu  aan  de  Leidsche  Alma  Mater : 

Adriaan  Yoor  de  geneeskunde ,  Johannes  voor  de  godgeleerdheid 

ÏDgesehreven.   Het  moeten  knappe  koppen  geweest  zijn,  want 

terwgl  Adriaan  den  doctorstitel  verwierf  in  de  geneeskunde, 

611  op  13  April  1661  ook  in  de  beide  rechten  promoveerde,  1) 

vinden   w^    Johannes   Koerbagh,  intusschen  Candidaat  in  de 

'Uieologie   geworden,   op   2  Augustus   1660  voor  eene  buiten- 

^Cewone    vergadering  van  de  Classis  van  Amsterdam  >  in  wier 

otalen  w^  lezen: 

^Lamb.    Vischvliet,   Jac.  Willingh  en  Joh.  Keurbagh,   de 

'katen  haar  opgeleyt  tot  genoegen  der  vergaderinge  verklaart 

ebbende,   is   men  tot  haar  exaamen  getreeden,  waar  in  sij 

dry   haar  soodaanigh  hebben  gequeeten,  dat  de  gansche 

x-^gadering  egnpaariglijk  geoordeelt  heeft  haar  tot  de  publique 

edikatie   toe   te  laaten,   mits  dat  sij  de  gewoonlijke  formu- 

n  onderteekenen."  2) 
Onxe  Johannes  onderteekende  de  formulieren,  en  werd  dus 
b     proponent   bevorderd  —  nog  ongeschokt  in  zijn  pas  aan- 
Xcerd  geloof. 


imon    Joosten    de    Vries,    Fieter    Balling,    Jarig   Jelles, 
Meyer,  Johannes  Bouwmeester,  Adriaan  Koerbagh, 
Hieuwertsz.    en    misschien   ook   eene    enkele   maal   Jan 
^etersze  Beelthouwer:   ziedaar  de  vriendenkring,  voor  welke 
!^inosa,    nadat   hij   eenige  jaren  bij  Dr.  Van  den  Enden  ge- 
lest was,  zijne  denkbeelden  schriftel^k  heeft  uiteengezet.  3) 


het  gedrukte  Alb.  Stud.  der  Acad.  van  Leiden  komt  zijn  naam  niet  voor» 
^^%.   497.)!  Als  de  heer  Leendertz  eens  onder  Ceurbach  gezocht  had,  zou 
^      hem  zoowel  gevonden  hebben  als  ik;  over  *t  algemeen  is  dat  opstel  xeer 
^^^tijMiwkearig  en  onvolledig. 

)  Dit  vermeld  de  Heer  Leendertz,  t.  a.  p.  blz.  497. 
)  Geschreven  Notulen  in  het  Archief  der  Nieuwe  Kerk,  welke  ik  'tvoor- 
t  had  te  kunnen  raadplegen. 

)  Wie  Van  Yloten^s  «Benedictus  de  Spinoza»  kennen»  zullen  het  vreemd 
^UBüf  dat   ik  hier  niet   van   Schaller  en  Brosser  gewag  maak,  wel  van 
I   die   daar  geheel   ongenoemd   bleven:  dat  alles  zal  ter  zgner  tgd 
<e  verklaring  vinden. 


154 

Waarschijnlijk  kwamen  zij  gedurende  den  laatsten  tijd  van 
Spinoza's  verblijf  te  Amsterdam  op  de  wijze  der  Collegianten 
samen,  waarbij  Spinoza  —  wiens  geestelijke  meerderheid  hun 
niet  lang  verborgen  bleef  —  als  leider  optrad.  Zijn  oudste 
wijsgeerig  geschrift^  het  boekje  „Van  God,  den  Mensch  en 
deszelfs  Welstand '^  dat  ons  slechts  in  het  Nederlandsch  be- 
waard bleef,  1)  toont  duidelijker  dan  zijne  latere,  meer  door- 
wrochte werken,  welke  invloeden  op  den  geest  van  den 
jonkman  moeten  gewerkt  hebben.  Men  speurt  er  nog  de 
Joodsche  wijsgeeren  uit  de  Middeleeuwen;  men  ziet  er  nog 
vrij  dikwijls  Bruno  om  een  hoek  gluren,  en  bemerkt  duidelijk , 
dat  de  wijsbegeerte  van  Descartes  nog  niet  geheel  is  verwerkt. 
Hoogst  'opmerkelijk  is  dit  eerste  ontwerp  der  Ethica,  niet 
alleen  doordat  het  ons  een  middel  is  geworden  om  den  ont- 
wikkelingsgang van  den  beroemden  wijsgeer  na  \fi  gaan,  maar 
vooral  ook,  omdat  het  nog  de  vriendelijk  welwillende  stemming 
ademt  van  den  jonkman,  die  op  zijn  levensweg  nog  weinig 
doornen  en  distels  had  gevonden.  Immers ,  het  blijkt  uit  alles , 
dat  hij  zich  van  den  banvloek,  door  zijne  voormalige  geloofs- 
genooten  over  hem  uitgesproken ,  niet  veel  heeft  aangetrokken . . . 
Had  hij  niet  terstond  tal  van  welwillende  en  voorkomende 
vrienden  gevonden,  die  hem  niet  slechts  met  open  armen 
ontvingen,  maar  ook  ingenomen  waren  met  en  bewondering 
koesterden  voor  de  wijsgeerige  overtuigingen ,  welke  aanleiding 
gegeven  hadden 'tot  zijne  uitbanning  uit  Israël?  Geen  enkele 
bittere  uitlating  tegen  het  profanum  vulgus  en  zijn  bijgeloof, 
geen  enkele  sarkastische  veroordeeling  van  het  drijven  der 
geestelijkheid  —  zoo  gewoon  in  zijne  latere  geschriften  — 
treft  men  in  deze  eersteling  aan.  Alleen  het  voorzichtige  ge- 
zegde aan  het  slot:  „Zoo  wil  ik  u  ten  hoogsten  gebeeden 
hebben  wel  zorge  te  draagen  omtrent  het  gemeen  maaken  van 
deze  dingen  aan  anderen.  Ik  en  wil  niet  zeggen,  dat  gy  die 
ten  eenen  maal  zult  by  u  houden,  maar  alleen,  zoo  gy  ooyt 


1)  En  misschien  werd  het,  niettegenstaande  de  uitdrukkelijke  verklaring 
op  het  titelblad  van  het  oudste  afschrift,  dat  wy  er  van  bezitten,  door 
Spinoza  ook  in  het  Nederlandsch  en  niet  in  het  Latyn  geschreven. 


166 

aaxii vangt,  die  aan  iemand  gemeen  te  maaken ,  dat  n  geen  ander 

oogmerk   en   drijve,   als  alleen   het   heyl  uwens  naasten,  met 

^^J3.en    door   baarbLgkelijkheid  van   hem  verzekerd  zijnde,  dat 

b^Xoninge  uwen  arbeyd  niet  en  zal  bedriegen"  — bewijst,  dat 

£j      ingezien   had,    dat    niet   ieders  geest  in   staat  is  nieuwe 

rheden  te  bevatten. 

den  laatsten  tijd  van  zijn  verblijf  bij  Dr.  Van  den  Enden 

hij  dezen  stellig  ter  zijde  bij  het  onderwijs  der  jeugd  1) 

daarin   hebben   wij   misschien  de  aanleiding  te  zoeken  tot 

schreven  der  —   onvoltooid  gebleven  —  verhandeling  de 

^'^^4iUectu8  emendaticne^  Van  de  Verbetering  van  het  Verstand. 

dat  geschriftje  is  opgesteld  in  denzelfden  geest,  vrij  van 

H«  bitterheid  en  scherpe  uitvallen. 

"Wat,    zoo   vraagt  men   onwillekeurig,   is  oorzaak  geweest, 
^   wij    enkele  jaren   later  onzen  wijsgeer  met  een  geschokt 
:xrtroQwen,  ja  onverbloemden  afkeer  van  eene  bepaalde  klasse 
.KI  menschen  —  de  predikanten  —  hooren  spreken? 
3Uibbi    Morteira    zou,    zoo    verhaalt    een    zijner   levensbe- 
bmrijvers,  2)  ten  slotte  onwillig  geworden  zijn  over  het  feit, 
"t:    de   man,  dien  hij  in  den  ban  had  gedaan,  vrij  en  frank, 
of  er   niets    gebeurd   ware,   binnen   Amsterdam  bleef  ver- 
eren;   ook  zonder  zijne  voormalige  geloofsgenooten  aan  zijn 
CDod  kwam,  en  voortging  zijne  gevoelens  te  verspreiden.  Dat 
^  noch  wilde  de  beleedigde  opper-rabbijn  op  den  langen  duur 
en.  Door  een  ambtgenoot  vergezeld  begaf  hij  zich  dus  tot 
Burgemeesters,   en  deelde  hun  mede,  dat  hij  Spinoza  niet 
den  ban  gedaan  had  om  onbeduidende  redenen,  doch  wegens 
^roxschrikkelijke   lastertaal    tegen  Mozes   en  de   Godheid.  En, 
^^n  aangeklaagde  zoo  zwart  mogelijk  afmalende ,  verzocht  hij , 
dat  de  overheid  hem  de  stad  mocht  ontzeggen. 

De  burgemeesters,  niet  wetende  wat  in  dezen  te  doen,  en 
^el  bemerkende ,  dat  de  wrok  die  Morteira  koesterde ,  hem  tot 
ö'^erdrijving  bracht,  zonden  de  rabbijnen  naar  de  predikanten, 


^)    Dit  wordt  zeer  aannemeltjk  door  de  voorstelling,  die  Lucas  geeft  van 
■^ïdex-  kennismaking,  en  het  gezegde  van  Jan  Rieuwertsz.  jr.,  tot  Stolle. 
^y    Lucas. 


156 

die  —  na  de  zaak  onderzocht  te  hebben  —  ook  al  niet  wisten 
hoe  zich  er  uit  te  redden.  In  de  wijze  waarop  de  aangeklaagde 
zich  verdedigde,  bespeurden  zjj  niets  goddeloos;  doch,  de  aan- 
klager was  rabb^Uy  en  wilde  het  gezag  van  den  geestelijken 
stand  bewaard  blijven,  dan  diende  er  iets  te  geschieden.  Zij 
gaven  dus  den  raad  aan  Morteira's  verzoek  gevolg  te  geven 
en  de  overheid  gaf  Spinoza  bevel  de  stad  voor  eenige  maanden 
te  verlaten.  Deze,  die  toch  reeds  lang  gewenscht  had  het 
gewoel  der  hoofdstad  te  ontvluchten,  om  in  landelijke  stilte 
en  eenzaamheid  te  beter  zijne  onderzoekingen  en  overpeinzingen 
te  kunnen  voortzetten,  zei  met  vreugde  de  stad  vaarwel  en 
begaf  zich  naar  Rijnsburg,  den  zetel  der  CoUegianten. 

Is  dit  verhaal  waar ,  dan  moeten  wij  aannemen ,  dat  Morteira 
de  eerste  stappen  daartoe  heeft  gedaan  in  de  laatste  maanden 
van  het  jaar  1659 ,  en  daar  hij ,  waarschijnlijk  nog  vóór  de  zaak 
hactr  beslag  gekregen  had,  in  Februari  1660  —  naar  het 
schijnt  geheel  onverwachts  —  overleed,  1)  is  de  zaak  onwille- 
keurig op  de  lange  baan  geschoven  en  de  straf  misschien 
lichter  geworden,  dan  't  geval  zou  geweest  zijn  als  hij  was 
blijven  leven. 

Het  verhaal  strookt  zoozeer  met  de  gewoonten  van  dien  tijd , 
en  ziet  er  zoo  aannemelijk  uit,  dat  wij  het  moeielijk  kunnen 
verwerpen  op  grond  van  het  feit,  dat  ons ,  na  langdurig  onder- 
zoek, geen  enkel  document,  geen  enkele  aanteekening  uit  de 
archieven  bekend  werd,  waardoor  het  wordt  bevestigd.  Van 
twintig  andere,  overeenkomstige  zaken  zal  men  daar  eveneens 


1)  Zgn  grafschrift  is  medegedeeld  door  D.  H.  de  Gastro  in  *t  Nieuw 
Israël.  Weekblad,  Jaarg.  II,  N»  45  (Vrijdag  7  Juni  1867).  Dien  volgens 
stierf  hg  op  24  Sjebat  5420  =>  7  Februari  (volgens  Kayserling,  Bibl.  Esp. 
Port.  Jud.  1890,  ==  9  Februari)  1660.  Een  lijkrede  op  hem  werd  uitge- 
sproken door  Spinoza's  zwager  Semuel  de  Casseres,  die  in  Hs.  bewaard  bleef 
op  de  Port.  Israël.  Bibliotheek  btj  de  Synagoge.  Het  boekje  vluchtig  door- 
ziende, kon  ik  in  de  Casseres  Portugeesch  geen  andere  zinspelingen  ont» 
dekken,  dan  dat  h(j  van  meening  was,  dat  er  in  zqu  ttjd  vele  doornen  en 
distelen  op  de  Israëlitische  korenvelden  opschoten.  Chacham  de  Casseres  zelf 
is  z(jn  vereerden  leermeester  spoedig  in  *t  graf  gevolgd :  hg  overleed  volgens 
Kayserling  nog  binnen  hetzelfde  jaar:  Nov.  1660. 


157 

Mgee£3  naar  zoeken :  Burgemeesters  vonden  bet  niet  de  moeite 
v^3ard  daarvan  aanteekening  te  houden  en  deden  alles  monde- 
iii3g  af.  En  het  wordt  hoogstwaarschijnlijk  door  dit  andere 
ffeit,  dat  Spinoza  —  zooals  wij  weldra  zullen  zien  — nog  vóór 
bJLj  eenig  boek,  dat  hem  in  slechten  reuk  kon  brengen,  had 
ia. meegeven,  bij  de  Amsterdamsehe  magistraat  wel  bekend  en 
\rxrij  verdacht  was.  1) 

Het  moet  in  de  eerste  maanden  van  het  jaar  1661  z^n 
geweest,  dat  onze  wijsgeer  zijne  vrienden  vaarwel  zeide  en 
Bxoh  te  Rijnsburg  ging  vestigen. 


1)  Evenmin  bewijst  het  iets,  dat  noch  de  notulen  van  den  kerkeraad^ 
noch  die  van  de  Classis  er  gewag  van  maken.  De  zaak  gold  de  gerefor- 
meerde kerk  niet,  en  hoogstens  zgn  er  enkele  predikanten,  die  bg  burge- 
meesters in  een  goed  blaadje  stonden,  in  gemoeid. 


VJ. 


Rijnsburg. 

Voor  een  niet  gering  gedeelte  was  het  stellig  aan  Descartes 
optreden  te  danken,  dat  in  het  eerste  twaalftal  jaren  na  het 
sluiten  van  den  Westfaalschen  vrede,  de  geest  van  het  ratio- 
nalisme opnieuw  vaardig  werd  over  de  Nederlanden.  Eene 
reeks  van  mannen  stond  op,  die  zich  begonnen  te  verzetten 
tegen  tal  van  dingen ,  zoowel  op  kerkelijk  als  wereldlijk  gebied , 
aan  wier  goed  recht  de  voorvaderen  zelden  of  nooit  getwijfeld 
hadden.  Daar  was  bv.  de  Dordreehtsche  arts  Daniël  Jonktys, 
als  minnedichter  nog  te  weinig  gewaardeerd ,  een  sympathieke 
figuur.  In  1638  had  hij  het  gewaagd  meer  verlichte  begrippen 
te  verspreiden  over  tooverij  en  heksen  wezen ,  door  de  geschriften 
van  den  Duitschen  geleerde  Daniël  Sennert  over  dat  onderwerp 
in  het  Nederlandsch  over  te  brengen.  1)  Drie  jaren  later  haalde 
hij  zich,  door  de  uitgave  van  zijn  „Hedendaegsche  Venus  en 
Minerva,  of  twistgesprek  tusschen  diezelfde"  —  een  satyrisch 
gedicht,  dat  voor  een  niet  gering  gedeelte  rustte  op  Agrippa 
van  Nettesheym*8  boekje  de  vanitate  scientiariim  —  den  toorn 
der  Dordtsche  geestelijkheid  op  den  hals.  De  predikanten 
meenden,  ^dat  hij  een  bitter  Satyrist  en  niet  minder  dan  een 
pasquilschrijver   was,    wiens   schendig   boek  niet  alleen,  maar 


1)  Verhandeling  der  Tooversieckten ,  etc.,  waarvan  minstens  drie  drukken 
bestaan: 

1.  Dordrecht,  1638. 

2.  Amsterdam,  164ü,  bij  Jan  Frederiksz.  Stam. 

3.  Amsterdam,  1646,  bg  Ggsbert  Jansz.  van  Veen. 


169 

zijn    persoon  zelf  zoo  bij  den  politieken  als  kerkelijken  Eegter 
bolioorde  gestraft  te  worden",  en  ontzeiden  hem  dus  de  deelname 
CL^ui    het  H.   Avondmaal,   tot  hij  hun  voldoening  gegeven  had 
'voor   zijn    misslag.  1)    Op   stellig   minder  gewenschte  wijze  is 
h.xin    die    geworden    door   eene   in   1642  gedrukte  ^Apologie". 
NVelbewust,  dat  op  den  duur  zijn  strijd  tegen  de  dienaren  der 
feerk  niet  vol  te  houden  was,  begaf  de  wakkere  geleerde  zich 
in.  1643  naar  Rotterdam ,  waar  hij  weldra  tot  Schepen  benoemd 
'«v'erd.    Als   oud-schepen  zond  hij  daar  in  1651  een  boekske  in 
Het  licht,   dat  hem  meer  dan  eenig  ander  aanspraak  geeft  op 
onze    erkentelijkheid.  „De  Pijn-bank  weder  sproken,  en  bema- 
tigt"  2)  is  een  werkje,  dat ,  hoewel  niet  geheel  oorspronkelijk  3) 
v'eel  heeft  bijgedragen  om  de  menschen  af keerig  te  maken  en 
tot   afschaffing  te  bewegen  van  dat  verfoeielijk  uitvindsel  der 
naiddeleeuwsche  „justitie**.  4)  Heeft  Jonktys  zelf  de  zegepraal 
van  de  goede  zaak ,  die  hij  voorstond ,  niet  beleefd  —  de  waar- 
dige   man    overleed  in   het  vier-en-vijftigste  jaar  zijns  levens 
^n    zijner   eeuw    —    het   verre   nageslacht  heeft   de  vruchten 
S^plukt  van  wat  hij  geplant  had. 

Niet  minder  verdienstelijk  dan   Jonktys  heeft  zich  voor  de 

zaak    van    het  rationalisme  zijn  tijd-  en  ambtgenoot  Lambert 

van    Velthuysen   gemaakt;   een   man,    aan  wien  wij  hier  wat 

meerder   aandacht   te  schenken   hebben,  omdat  hij  op  lateren 

leeftijd  betrekkingen  aanknoopte  met  onzen  Spinoza ,  doch  wiens 

veelzijdige    werkzaamheid  slechts  in  een  afzonderlijk  boekdeel 

naar  waarde  kan  beschreven  worden.  Lambert  van  Velthuysen 

was  geboren  te  Utrecht,  de  stad  die  van  oudsher  het  stapel- 


1)  Jac.  Scheltema,  Mengelwerk  III,  blz.  78.  (Utrecht  1823). 

^)  Kotterdam,  Joamies  Naeranus.  1651. 

3)  Be  Remonstr.   predikant  Johannes   Graevius  was  met  zijn  Ttibunal 
refarrnatum  voorgegaan. 

^)  Ook  dit  verdienstelgk  boek  beleefde  minstens  drie  drukken: 

^- Ajnsterdam ,  Salomon  Schouten  1736. 

^-  »»tó  1742. 
/^^     bedenke  dat  hg   ruim   honderd  jaren  voorafgaat  aan  Beccaria,  met 
'^^^  *^ö roemde  verhandeling  ^dei  deliüi  e  delle  pene*  (1764). 


160 

recht  van  stijfzinnigheid  pretendeerde,  in  het  jaar  1622.  1) 
In  1643  vinden  wij  hem  als  student  ingeschreven  aan  de 
Hoogeschool  zijner  geboortestad,  en  uit  zijne  geschriften  blijkt, 
dat  hij  zich,  behalve  op  de  geneeskunde,  ook  op  wijsbegeerte 
en  godgeleerdheid  heeft  toegelegd.  Vier  jaren  later  vinden  wij 
hem  ook  in  het  Leidsche  album  vermeld,  2)  en  wel  als  PhiUh 
sophiae  magister  (honoris  ergo)*  Nadat  hij  zich  als  doctor  in  de 
geneeskunde  te  Utrecht  gevestigd  had,  deed  hij  weldra  als 
ijverig  Cartesiaan  van  zich  spreken.  Evenals  Jonktys  buiten- 
gewoon vrijzinnig  op  godsdienstig  gebied  —  beiden  hielden 
het  meer  met  de  beginselen  der  CoUegianten  dan  met  de 
leeraren  der  staatskerk  3)  —  geraakte  hij  in  zijn  werkzaam 
leven  verschillende  malen  met  de  predikanten  in  conflict;  en, 
waar  zij  hem  in  den  baard  voeren,  in  de  meening,  dat  hij 
zijne  zeis  in  hunnen  oogst  wilde  slaan,  bleef  hij  hun  nimmer 
het  antwoord  schuldig,  maar  toonde,  dat  hij  —  zooaJs  't  volk 
dat  noemt  —  „haar  op  de  tanden''  had. 

Gerustelijk  mag  men  aannemen,  dat  het  vooral  de  vrijgeest 
Lambert  van  Velthuyzen ,  en  niemand  anders  geweest  is ,  die  het 
Copernicaansche  stelsel  binnen  onze  grenzen  het  burgerrecht  heeft 
verschaft.  4)  „In  't  jaar  onses  Heeren"  1655  verscheen  nl.  van  zijne 
hand  een  „  Bewys ,  dat  het  gevoelen  van  die  genen ,  die  leeren 
der  Sonne  Stilstandt  en  des  Aertrycks  Beweging  niet  strydich 
is  met  Godts-Woort"  —  op  verzoek  van  een  vriend,  der  lat^nsche 
taal  onkundig,  in  het  Hollandsch  —  vloeiend  Hollandsch  — 
opgesteld.  Hoewel  de  naam  van  den  schrijver  niet  op  het 
boekje  vermeld  stond ,  bleek  die  spoedig  genoeg  en  Velthuyzen 
werd  door  „zijn  partijen  schendigh  overgehaelt  en  gehoont  om 


1)  Volgens  Van  der  Aa,  Biogr.  Wdb. 

2)  Op  16  Mei  1647.  Han.  ergo  beteekent  hier  alleen,  dat  htj,  wegens 
zyn  graad,  kosteloos  werd  ingeschreven. 

3)  Jonktys  was  een  bewonderaar  van  Eamphnjzen^s  Muze.  (Zie  Scheltema, 
III,  blz.  87);  van  Velthuyzen  bewaart  de  Amst  bibliotheek  correspondenties 
met  Curcellaens,  Limborch,  e.  a.  Ook  was  hg  bevriend  met  Rotterdamsche 
CoUegianten  en  Remonstranten. 

4)  Enkelen  bleven  echter  nog  lang  vasthouden  aan  de  oude  dwaling, ca. 
Prof.  Luyts  te  Utrecht  (geb.  1655). 


^t  bestaen  "•  Vooral  de  Leidsche  predikant  J.  du  Bois  maakte 

2icii  warm,   en  bewees  in  zijne  tegen  schriften  1)  —  niet  dat 

<te  aarde   stilstond,   maar   wel,    dat   hij   beschikte   over  een 

voorraad  van  smaadredenen  en  scheldwoorden,  welke  men  hem 

flaii  de  vischmarkt  zonde  benijd  hebben.  Stellig  begreep  hij  en 

Mgne  geestverwanten   maar   al   te   goed,    dat   het   hier  meer 

^BToId   dan   het   simpele    vraagstuk  van  het  draaien  der  aarde 

^alleen:   het  betrof  in   laatster   instantie   de    vraag,   wien  in 

't  vervolg  de  heerschappij  op  wijsgeerig  gebied  zou  toegekend 

"borden,   Aristoteles   of  Descartes.    Bij    een  herdruk  van  zijn 

fcoekje   2)    —    dat   nu   Velthuysens   vlag   voerde   —   voegde 

dan    ook    een    tweede    gedeelte,    waarin    hij   trachtte 

te    toonen,   dat   ook    „de    gronden   van    de   Fhilosophie 

&Xi    Senatus  des  Cartes  niet  strijdig  zyn  met  Godts  woort'*. 

etter   volgde   nog  een  „Nader  Bewijs",  van  weinig  minderen 

avang.  3) 

In  de  voor-reden  van  zijn  tweede  pamflet  steekt  Velthuysen 
vermakelijke  wijze  den  draak  met  hen ,  die  te  velde  trekken 
nieuwe  leerstukken  omdat  zij  nieuw  zijn :  „Is  het  redens 
enoch  om  een  leer  voor  altijt  te  verwerpen ,  die ,  doe  se  nieuw 
,  niet  aengenomen  ib,  men  verwerpe  dan  oock  het  gevoelen 
den  onüoqp  van  het  Uoet  in  der  menschen,  en  aller  beesten 
oliaem;  4)  wat  tegenspraack  heeft  dat  gevoelen  al-hier  't  Utrecht 
©t  geleden;  wat  hoon  en  trots  most  de  Professor  niet  uytstaen, 
dat  gevoelen  eerst  in  theses  en  coroVarium  def endeerde !  Men 
pasquiUenf   en  men  deylde  se  om,  waer  in  men  hem 
^x-weet,    dat  hem  het  hooft  drayde  als  de  Jutphaesche  molen, 
nige  Theologanten  waren  doen  oock  soo  voorbarich  in  'toer- 
en, en  ondersteunden  met  haer  authoriteyt  den  genen  ^  die 
Professor   om    dit   dispuyt    so  wars  waren;  en  het  quam 


1)  «Naeckthejt  van  de  Cartesiaensche  Fhilosophie  ontbloot»,  en  «Schade- 
^^fclioyt  van  de  Cartesiaensche  Fhilosophie». 

2)  Utrecht  1656;  ruim  130  kwarto  bladzjjdea  groot! 

S)  ütredit  1657.  Alle  ztjn  later  in  het  latgn  vertaald  te  vüiden  in  L. 
^IthnjfMi  Ultn^.  Openim  pars  secunda.  Sotterd.  1680,  p.  1037,  s^s. 

4)  Hary^*8  ontdekking  —  doch  reeds  in  beginsel  by  Servet  bekend. 

11 


162 

soo   ver,   dat   men   door   de  gansche  Stadt  niet  en  deed  dan 
dennen  met  den  Heer  Professor."  1) 

Bestrijders  van  deze  soort  —  zij  mogen  dan  Ds.  du  Bols 
heeten  of  anders  —  verdienen  nauwelijks,  dat  het  nageslacht 
hen  met  medeUjdend  schouderophalen  gedenkt;  meestal  toch 
dragen  zij  de  livrei  van  iemand  of  iets;  meenen  aan  hun 
ambt  of  stand  verplicht  te  zijn  op  te  treden,  zooals  zij  doen,, 
en,  wijl  afdoende  argumenten  hun  gewoonlijk  ontbreken j, 
schilderen  zij  wat  mannekes  op  den  wand,  en  matten  daar- 
hun  dommekracht  op  af  —  zij  vallen  over  bijzaken,  die  nieta 
te*beteekenen  hebben,  of  dichten  hun  tegenstander  meeningeui 
toe,  waaraan  hij  nog  nooit  gedacht  heeft.  Doch  de  man  dien^ 
het  geldt  wordt  er  zwarter  op  in  de  oogen  der  voorbijgangers,, 
en  dat  is  voor  't  oogenbUk  genoeg. 

Naast  de  mannen  die,  als  Jonktys  en  Velthuysen,  zoo  op 
hunne  wijze  den  strijd  aanbonden  tegen  heerschende  meeningen 
en  bestaande  toestanden ,  stond  in  die  dagen  een  nieuwe  reeks 
van  geleerden  op  —  tot  nu  toe  zeldzame  vogels  —  die,  zich 
weinig  bekommerend  om  kerk  en  geloof,  of  wel,  uit  gemoe* 
delijke  behoefte  daaraan  vasthoudend ,  op  ander  gebied  al  hunne 
krachten  inspanden  om  de  menschelijke  wetenschap  met  nieuwe 
gegevens  te  vermeerderen,  op  vastere  fundamenten  te  grond-^ 
vesten:  zij  meerendeels  onbewust,  dat  ook  door  hun  werken 
kerk  en  geloof  afbreuk  gedaan  werd  —  misschien  in  nog 
grootere  mate  dan  door  directe  bestrijding. 

Op  merkwaardige  wijze  treedt  dit  verschil  aan  den  dag,  wanneer 
wij  Velthuysen  vergelijken  met  zijn  jongeren  tijdgenoot  Johannes 
Hudde ,  den  zoon  van  Gerard  Hudde  en  Maria  Witsen.  In  1628  te 
Amsterdam  geboren,  en  op  den  23st«n  April  van  datjaarinde 
Nieuwe  kerk  gedoopt ,  2)  bleek  hij  reeds  op  jeugdigen  leeftijd  een 
wiskundig  genie  van  den  eersten  rang.  Tal  van  belangrijke  ont- 


1)  Waarschtjnlgk  is  hier  Henrikus  Begius  bedoeld;  zie  Banga,  Geschied, 
der  Geneesk.  I,  390. 

2)  Wgl  alle  vroegere  mededeelingen  betreffende  ztjn  geboortejaar  mij  onjuist 
Toorkwamen,  zocht  ik  het  op  't  Amst  archief,  en  vond  het  in  het  Doopboek 
der  genoemde  kerk.  Behalve  zgn  vader  en  moeder,  trad  bjj  den  doop  als  getuige 
op  Grietje  Claes. 


163 

dekkingen  werden  door  hem  gedaan  —  waarvan  slechts  enkele  het 
licht  zagen.  1)  Op  1  Mei  1654  vinden  wij  hem  als  student  in  de 
geneeskunde  ingeschreven  te  Leiden.  2)  Drie  jaren  later  is  zijn 
naam  reeds  zóó  bekend ,  dat  Yelthuysen  hem  een  exemplaar  van 
xgne  —  juist  verschenen  —  verhandeling  „over  de  Milt  en  de 
Voortplanting''  3)  doet  toekomen,  om  zijn  oordeel  daarover  te 
vernemen.  De  verhandelingen  van  onzen  Utrechtenaar  waren  — 
zooals  bijna  alles  wat  hij  geschreven  heeft  —  geen  voortbrengselen 
Tan  zelfstandig  onderzoek.  Slechts  wist  hij,  uitstekend  bekend  met 
hetgeen  alzoo  over  zijn  onderwerp  geschreven  was,  zorgvuldig 
samen  te  vatten  wat  de  wetenschap  van  het  oogenblik  daar- 
omtrent  leerde.    Hudde  antwoordde   hem  —  en  dat  antwoord 
is  karakteristiek   —   dat  hij   hem  gaarne  zijn  oordeel  wilde 
zeggen,   maar   eerst   in   de  geneeskunde  zou  gaan  studeeren. 
«Evenwel  zouwd'  konnen  beuren ,  dat  ge  binnen  weynigh  jaren 
daar  aan  noch  geraakt ,  alzo  ik  van  meening  ben ,  zo  haast  als 
ik  de  fondamenten  van  de  medicijnen  zal  gelert  hebben ,  door  ver- 
grootglazen te  onderzoeken>of  men  adoculum  de  generatie  van  veel 
^gen  niet  zal  konnen  vinden  en  demonstreren ;  en  hier  toe  zie  ik 
door  verscheyde  experimenten ,  die  ik  aireede  gedaan  heb  groote 
Wp,  zulx  ook  dat  ik  tegenwoordigh  daardoor  bewegen  (?)  zijnde 
bezigh  ben  om  de  beste  vergrootglazen  te  determineren....'' 4) 
Al  heeft  onze  Hudde  dat  voornemen  niet  ten  uitvoer  kunnen 
brengen;    al  bleef  het  aan  een  ander  —  te  jong  gestorven  — 
Jwidgenoot,   Reinier   de  Graaf,  voorbehouden  een  tipje  op  te 
licliten   van   den  sluier,  die  het  geheimzinnige  vraagstuk  der 
voortplanting  bedekt:  het  besliste  antwoord  van  onzen  Amster- 

1)  De  Deductione  Equationam,  Maximis  et  Minimis  epistolae  II,  bg  Franc. 
i  Schooten,  Cartesii  Geometria  cum  commentariis ,  Amst.  1659.  Ztjn  schriftelgke 
nalatenschap ,  die  hoogst  merkwaardig  moet  geweest  zgn ,  is  door  de  erfgenamen 
verslingerd ;  doch  het  is  meer  dan  tijd  wat  daarvan  nog  over  is ,  eens  te  vereenigen. 
2)  Dit  is  nog  aan  eenige  bedenking  onderhevig,  want  ook  de  bg  Van  der  Aa 
vennelde  Henrick  Hudde  liet  op  13  Augustus  1628  een  zoon  doopen,  die  Joannes 
geaoenad  werd. 

^)  I3e  Liene  et  de  Generatione.   1657.  In  het  tweede  deel  zijner  Opera 
(^^SO^  ,  p.  1201. 

V    Brief  van  Johan  Hudde ,  op  13  Oct.  1657  uit  Amsterdam  geschreven, 
^^^xr^  op  de  Amst.  Univ.  Bibl.  onder  D.  23.  Bö  (?)  ietwat  geschonden. 


dammer  toont  genoegzaam  aan,  dat  hij  beter  dan  Velihaysen 
begreep  j  welken  weg  men  op  moest. 

Eort  daarop  ging  Hadde  naar  de  Academie  te  Saomnr, 
zooals  blijkt  uit  een  brief,  vandaar  aan  den  Haarlemschen 
wiskundige  Henrik  van  Heoraet  geschreven.  1)  Wij  zullen 
hem,  zoowel  als  Yelthuysen,  nog  meermalen  op  onzen  weg 
ontmoeten. 

Ongetwijfeld  was  het  Descartes  Dioptrica,  die  onzen  Hudde 
bewogen  had  zich  bezig  te  houden  met  het  pdetermineeren", 
en  waarschijnlijk  ook  slijpen  van  vergrootglazen.  Een  ander 
jong  Hollander  —  misschien  toen  reeds  met  Hudde  bevriend  — 
wijdde  een  groot  deel  van  zijne  aandacht  aan  hetzelfde  doel 
en  sleep  lenzen  voor  verrekijkers.  Het  was  onze  onvolprezen 
Christiaan  Huy gens ,  die  op  den  25^^^"  Maart  1655  z\jn  nanwelqks 
voltooiden  kijker  naar  den  hemel  richtte,  en  een  maan  van 
Satumus  ontdekte.  2)  Kort  daarop  ging  h\j  naar  Frankryk; 
schreef  na  zijn  terugkeer  de  eerste  geregelde  verhandeling 
over  kansrekening  (1657),  vroeg  in  hetzelfde  jaar  nog  ootrooi 
aan  de  Staten  voor  zijne  uitvinding  der  slingerunrwerken,  en 
zond  twee  jaren  later  zijn  beroemd  Systetna  Sattimium  de  wereld 
in.  Daarop  ging  hij  in  October  1660  opnieuw  naar  Parys, 
bracht  met  zijne  lenzen  Fransche  natuuronderzoekers  als  Auzout, 
Thevenot  en  Goudericke  in  verbazing ,  en  werd  in  den  aanvang 
van  het  volgende  jaar  binnengeleid  in  de  jonge  vereeniging 
van  natuurvorschers  te  Londen,  die  weldra  den  naam  van 
Boyal  Society  en  het  koninklijk  wapen  voeren  zou.  3) 

Reeds  in  1645  hadden  enkele  Londensche  geleerden,  op  het 
voetspoor  der  Italiaansche  Academies,  4)  de  gewoonte  aange- 


1)  Van  der  Aa. 

2)  Gevolgd  naar  P.  Harting,  Christ.  Hujgens.  Gron.  1868,  blz.  15,vlgl  —^ 

3)  't  Karaktervolle  devies  luidde  «Nnllios  in  verba». 

4)  Academia  Pontaniana  te  Napels  1433. 

»        Platonica  te  Rorence  1474 — 1521. 

»        dei  Lincei  te  Rome  1609—1632. 

»         Antiquaria  te  Rome  1498. 

»        Telesiana  of  Cosentina  te  Napels  c.  1540  (Telesio). 


165 

XMomca  wekelgkache  vergaderingen  te  honden,  in  welke  natuur- 

^fcnndige  en  mathematische  onderwerpen  besproken  werden.  Als 

J«den   mogen   genoemd   worden   John  Wallis,  John  Wilkins, 

«Jonathan  Gh>ddard,  Boyle,  en  Petty.  Bij  den  val  der  monarchie 

dit  genootschap  —  the  Invisïble  CcUege,  zooals  de  leden 
noemden  —  sdch  in  twee  afdeelingen,  waarvan  de  eene 
vergaderingen   hield   te   Oxford,    de   andere  in  een  oud 
oopmanshnis ,   „Gresham  College'',  te  Londen.  1)  Na  de  her- 
der  Stuarts   op   den  Engelschen  troon  verloren  vele 
^r  genoemde   geleerden   hunne   betrekkingen   te  Oxford;  zij 
en   naar  Londen   terug ,  waar  zij  ^  op  28  Nov.  1660 ,  na 
^ne   voorlezing   van  Christopher  Wren  in  Gresham  College, 
>ten   hun  genootschap  te  herstichten  als  „Yereeniging  tot 
ordering  der  physisch-mathematische  experimenteele  weten- 
*^ppen."  Het  duurde  tot  het  volgend  voorjaar ,  voor  zij  gere- 
aan   den   arbeid   gingen.  Onder  de  nieuwe  leden,  welke 
terstond  in  de  vereeniging  wenschte  op  te  nemen ,  bevond 
idi  ook  een  zekere  Henry  Oldenburg ,  in  meer  dan  een  opzicht 

hoogst  merkwaardige  figuur. 

Beinrich  Oldenburg  —  want  zoo  heette  onze  vrieud  eigen- 

Sk   —   was   de  zoon  van  een  anderen  Heinrich  Oldenburg» 

e    —  evenals  meerdere  zijner  voorvaderen,  leeraar  was  aan 

JEvangdisch  Pctedagogium  en  't  Gymnasium  iUtistre  te  Bremen.  2) 

-^cademia  Secretorum  Naturae  te  Napels,  1560  (Porta). 

»         della  Cmsca   te  Florence,   1582,  voor  de  Ital.  taal,  in  1657 
angen  door  de  Ac.  del  Cimento. 
SKodalites  Bhenona  te  Worms ,  1490. 

»        Danubiana,  sedert  1498  te  Weenen. 
1)  Ik   volg  hier  Weid,   History   of  the   Royal  Society,  Vol.  L  (1848). 
College  werd  in   1579  gesticht  door  Sir  Thomas  Gresham  in  zgn 
*^^iia   in  Bishopsgate   street,   met   zeven  professoren  voor  de  verschillende 
Dezelfde  Maeccnas  stichtte  de  eerste  beurs  te  Londen  (1564 — 70). 
2)  Be  Doitsche  geschiedschryver  Friedrich  Althans  heeft  in  de  «Beilagen 
(Münchener)  Allgomeinen  Zeitung»,  jaargang  1888,  N»  229,  230,282, 
^^  233  het  tweede  gedeelte  van  Oldenburg's  leven  beschreven,  en  daaraan 
Ta  den  jaaigang  1889  van  hetzelfde  blad,  No  212—214,  de  eerste  helft 
^wgwoegd.  Slechts  de  verbindende  schakel  tusschen  beide  helften  (1660— '61) 
\ilfief  bon  onbekend.  Ik  kan  dat  aanvullen^  en  veroorloof  mg  tevens  hier  en 
'wrte  verbeteren,  wat  er  in  zjjne  artikelen  onnauwkeurig  is. 


166 

De  jobge  Heisrich  moet  omstreeks  1620  geboren  zijn  1)  te 
Bremen,  waar  zijn  vader,  magister  in  de  philosophie,  sedert 
1610  't  ambt  van  leeraar  vervulde.  Toen  deze  in  1630  naar 
Dorpat  beroepen  werd  als  professor,  bleef  zijn  jeugdige  zoon 
het  Bremer  Faedagogium  bezoeken,  dat  bij  in  Mei  1633  met 
het  Gymnasium  illustre  verwisselde.  De  oude  Oldenburg  over- 
leed reeds  in  1634  en  liet  zijn  zoon  waarschijnlijk  weinig  meer 
achter,  dan  zekere  erfelijke  Vicariaatsgelden  by  den  Dom  van 
Bremen  —  de  zoogenaamde  Vïcaria  Sancti  LÜHjrii  —  wier  bezit 
hem  op  lateren  leeftijd  nog  betwist  zou  worden. 

De  jonge  Oldenburg  bleef  in  zijne  geboortestad»  waar  hij 
theologie  studeerde.  Nog  bewijst  een  verzoekschrift,  in  Augustus 
1638  door  hem  aan  den  Bremer  burgemeester  Havemann  gericht , 
dat  hij  niet  in  zulke  schitterende  omstandigheden  verkeerde, 
of  eene  jaarlijksche  toelage  van  de  stedelijke  regeering  zon 
hem  goed  te  stade  komen.  Op  den  tweeden  November  1639 
werd  Heinrich  Oldenburg  tot  magister  in  de  godgeleerdheid 
bevorderd,  nadat  hij  in  't  openbaar  eene  theologische  disputatie 
j^de  Ministerie  ecdesiastico  et  magistratu  poUtico"  had  verdedigd. 
Een  onderwerp,  veelzeggend  ter  verklaring  van  zijn  lateren 
levensloop!  2) 

Korten  tijd  later  schijnt  Oldenburg  zijn  vaderland  te  hebben 
verlaten;  er  bestaat  reden  voor  de  veronderstelling,  dat  hij  bij 
eene  voorname  familie  in  Engeland  de  betrekking  van  hofmeester 
waarnam  en  zich  op  die  wijze  een'  kring  van  veelvermogende 
kennissen  verwierf.  Misschien  reisde  hij  na  den  val  van  het 
koningsschap  een  tijdlang  op  't  vasteland  —  zijne  meer  dan 
gewone  kennis  van  het  Fransch  en  Italiaansch  maakt  dat 
waarschijnlijk  —  en  keerde  in  1652  naar  Bremen  terug,  juist 
tijdig  genoeg  om  door  Christiua  van  Zweden,  die  daarover  te 
beschikken  had,  in  het  onbetwist  bezit  gesteld  te  worden  van 


1)  Althans  veronderstelt  1615)  Engelsche  biografen  1626:  't  gemiddelde 
Igkt  mg  beter. 

2)  De  Bremer  stadsbibliotheek  bewaart  een  bundel  «Acclamationes  ad 
Henricnm  Oldenburgium ,  Bremensem,  quum  sub  praesidio  Ludovici  Crodi, 
S.  Theol.  D.  et  Prof.  in  Gjmnas.  Brem.  dispatationem  theologicom  «de 
ministerie  ecdesiastico  et  magistratu  politico»  publice  defenderet 


167 

i^  reeds   genoemde   vicariaatsinkomsten ,  waarvan   een  ander 

hm  had  trachten  te  berooven. 

bedarende   den   eersten   Engelschen    zeeoorlog  wenschte  de 

'fifemer  raad  voor  hare  schepen  onzijdigheid  te  verkrijgen  van 

^6  Engelsche  republiek,  en  besloot  een  agent  naar  Londen  te 

^^nden.  Hoewel  Oldenburg  daarvoor  als  vanzelf  de  aangewezen 

^•^D  was ,  trachtte  ook  hier  een  —  waarschijnlijk  belanghebbend 

'"'^   vijand  zijne  benoeming  te  verhinderen ;  doch  Oldenburg  had 

*^vloedrijke    vrienden   in  den  Bremer  raad  der  Ouden,  zoodat 

*^^ni    bij    instructie    van  30  Juni  1653  de  zending  werd  opge- 

it^gen. 

In    een   schrijven    uit   Londen,    van   7  April  1654,  veront- 

•oliuldigt  Oldenburg  zich  bij  den  Bremer  raad  over  het  feit,  dat 

zending  geen  resultaat  gehad  heeft;  immers  op  den  5^^° 

zelfde  maand  was  de  vrede  tusschen  Holland  en  Engeland 

esloten.   Hij   bood  echter  zijne  diensten  ook  voor  het  vervolg 

en    daarvan  kon  de  Baad  zijner  geboortestad  al  spoedig 

elDmik  maken,  daar  Zweden  in  den  zomer  van  hetzelfde  jaar 

en  vijandelijken  aanval  op  Bremen  deed.  Oldenburg  vroeg  en 

orkreeg  Cromwell's  bemiddeling;  zoodat  in  November  van  dat 

ar  de  vrede  tusschen  Zweden  en  Bremen  werd  gesloten. 

X)eze  politieke  werkzaamheid  bracht  Oldenburg  in  aanraking 

Cromwell's  latijnschen  secretaris ,  den  dichter  John  Milton ; 

hartelijke    vriendschap,    voor   wier  innigheid  eene  reeks 

bewaard    gebleven  brieven  getuigt,  ontstond  tusschen  de 

,^>öide   mannen,    en    bleef  voortduren,    ook   nadat  Oldenburg's 

^^xiding   was   afgeloopen,    en    hij    zich  langzamerhand  van  de 

ïolitiek  afwendde.  Waarschijnlijk  kwam  hij  in  denzelfden  tijd 

oo\   in   aanraking   met    den  Schotschen  theoloog  John  Durie, 

^e   zijn   werkzaam   leven  gewijd  had  aan  de  vereeniging  der 

f  rotestantsche  sekten  tot  een  geheel.  1) 

Besluiteloos  wat  verder  te  doen,  vertoefde  hij  gedurende 
den  loop  van  het  volgende  jaar  te  Pets  in  Kent:  eerf  brief  uit 
dien   tijd    bewijst,    dat  hij  ook  reeds  kennis  had  aangeknoopt 


1)  Oldenburg  bespreekt   zijn   streven   uitvoerig   in  een  brief  aan  Jacob 
Ulrich^  generaal  superintendent  te  Zürich,  van  4  April  1654. 


168 

met  den  wijsgeer  Thomas  Hobbes.  In  1656  had  hij  echter  een. 
nieuwen  werkkring  gevonden.  „In  den  aanvang  van  dit  jaar 
stadeerde  te  Oxford  als  gast  1)  Henry  Oldenburg,  die  zich 
ook  wel  „Grubendol''  2)  schreef;  in  de  maand  Jnni  werd  hg 
als  student  ingeschreven  onder  den  naam  van  Henricus  Olden- 
burg  Bremensis,  Nobüis  Saxo.  Hij  was  te  dien  tijde  hofmeester 
bij  een  joug  lersch  edelman,  Henry  0'Bryan  genaamd i  een 
zoon  van  den  graaf  van  Thomond ,  die  ook  aldaar  studeerde."  3) 

Door  Miltons  bemiddeling  werden  nog  andere  leerlingen  aan 
zijne  zorgen  toevertrouwd ;  langzamerhand  wendde  hun  meester 
zich  ook  af  van  de  theologie  en  begon  zich  met  hart  en  ziel 
toe  te  leggen  op  de  beoefening  der  vrije  wetenschap  en  der 
wijsbegeerte.  De  kennis  en  vriendschap,  die  l^j  aanknoopte 
met  mannen  als  Dr.  Wilkins  en  Bobert  Boyle  mag  daartoe 
het  hare  hebben  bijgedragen. 

In  de  Meimaand  van  het  jaar  1657  ondernam  Oldenburg 
met  zijn  pupil  Richard  Jones,  een  ueef  van  Bobert  Boyle  en 
zoon  van  Milton's  vriendin  Lady  Rauelagh,  eene  langdurige 
reis  op  het  vasteland.  Het  eerste  jaar  brachten  z^  door  in 
de  Academiestad  Saumur ,  het  brandpunt  van  het  Protestantsche 
Frankr^k.  In  het  volgende  jaar  zou  Oldenburg ,  meer  dan  ooit 
tot  natuurkundige  studiën  aangetrokken,  gaarne  naar  Italië 
gegaan  z^n,  om  Boyle ,  zooals  hij  dezen  schrijft,  geheel  in  te 
lichten  over  de  opzienbarende  kunststukken  van  den  Jezuïeten- 
pater Athanasius  Kircher ;  doch  zijne  lastgeefster ,  Lady  Rane- 
lagh  stemde  voor  eene  reis  in  Duitschland:  en  zoo  ging  het^ 
waarschijnlijk  over  Parijs,  naar  Frankfort  «/d  Main.  Zij  be- 
zochten o.  a.  Mainz,  Leipzig,  Saksen  en  Frankenland,  den 
boven  en  beneden  Pfalz  e.  a.  Duitsche  provincies.  Daarna  ging 
het  door  Zuid-Frankr\jk,  waar  zich  ons  tweetal  langeren  tijd 
te  Montpellier  ophield,  tot  zij  in  Maart  1659  te  Parijs  aan* 
landden.  Oldenburg's  brieven  aan  Boyle  uit  dezen  tijd  zijn 
voortdurend  vol  van  allerlei  nieuwtjes  op  natuurkundig  gebied» 


1)  «in  the  condition  of  a  sojourner». 

2)  Anagram  van  Oldenburg. 

3)  Anthony  a  Wood,  Fasti  Oxonienses,  op  het  jaar  1656. 


169 

bij  de  onderweg  bezochte  geleerden  opgedaan.  Te  Far\js 
waidea  zij  ingekwartierd  in  de  Academie  van  wetenschappen, 
aan  wier  oefeningen  zij  deel  natnen.  Tegen  *teind  van  1659 
wisselde  Oldenbnrg  nog  eens  een  brief  met  Milton,  uit  wiens 
antwoord  een  onbestemd  voorgevoelen  spreekt  van  de  voor 
liem  vreeswekkende  gebeurtenis,  welke  op  handen  was:  de 
Itentelling  der  monarchie. 

Nadat  sg  in  't  voorjaar  van  1660  nog  eenige  zittingen  hadden 
b^ggewoond  van  de  geleerden ,  die  zich  ten  huize  van  de  Montmor 
^^ersamelden  —  Christiaan  Huygens  zou  er  in  't  eind  van  het- 
zelfde jaar   binnentreden   —    zagen   zij  zich  weldra,  door  de 
Aiel    op    elkander   volgende  gebeurtenissen  in  hun  vaderland, 
verplicht  het  kanaal  over  te  steken;  en  daar  met  de  reis  ook 
Oldenbnrg's  betrekking  een  einde  nam,  belette  hem  niets  zich 
^&i^  te  sluiten  bij  het  jonge  geleerde  genootschap,  waarvan  hij 
Weldra  een  der  werkzaamste  leden  zou  worden.  1) 


u  de  jeugdige  vereeniging  tot  bloei  komen,  dan  had  zij 
ve  werkzame  leden  ook  een  secretaris  noodig,  die  naast 
d^  t^cial  der  geleerden  ook  andere  Earopeesche  talen  met  gemak 
"^^-^^"teerde;  iemand,  die  kennissen  en  vrienden  had  zoowel  onder 
fingelschen  als  onder  de  geleerden  van  het  vasteland.  Niemand 
s  daarvoor  zoozeer  de  aangewezen  persoon  als  onze  Oldenburg, 
^et  scheen  vanzelf  te  spreken,  dat  hij  die  betrekking  aanvaardde, 

zonder  dat  wij  iets  van  eene  benoeming  veri|emen. 

^liristiaan   Huygens   was  op  30  Mei  1661  het  Kanaal  over- 

^^^t4)ken   en   kwam   op   2  April  te  Londen  aan,  waar  hij  tot 

^    midden  van  Mei  vertoefde.  Op  den  27»^^"  dier  maand  was 

%en  minste  in  den  Haag  teruggekeerd.  2)  Ongetwijfeld  had 


K 
K 


^)  Had  ik  niet  te  vreezen  voor  al  te  groote  uitvoerigheid,  dan  had  ik 

veel   van  Oldenburg's  briefwisseling  kannen  inlasschen.  Ik  verwgs  dus 

de  gedmkte  verzamelingen  der  brieven  van  Milton  en  Boyle,  of  naar 

1^^       ^ftünchener  Zeitnng,  waarin  Althaus'  stukken  ztjn  afgedrukt.  Wat  nu  volgt 


Althans  geheel  onbekend. 

Ik  volg  hier  de  mededeelingen  in  Vol.  III  der  «Oeuvres  coraplètes  de 
«  Hujgens»^  een  der  schoonste  geschenken,  welke  onze  geleerden  aan  de 
^^nschap  maken  konden. 


170 

hij  in  den  tusschentijd  ook  Henry  Oldenbnrg  loeren  kennen, 
wiens  naam  hem  reeds  genoemd  was  in  een  brief  van  zijn 
vriend  Thevenot  uit  Parijs.  1)  Dat  hij  nog  al  tevreden  was 
over  zijn  bezoek  aan  Engeland,  blijkt  uit  een  brief  aan  zijn 
broer  Lodewijk  van  9  Juni  1661.  „Die  van  het  nieuwe 
natuurkundig  genootschap  in  Gresham  College",  zoo  heet 
het  daar,  2)  ,, hebben  mij  een  groot  aantal  sohoone  proef* 
nemingen  laten  zien  betreffende  het  ledige  ^  dat  zij  niet  maken 
door-  kleine  buisjes  met  kwikzilver  gevuld,  maar  door  middel 
van  een  zekere  pomp,  waarmede  zij  de  lucht  uit  een  glazen 
stolp  verwijderen,  na  er  .vooraf  een  of  ander  dier  en  andere 
dingen  onder  gelegd  te  hebben ....  Op  verzoek  van  die  Heeren 
liet  ik  de  glazen  van  mijn  groeten  kijker  komen,  die  proef- 
ondervindelijk beter  bleken  dan  de  hunne.  Zij  zijn  mij  zeer 
dankbaar  aangezien  ik  hun  't  geheim  heb  geleerd  ze  te 
vervaardigen." 

Nog  vóór  er  een  maand  verstreken  was  3)  begaf  ook  Olden- 
burg  zich  op  reis.  Waarschijnlijk  wilde  hij ,  vóór  hij  de  omvang- 
rijke taak  van  secretaris  der  nieuwe  vereeniging  op  de  schouders 
nam,  nog  eens  een  bezoek  brengen  aan  zijne  geboortestad, 
hetzij  om  zijne  geldelijke  belangen  te  regelen,  hetzij  om  defi- 
nitief met  de  Bremer  overheid  af  te  rekenen,  of  wel  om  eene 
zuster,  die  te  Bremen  gehuwd  was,  nog  eens  te  zien.  Eender 
ijverigste  leden  van  de  jeugdige  vereeniging,  Oldenburg's  en 
Huygens*  vriend  Robert  Moray  gaf  hem  de  opdracht  mede 
den  HoUandschen  natuurvorscher  in  den  Haag  persoonlijk  te 
bezoeken  om  hem  mede  te  deelen  wat  het  genootschap  sedert 
zijn  vertrek  alzoo  had  uitgericht  Doch  Huygens ,  door  volgende 
brieven  4)   van   Moray   van   01denbui*gs  voorgenomen  bezoek 


1)  m,  269.  N«  858. 

2)  m,  276.  NO  863  (in  het  Fransch). 

3)  Zie  den  brief  van  R.  Moray  aan  Huygens  van  23  Juni  1661.  Corres- 
pondence,  III,  N»  867. 

4)  1  Juli  1661  (NO  869),  8  Juli  1661. 

Huygens  antwoordde   15   Juli   1661:   «Ik   zie  altijd  Mr.  Oldenbnrg  nog 
maar  niet  arriveeren;  toch  verlang  ik  zeer  hem  te  zien  om  door  hem  uit- 


171 

rerwittigd,  wachtte  en  wachtte,  maar  zag  tot  op  denlaatsten 
iToli-dag  geen  Oldenbarg  komen. 

^Waar^hijnlijk  had  deze  laatste  tegen  zijne  verwachting  een 

direct  naar  Bremen  bestemd  schip  gevonden  —  immers  als  hij 

den    gewonen    weg   over  Holland  genomen  had,  zou  Huygens 

allicht  eerder  van  hem  gehoord  hebben.  Doch,  na  zijne  bezig- 

iieden   in   zijne  geboortestad  verricht  te  hebben,  was  hij  naar 

A^msterdam  getrokken,  eensdeels  om  de  stad  te  bezien,  ander- 

deelB  misschien  ook  om  nieuwe  geleerde  kennissen  op  te  doen. 

V^ennoedelijk   had   hij   er  eenige   Collegianten  gesproken,  een 

en.      smder   vernomen    over   den  jeugdigen  Joodschen  wijsgeer, 

^oor    wien  sommigen  zooveel  bewondering  koesterden,  en  was 

^^^ï-isschien   door   Jan    Rieuwertsz.   of  een  anderen  vriend  naar 

B  verblijf  te  Rijnsburg  verwezen.  Na  ook  Leiden  bezichtigd 

li^ebben ,  wendde  hij  daarheen  op  een  der  laatste  Juli-dagen 

het  jaar  1661  zijne  schreden. 


j[>inoza   woonde    er,    volgens    de    overlevering  1),  in   „het 

eteinde   van   het   dorp,    bezuiden    de   Vliet,   tusschen  den 

^enweg    en    het    voetpad    op    Katwijk    aan    den    Rijn," 

een   achterstraatje,   tegenwoordig  eenigszins  euphemistisch 

Spinoza-laantje"   genoemd,   in  een  nederig  huisje,  dat  nog 

dezen    dag   in   den ,  naar  den  weg  gekeerden  achtergevel 

^^■^-^^^     vierkanten    steen  draagt,  waarop  met  zwarte  letters  het 

^fcende  slotcouplet  van  Kamphuyzen*s  Mayschen  Morgenstond 

^^<jhilderd  is: 


o 
e 


ingelicht  te  worden  over  de  werkzaamheden  op  uwe  bijeenkomsten», 
oray  schreef  opnieuw  21  Juli  daaraanvolgende:  «Ik  twijfel  niet  of  gg 
Mr.  Oldenbarg  gezien  hebben  vóór  dat  deze  U  wordt  bezorgd»  — maar 
.^gens  was  nog  altgd  in  afwachting. 

)  Meer  dan  dat  is  het  bericht,  door  MonnikhofT  omstreeks  1750  geboekt, 

Toch  Igkt  het  mtj   in  hoofdzaak  betrouwbaar:  h\j  geeft  zeer  juist  de 

.ts  aan,  doch  zegt  verkeerdelijk,  dat  het  opschrift  «in  den  steen  is  uit- 

uwen».  Daarvan  z|jn  geen  sporen  te  ontdokken;  wel  ziet  men  onder 

letters  van  nu,  oudere  doorschemeren  —  waaruit  te  besluiten  valt,  dat 

opschrift  in  deze  eeuw  eens  overgeschilderd  is^  wat  trouwens  ook  door 

spelling  waarschijnlijk  wordt.  Als  jaartal  geeft  M.  op  IGGO.  Z|jne  aan- 

Icening  zal  wel  uit  het  geheugen  gemaakt  z|jn. 


172 


ACH  WAREN  ALLE 

MENSCHEN  WYS 
EN  WILDEN  DAARBY 

WEL 

DAN  WAS  DE  AAEDE 

EEN  PARADYS 

NU  IS  ZE  MAAR  EEN  HEL 

ANNO  1667. 


Wel  moet  het  eerlijke,  openliartige  gelaat  van  den  veel- 
bereisden  wereldling  op  onzen  zooveel  jongeren,  doch  bedacht- 
zamen  en  reeds  eenigszins  wantroawigen  Spinoza  een  goeden 
indruk  gemaakt ,  wel  moet  Oldenburg's  rondborstige  taal  spoedig 
zijn*  gastheer  van  zijne  welgemeende  bedoelingen  overtuigd 
hebben ,  dat  de  laatste  zich  vinden  liet  om  den  theólogiae  magister  ^ 
in  de  weinige  uren  welke  zij  samen  doorbrachten,  niet  alleen 
tot  een  warm  bewonderaar  en  vriend  te  maken ,  maar  hem  ook 
een  blik  gunde  in  het  diepst  zijner  ziel,  hem  sprak  over  zijne 
plannen  voor  de  toekomst,  over  boeken,  waarmede  hij  bezig 
en  die  hij  voornemens  was  te  schrijven.  Hunne  in  vele  opzichten 
overeenstemmende  neigingen ;  hunne  liefde  tot  de  wijsbegeerte , 
zoowel  waar  deze  langs  den  weg  der  bespiegeling,  als  waar 
zij  door  de  proefondervindelijke  natuurkunde  de  wereldraadselen 
trachtte  te  ontsluieren;  beider  ingenomenheid  met  de  theologie, 
bracht  hen  tot  elkander,  en  deed  hen,  in  hun  kortstondig 
samenzijn  eene  vriendschap  sluiten^  die  de  jaren  trotseerde, 
en  eene  langdurige  briefwisseling  het  aanzijn  schonk,  voor 
beiden  een  blijvend  gedenkteeken.  1) 


1)  Het  oordeel  door  Van  Vloten  in  zjjn  B.  de  Spinoza  over  Oldenbuig 
geveld  (2e  druk,  blz.  26)  is  zeer  voorbarig  en  onbillgk.  Hadde  Van  Vloten 
geweten  van  de  groote  werkzaamheid  en  toewijding,  met  welke  de  —  alles- 
behalve rtjke  —  Oldenburg  zijn  geheele  leven  in  den  dienst  der  wetenschap 
—  der  vrije  wetenschap  —  heeft  doorgebracht;  hadde  htj  geweten,  dat  Spi- 
noza's  vriend  in  en  voor  de  theologie  was  opgevoed;  hadde  hg  beseft  hoeveel 
verouderde  begrippen  en  leerstellingen  Oldenburg  heeft  moeten  afschudden, 
om  te  kunnen  ztjn,  wat  hfj  was,  dan  zou  z|jn  oordeel  anders  goworden  zgn. 

Ware  Oldenburg  zoo'n  verachtelgk  wezen ,  als  Van  Vloten  geschetst  heeft» 


173 

Voor   wg   ons  breeder  met  Spinoza's   verblijf  te  Eijnsburg 

kunnen  bezig  houden ,  is  bet  wenscbelijk  zijn'  bezoeker  op  diens 

reis    door  Holland  te  volgen.  Op  den  eersten  Augustus  1661 

sclireef  Christiaan   Huygens  in  het  Fransch  aan  zijn  vriend 

ftCoray: 

„Mijnheer.    Eindelijk  is  Mr.   Oldenburg  hier  (in  den  Haag) 

ffeaj-riveerd,   en   heeft   mij   uw  brief  van  den  23sten  Juni  ter 

haoid   gesteld.   E[q   komt   van  Bremen  en  is  ook  onze  steden 

A^xnsterdam  en  Leiden  gaan  zien,  waar  hij  eenige  w^sgeeren 

ffesproken  heeft,  die  ik  nog  slechts  alleen  bij  naam  ken.  Zoo 

^-    &.    dien   Borri,  1)  met  wien  h^   een  langdurig  onderhoud 

flT^had  heeft,  waarvan  hij  m\j  vele  bijzonderheden  heeft  mede- 

fir^deeld.  Hij  heeft  een  brief  van  dien  beroemden  volgeling  van 

nnd)   LuUius  bij  zich  voor  Mr.  Digby,  waarin  een  stuk 

zijn    „onbrandbaar  hout."   Als  dat  in  uwe  bijeenkomsten 

dcnsocht  is,  ben  ik  zeer  benieuwd  te  vernemen,  wat  men  er 

zeggen  zal ...  • 

B  het  helder  weer  is  van  avond ,  heb  ik  beloofd  Mr.  Olden- 

'^  de  maan  te  laten  zien  door  mijn  telescoop ;  maar  het  lijkt 

"^preinig  op,  en  morgen  vertrekt  hij,  zooals  hij  zegt. . .  .'*  2) 

Oldenburg   tegenover   Huygeus   ook    van   zijn   nieuwen 

^xisbnrgschen  vriend  gesproken  heeft?  Of  hij  langer  dan  eerst 

voornemen  was ,  in  den  Haag  gebleven  is  ?  Ziedaar  vragen , 

•mrop  slechts  met  veronderstellingen  te  antwoorden  valt.  Zoo- 

1  is  echter  zeker,  dat  hij  zich  nog  op  den  13<^en  Augustus 

Botterdam   bevond,   vanwaar  hij  een  brieQe  „A  Monsieur 

list.   Hngens   de   Zuylichem  op  't  Plein  in  den  Haagh"  3) 

en   dezen   verzocht   een   zeldzaam   plakkaat    van  de 

ten-Greneraal  op  te  sporen,  waarin  de  vorm,  de  waarde  en 

gehalte  hunner  munten  beschreven  werd ,  dat  hij  gaarne  zou 


^^H  had  de  ^ngevoelende  brillensltjper  uit  Bijnsburg  waarschijnlijk  van  den 

^^Qginne  af  een  geheel  andere  houding  tegenover  hem  aangenomen ,  en  hem  afge- 

^^leept,  zooals  hö  in  lateren  tgd  den  «Dortenaer»  Willem  van  Blvcnbergh  deed. 

1)  Over  dezen  zonderlingen   Italiaan,  die  toen  in  Holland  vertoefde,  in 
^01  der  Tolgende  hoofdstukken  meer. 

2)  Comspondence  m^  N<>  881. 

3)  Ib.  m,  N»  883. 


174 

bezitten.  Tevens  meldt  hij  te  Rotterdam  kennis  aangeknoopt 
te  hebben  met  den  ontleedkundige  Lodewyk  de  Bils  —  Heer 
van  Coppendamme,  Boonen,  enz.  —  die  later  professor  werd 
aan  Lenvens  hoogeschool.  Op  den  19*^®"  Augustus  was  Olden- 
burg,  blijkens  een  brief  van  Bobert  Moray  aan  Huygens,  te 
Londen  terug.  1) 

Draagt  het  dorp  Bijnsburg  op  heden  nog  een  ouderwetsch 
karakter,  in  veel  sterker  mate  moet  dat  het  geval  geweest 
zijn  met  *t  „  Bheynsburch "  van  1660  of  '61.  Toen  stonden  in 
de  boschrijke  streek  nog  de  bouwvallen  van  de  beroemde ,  oude 
abdij,  2)  en  andere  merkwaardigheden,  sprekend  van  een 
eeuwenheugend  verleden.  Een  der  meest  typische  dorpsbe- 
woners was  kort  voor  Spinoza's  komst  ten  grave  gedaald:  de 
bakker  Frans  Joachim  Oudaen,  die  er  zich  in  1622  gevestigd 
had.  3)  Hij  was  toen,  wegens  't  herbergen  van  voortvluchtige 
Bemonstrantsche  predikanten  voor  de  Botterdamsche  schepen- 
bank gedaagd ;  doch  —  begrijpende  dat  men  er  horens  brandde » 
stuurde  hij  er  zijn  kat  heen  en  verliet  zelf  met  de  Noorderzon 
de  stad.  Te  Bijnsburg  huwde  hij  met  Maria,  de  dochter  van 
Jan  Jacobs  van  der  Kodde,  die  hem  in  1628  een'  zoon,  den 
lateren  dichter  Joachim  Oudaen,  en  daarna  nog  een  vijftal 
kinderen  schonk.  Frans  Oudaen  is  een  der  ijverigste  en 
ontwikkeldste  Collegianten  geworden.  In  of  voor  zijn  huis 
verzamelden  zich  jaren  lang,  's  avonds  na  gedaan  werk,  de 
fiinksten  der  broeders.  Met  mannen  als  Daniel  van  Breen  en 
Oudaen  vond  men  ddar  omstreeks  1640  ook  den  jongen  Koen- 
raad  van  Beuningen  —  een  zoon  van  den  wakkeren  Amster- 
damschen    burgemeester    Geurt    Diedriks    4)    —    die    zich , 

1)  Coirespondence ;  III,  N»  884. 

2)  Zie  de  plaat  bg  Adrianus  Pars,  De  twee  Eatw^ken,  etc. Leiden  1697 ^ 
bö  blz.  326. 

3)  Een  en  ander  betreffende  hem  bg  Frans  van  Hoogstraten,  Leven  van 
Joachim  Oudaen,  voor  deel  III  zgner  gedichten.  Ygl.  Van  Slee,  de  Rgnsb. 
Colleg.  blz.  89,  vlgd. 

4)  Zie  boven,  blz.  69.  Geurt  D.  van  Beuningen  is  jong  gestorven:  Graf- 
boek  Nieuwe  Kerk  op  19  Nov.  1633,  «Burgem.  Geurt  Dirksz.  van  Beuningen 
op  de  Brestraet,  f8». 


175 

naawelgks  zestien  jaren  oud  op  18  Febrnari  1639  als  student 
te  Leiden  had  laten  inschrijven,  en  hier  de  eerste  bewijzen 
gaf  van  zijne  welbespraaktheid  en  zijn  werkzamen  geest. 

Doch,  had  ook  de  oude  bakker,  omstreeks  1656  deze  wereld 

vaarwel   gezegd,    had   ook   de   gestudeerde   Joachim   Oudaen 

enkele  jaren  later  Rijnsburg  met  Rotterdam  verwisseld  —  nog 

W'oonden    er   te   Rijnsburg   velen   van   den  ouden  stempel.  In 

1660  1)    trof  men   er  nog  tal  van  Van  der  Kodde's,  afstam- 

oielingen  van  de  stichters  der  broederschap ;  verschillende  leden 

^an    het   —   in  de  geschiedenis  van  Doopsgezinden  en  Colle- 

gia-Bten   vry   bekende   —    geslacht  Van  Nierop;   ook  zekeren 

«'a.oob    Vechters,    die   toen  vermoedelijk   nog  in   „het  Groote 

ff  nis"  woonde,  dat  later  aan  de  broederschap  kwam. 

Spinoza  zal  zich,  waarschijnlijk  kort  na  zijne  vestiging  onder 
d^^e    verdraagzame   en   hartelijk   welwillende  lieden,   hebben 
^^gelegd   op   het   slijpen  van   vergroot-  en  verrekijkerglazen. 
"^i^schien   toen   reeds    eenigszins    gesteund    door   zijne  rijkere 
'^'■^■a^sterdamsche    vrienden,    vond   hij    't  in    zijn    streven    naar 
tf  liankelgkheid  wenschelijk  ook  zelf  wat  te  verdienen;  van 
anderen  kant  was   het  voor  hem  eene  geschikte,  hoewel 
***  "^"ï^i-öér  gezonde  afwisseling  bij  zijn  denken  en  studeeren.  De 

van   Descartes,    zijn    lust   in  natuuronderzoek ,  zal  — 
^x^als    bij    Hudde   en   Huygens    —    wel    de  hoofdaanleiding 
^eest  zijn  tot  de  keuze  van  dit  beroep.  Of  het  Talmoedisch 
^^x?8chiift,    volgens   hetwelk   geleerden    hunne  studie  moeten 
met    handenarbeid  2)    —    overigens   allesbehalve 
^urenswaardig  —   daartoe  ook  eenig  gewicht  in  de  schaal 
^^l^jgd  heeft,  mogen  wij  onbeslist  laten. 

"^Telk    een   diepen   indruk    de   Joodsche  denker,  dien  hij  in 

achterstraatje  van  Rijnsburg  had  leeren  kennen ,  op  Olden- 

^^t^g's  gemoed  gemaakt  had,   blijkt  duidelijk  uit  zijn  eersten 


1)  Ik  ken   *t  Bijnsborgscbe   adresboek   van   dien   tijd  eenigszins  uit  een 
b^lastingslijst  van  1660,  bewaard  op  *tLeidsche  archief.  De  Van  der  Kodde's 
Waren  nog  vertegenwoordigd  door  Dirk  Pietersz.,  Jan  en  Claes  Conielisz.  v.  d.  K. 
2)  Colems,  articul  V. 


176 

enthousiastischen  brief,  zes  of  zeven  dagen  na  zijne  terug- 
komst in  Engeland  (26  Augustus  1661)  geschreven.  ,,Moeielijk 
als  het  m^'  onlangs  viel»  toen  ik  U  te  Bijnsburg  bezocht,  mq 
van  uwe  zijde  los  te  scheuren ,  wil  ik  er,  nauwelijks  in  Enge- 
lang  teruggekeerd  j  zooveel  mogelijk  naar  streven,  mij  tenminste 
schriftelijk  weder  met  U  te  vereenigen.  Grondige  wetenschap, 
gepaard  met  menschlievendheid  en  heuschheid  van  zeden  — 
louter  voorrechten,  met  welke  de  natuur  en  uw  eigen  vlgt  TT 
ruim  voorzien  hebben  —  zijn  in  zichzelve  zoo  aantrekkelijk, 
dat  zij  terstond  de  liefde  opwekken  van  alle  welgezinde  en 
beschaafde  menschen.  Laat  ons  dus,  mijn  beste,  elkander  in 
oprechte  vriendschap  de  hand  reiken,  en  er  naar  streven  haar 
door  ijver  en  hulpvaardigheid  in  stand  te  houden.  Beschouw 
als  het  uwe,  wat  gij  van  mij,  in  mijn  onbeduidendheid  ver- 
wachten kunt;  laat  mij  een  gedeelte  van  uwe  geestesgaven, 
dat  gij  zonder  schade  missen  kunt,  in  beslag  nemen.'' 

Het  wijsgeerig  gesprek,  dat  hij  met  Spinoza  hield  pOver 
Ood,  over  de  oneindige  uitbreiding  en  het  oneindige  denken, 
over  het  verschil  en  de  overeenstemming  dezer  attributen,  over 
het  verband  van  de  menschelijke  ziel  met  het  lichaam  en  de 
grondstellingen  d^  wijsbegeerte  van  Descartes  en  Baco*',  gaf 
hem  voortdurend  stof  tot  denken,  en,  als  een  bewijs  van 
vriendschap  zou  hij  het  waardeeren,  als  Spinoza  hem  wilde 
inlichten  over  twee  zaken,  die  hem  niet  geheel  helder  waren 
geworden,  t.  w.  over  het  onderscheid  tusschen  het  denken  en 
de  uitbreiding  en  over  de  gebreken,  die  Spinoza  in  de  wijs- 
begeerte van  Baco  en  Descartes  afkeurde.  Tevens  beloofde  hij, 
zijn'  vriend  bij  gelegenheid  een  boek  (van  Robert  Boyle  1)  te 
zullen  zenden,  dat  over  den  aard  en  de  eigenschappen  der 
lucht  handelde,  maar  nog  niet  van  de  pers  was. 

Van  dezen  dag  af  komt  Oldenburg  jaren  lang  biy  z^n  zooveel 
jongeren  tijdgenoot  ter  school,  voortdurend  trachtend  door 
briefwisseling  een  juist  inzicht  te  krijgen  in  Spinoza's  wijs- 
begeerte. Hoe  te   verklaren  dat  hij  den  Hollandschen  briUen- 


1)  Boyle,  De  elasticitate  et  gravitate  Aeris.  London,  1663.  In  Spinoza^s 
boekerij,  zie  den  catal.  p.  178. 


177 

^per,   hoewel   deze   hem  steeds  met   de  meeste  heaschheid 

te^moet  kwam,  nooit  geheel  begrepen  heeft?  Behalve  Olden- 

burgos   verkleefdheid  aan  de  van  jongs  af  geleerde  theologie, 

is    daaraan   vooral  de  kortheid  van  hun  samenzijn  schuld.  En 

het  noodlot  wilde ,  dat  de  vrienden  elkander  niet  terug  zagen. 

Hoezeer   ook   Spinoza   met  zijn  nieuwen   vriend  ingenomen 

^rcui,   bl\jkt  uit  den  aanhef  van   zijn  antwoord,  in  de  eerste 

d&gen   van   September  geschreven:   „Hoe  aangenaam  mij  uwe 

vriendschap   is,  kunt  gij  zelf  beoordeelen,  indien  gij  't  slechts 

met   uwe  bescheidenheid  overeen  kunt  brengen,  eens  even  na 

te     denken   over  de  voortreffelijke  eigenschappen,  waaraan  gij 

soo  rgk  z\)t.  Hoewel  ik ,  zoolang  ik  dat  in  't  oog  houd ,  geloof , 

^©t   weinig  trotsch  te  mogen  zijn,  dat  ik  met  U  vriendschap 

'■^ög  alniten ,  —  vooral  wanneer  ik  bedenk ,  dat  onder  vrienden 

^^es,    en   vooral   de   dingen   des   geestes  gemeengoed  moeten 

^ijn    — ,    vermoed   ik   toch,    dat   daarvan  meer  ten  laste  van 

^'^^e    heaschheid  en  welwillendheid  zal  komen,  dan  ik  er  toe 

^\]  te  dragen  heb."  Met  hartelijke  warmte  drukt  hij  zoo  de  hem 

toeg^estoken   vriendenhand ,  en  geeft  Oldenburg  de  gewenschte 

^I^lielderingen. 

Oldenburg  bekent  in  zijn  tweeden   brief  >  op  27  September 

•^^61  geschreven,  dat  het  licht,  voor  hem  ontstoken,  hem  nog 

^^^t  alles  helder  gemaakt  heeft.  Hij  brengt  er  bezwaren  tegen 

^'^  »   en  stelt  eene  nieuwe  reeks  van  vragen  op.  De  theoloog  is 

^^^^     dat  alles  niet  te  bespeuren.  „Ik  bezweer  U  bij  onze  vriend- 

.p",  voegt  hij   er  bij,  „hierover  vrij  en  vertrouwelijk  met 

te  spreken,   en  smeek  U  dringend,  toch  volkomen  over- 

te   z\jn,   dat   alles,    wat  gij  mij  waardig  keurt  te  ver- 

^iEi.^11,   geheel  veilig  zal   zijn,  en  dat  gij  mij  nooit  ten  laste 

kannen  leggen  iets  daarvan  tot  uwe  schade  of  nadeel  aan 

^      groote   klok   te   hangen."  1)    De   brief  eindigt  met  eenige 

^^edeelingen    over    't  „ philosophisch    college"    —    waarvan 

^^enbnrg  nu  secretaris  was  —  de  belofte  Boy le's  boek  met  de 

-^)   Deze  uitlating  slaat  stellig  terug  op  de  vrees,  die  Spinoza  wel  in  hun 
heeft  laten  doorschemeren,  voor  't  bekend  worden  zijner  meeningen; 
het   schgnt  heeft  O.  bg  zgn  bezoek  aan  Huygens,  dan  ook  niet  van 
oza  gerept. 

12 


178 

eerste  betrouwbare  gelegenheid  te  zullen  zenden  en  bet  verzoek 
om  een  welwillend,  onomwonden  antwoord. 

Toen  deze  brief  bezorgd  werd,  stond  Spinoza  gereed  een 
veertiendaagsch  uitstapje  naar  Amsterdam  te  maken ,  waarvan 
het  doel  ons  onbekend  bleef.  Vriendelijk  doch  beknopt  gaf  bij 
de  gevraagde  inlichtingen.  Het  kan  niet  lang  na  zijne  temg^ 
komst  te  Eijnsburg  geweest  zijn ,  dat  hij  Boyle*s  juist  ver- 
schenen boek  over  het  salpeter  1)  ontving,  met  een  kort  brieQe 
van  Oldenburg,  2)  meldend,  dat  Spinoza's  laatste  schijven  hem 
veel  —  maar  niet  alles  duidelijk  had  gemaakt.  „Dat  zal  waar^ 
schijnlijk  eerst  dan  het  geval  zijn,  wanneer  g\j  mij  helder  en 
duidelijk  den  eersten  oorsprong  der  dingen  uiteen  zet.  Want 
zoolang  m\j  niet  recht  helder  is,  door  welke  oorzaak  en  op 
welke  wijze  de  dingen  begonnen  te  bestaan,  en  door  welken 
band  zij  met  de  eerste  oorzaak,  als  die  bestaat, samenhangen^ 
komt  m\j  alles  wat  ik  hoor  en  lees  onsamenhangend  voor." 

In  zijn  antwoord  —  gelukkig  in  zijn  geheel  bewaard  in  het 
archief  der  Boyal  Society  —  maakt  de  Bijnsburger  geleerde 
uitvoerige  aanteekeningen  op  Boyle's  werk,  en  eindigt:  „Wat 
uwe  vroegere  vragen  betreft,  na  mijne  antwoorden  daarop, 
eens  doorgezien  te  hebben ,  schijnt  het  mij  dat  ik  niets  vergeten 
Leb.  En  indien  ik  misschien  —  zooals  mij  door  de  armoede 
der  taal  nog  al  eens  pleegt  te  geschieden  —  hier  of  daarieta 
duister  heb  uitgedrukt,  dan  hoop  ik,  dat  g^  U  verwaardigen 
zolt  het  mij  aan  te  wijzen;  ik  zal  dan  beproeven  hetduidelyk 
uiteen  te  zetten. 

,,Wat  echter  uwe  nieuwe  vraag  aangaat,  hoe  nl.  de  dingen 
begonnen  zijn  te  bestaan,  en  door  welken  band  z^  met  de 
eerste  oorzaak  samenhangen ,  over  dat  onderwerp ,  en  ook  over 
de  verbetering  van  het  verstand  heb  ik  een  bijzonder  werkje 
samengesteld,  3)  dat  ik  bezig  ben  over  te  schrijven  en  te  ver- 
beteren. Doch  van  daag  of  morgen  laat  ik  het  werk  rusten  ,^ 
daar  ik  't  nog  niet  met  mij  zelven  eens  kan  worden  over  de 


1)  De  Nitro,  Floiditate  et  Firmitate  —  niet  in  den  verkoopcatalogns  van 
Spinoza's  boekerg  vermeld. 

2)  Van  21  Oct  1661. 

3)  De  Intellectus  Emendatione. 


179 

uitgave.  Ik  vrees  nl.  dat  de  theologen  van  onzen  tijd,  daardoor 

beleedigd,  met  hun  gewonen  haat  tegen    mij,  die  alle  twist 

ut    den   grond   van   zijn   hart   verafschuw,    te    velde   zullen 

ti^ekken.   Ik  zal  uw  raad  in  deze  aangelegenheid  afwachten, 

^^xi-9    opdat  gij  weet,  wat  de  inhoud  van  mijn  boek  is,  en  wat 

^^   stqjdlust  misschien  zou  kunnen  wakker  roepen:  vele  attri- 

^'Qlen,  welke  door  hen,  en  voor  zoover  ik  weet  ook  door  alle 

^^K^deren    aan    Gk)d    worden   toegeschreven,    beschouw  ik   als 

epselen,   terwijl   ik   daarentegen   andere  attributen,  welke 

uit  vooroordeel   als    schepselen   beschouwen,  als  door  hen 

®^^rót  begrepen  attributen   Gt)ds  opvat.  En  ook:  dat  ik  God 

zoo  van  de  Natuur  onderscheid,  als  allen,  wier  inzichten 

j  bekend  zyn,  het  gedaan  hebben.  Alzoo  verwacht  ik  uw 

want   ik   houd   U  voor  mijn  besten  vriend,  aan  wiens 

w  het  schande  zou  zijn  te  twijfelen.  Vaar  intusschen  wel, 

ga  voort  mij  zoo  lief  te  hebben,  als  gij  begonnen  zijt."  1) 

Big  uitzondering  draagt  Oldenburg's   volgend  schrijven  dit- 

geen   datum.    Maar  de  omstandigheid,   dat  hij  namens 

^le   —   den   eenigen   zijner   vrienden,   met   wien  hij   naar 

^  schijnt   over   Spinoza   sprak  2)    —   dank   betuigt   voor   de 


tiek  op  diens  boekje,  en  ook  het  bericht,  dat  het  wijsgeerig 

aiootschap   door   vorstelijke   welwillendheid  onlangs  tot  een 

ninklijk   genootschap"   is  bevorderd  —  in  Juli  1662  ver- 

^meg  de  jeugdige   vereeniging    ^ Letters   of  Patent"    3)   — 

""^jseen,   dat  deze  brief  in  Augustus  of  September  1662  ge- 

n  is.  Was  Spinoza  —  dank  de  behandeling,  die  hij  van 

voormalige  geloof sgenooten   ondervonden  had,  dank  ook 


l)  Niet  gedateerd,  doch  waarschijnltjk  uit  December  1661  of  Januari  1662. 

\)  De  meerderheid  der  leden  van  het  Koninklijk  Genootschap ,  en  ook  Chr. 

^^^^j^gens.  stelden  slechts  belang  in  al  wat  proefondervindelijk  natnnronderzoek 

';  specnlatieTe  wgsbegeerte,  vooral  als  die  aan  het  gebied  der  theologie 

I,  lag  hun  verre,  en  werd  uit  hunne  bijeenkomsten  geweerd.  Doch  de 

Mag.  Oldenburg  koesterde  nog  altijd  eene  groote  mate  van  belangd 

voor  al  wat  zgn  eigenlek  vak  aanbetrof ,  en  ook  Bojle's  sympathieën 

P^Xi^Sen  voor  een  niet  gering  gedeelte  de  godgeleerdheid.  De  eerste  voerde  dos 

^^K^  hriefwiBseling  met  Spinoza  geheel  uit  persoonlijke  liefhebberij. 

O  Wdd,  Böstoiy  of  the  Eoyal  Society,  1848.  Vol.  I. 


180 

zijne  bekendheid  met  de  HoUandsche  predikanten  —  even 
vreesachtig  in  het  pabliceeren  zijner  ideeën,  als  hij  koen  was 
in  zijne  overpeinzingen  zelve:  vriend  Oldenburg  dacht  er  toen 
nog  heel  anders  over. 

^Ik  zou  U  in  elk  geval  aanraden"  —  zoo  schrijft  hq  —  „de 
geschriften,  zoowel  van  wijsgeerigen  als  godgeleerden  inhoud , 
de  uitkomsten  eener  zóó  grondige  geleerdheid ,  niet  te  onthouden 
aan  de  geleerde  wereld,  maar  ze  in  het  licht  te  geven,  wat 
de  theologantjes  daartegen  ook  snateren  mogen.  Immers  de 
grootste  vrijheid  heerscht  in  uw  land;  geheel  vrij  moet  daar 
dan  ook  gephilosopheerd  worden.  Toch  zal  uw  eigen  voor- 
zichtigheid U  wel  aanraden,  uwe  inzichten  zoo  gematigd 
mogelijk  uit  te  drukken ,  en  laat  de  rest  aan  het  noodlot  over. 
Laat  dan,  mijn  beste,  alle  vrees  varen,  om  het  Pygmeeën- 
geslacht  van  onzen  tijd  te  vertoornen.  Lang  genoeg  is  er  met 
de  onwetendheid  en  dwaasheid  gestreden.  Hijsch  de  zeilen  voor 
de  ware  wetenschap,  om  de  geheimen  der  natuur  dieper  dan 
tot  nog  toe  geschied  is,  te  doorvorschen.  Zonder  gevaar 
kunnen,  naar  ik  denk,  uwe  overpeinzingen  ten  uwent  gedrukt 
worden;  geen  verstandig  mensch  zal  U  een  stroobreed  in  den 
weg  leggen.  En  als  gij  de  verstandigen  tot  vrienden  en  be- 
schermers hebt,  wat  vreest  gij  dan  den  spot  der  domkoppen?" 

Het  zonderlinge  feit,  dat  Spinoza  bijna  twee  jaren  te  Bijns- 
burg  woonde,  zonder  dat  wij  iets  van  zijne  talrijke  Amster- 
damsche  vrienden  en  bewonderaars  vernemen ,  zal  wel  verklaard 
moeten  worden,  door  het  drukke  persoonlijk  verkeer,  dat 
zg  —  zooals  uit  latere  brieven  blijkt  —  met  hem  onderhielden. 
Misschien  ook  is  hunne  briefwisseling  met  minder  angstvallige 
zorg  bewaard  dan  die  met  Oldenburg. 

Het  eerste  schrijven,  dat  ons  van  een  hunner  bewaard  bleef , 
danken  wij  aan  de  pen  van  den  goeden  SimonJoosten  de  Vries , 
die  —  de  eenige  ongehuwde  onder  de  broeders  —  toen,  in 
Sprokkelmaand  1663,  waarschijnlijk  bij  zijn  broer,  Frans 
Joosten  de  Vries,  op  't  Singel,  woonde. 

„Reeds  lang,  rechtschapen  vriend,"  zoo  heet  het  daar,  „heb 
ik  gewenscht  eens  bij  U  te  zijn;  maar  het  weer  en  de  strenge 


181 

^^^xvtsr  waren  m^  minder  gpinstig.  Soms  beklaag  ik  mij  over 
]zi  lot,    dat   er  een  afstand  tusschen  ons  ligt,  die  ons  zoo 
r    van  elkander  scheidt.  Gelukkig,  ja  driewerf  gelukkig  uw 
tlgezel  Casuarius,  1)  die  onder  't  zelfde  dakmetU  verw^lt, 
&1  ontbijtende,  etende  en  wandelende  over  de  voortreffel^kste 
n   met   U  spreken  kan.  Hoewel  echter  onze  lichamen  zoo 
van  elkander  zijn ,  met  uw  geest  waart  gij  dikwerf  tegen- 
idig,    vooral,  wanneer  ik  met  uwe  geschriften  verkeer  en 
ter  hand  neem." 
XL«aten  w^  voor  't  oogenblik  den  verderen  inhoud  van  dezen 
f   rusten,    en   trachten    wij    iets   meer  gewaar  te  worden 
-fvrent   deron,   ons  nog  onbekenden  huisgenoot  van  Spinoza, 
geeft  diens  antwoord  ons  terstond  eenige  inlichting: 
"Uwe   lang   verwachte  letteren,"   —  zoo  schrijft  hij  stellig 
in    dezelfde    Sprokkelmaand  uit   Rijnsburg,  —  „zijn  mij 


1)    Hier    wordt,    door    eene  bgkans  onmerkbare  verandering,   een  der 

S^elnkkigste    misslagen    terecht    gebracht,    die    Prof.    Van    Vloten    ooit 

heeft.  Toen  hg  indertijd  het  oorspronkeltjke  handschrift  van  dezen 

**'^^***^*'  te  lien  kreeg,  las  hg  daar:  «Felii,  imo  felicissimus  tuus  socius  casu- 

sab  eodem  tecto  remorans».  Hoewel  hem,  zoomin  als  mg , een latgnsch 

easuarius  bekend  was,   (slechts  in  *t  allerslechtste  middeleeuwsche 

n  uit  Italiö  komt,  volgens  Bucange  —  een  enkele  maal  iets  dergelijks 

9  in  den  zin  van  «ellendig,  rampzalig  mensch») — verklaarde  en  vertaalde 

liet  woord  als  «huisgenoot»,  en  liet  De  Yries  daarmede  eene  tautologie 

]ven,  waarvan  iemand  de  haren  te  berge  rgzen.  Doch,  daarmede  nog 

tevreden,  trachtte  hij  vast  te  stellen,  wie  dan  wel  die  huisgenoot  was, 

opperde  —  op  grond  van  Spinoza's  oordeel  over  hem  in  zgn  antwoord 

~  De  Vries  —  de  copjectuur:   Albert  Borgh,  die  later  Boomsch  werd. 

schynlQk  aannemelijk  als  deze  veronderstelling  was,  vond  zjj  algemeen 

;  in  de  levensbeschrijvingen  van  Ginsberg  (1876,  S.  28),  Dr.  H.  J. 

(blz.  33,   1876)  en  Fred.  Pollock  (1880,  p.  24)  werd  zij  herhaald; 

Ptof.  Spmjt,  die  Van  Vloten*s  boekje  beoordeelde,  niet  bestreden;  in 

uitgave  van  Spinoza's  werken  (1883,  II,  p.  221,  noot)  eenigszins 

^^armerkt,  en  eindelijk  nog  naverteld  door  Prof.  Wilhelm  Bolin  (1894, 

■^S).  Beeds  lang  had  Van  Vloten's  coi^jectuur  mij  geërgerd,  vóór  ik  de 

^  juiste  oplossing  vond ,  dat  wij  Casuarius ,  niet  casuarins  moesten  lezen. 

^^"dspronkeiyk  handschrift  van  dezen   en   den  volgenden  brief  naziende, 

,  dat  in  beidm  een  vriJ  duidelijke  hoofdletter  geschreven  stond !  Daarna 

*tmij  weinig  moeite  de  geschiedenis  van  dezen  huisgenoot  op  te  sporen. 

mg  na  benieuwen,  hoe  lang  de  oude  dwaling  nog  herhaald  wordt 


182 

geworden,  en  ik  zeg  U  daarvoor,  alsook  voor  uwe  liefde  tot 
m\j  f  dank.  Niet  minder  dan  U  verdiiet  mij  uw  lange  afwezig- 
heid, doch  ik  ben  blij,  dat  mijne  opstelletjes  U,  en  onzen 
vrienden  van  nut  zijn.  Zoo  toch  spreek  ik,  die  afwezig  ben, 
met  U  die  verre  z\jt.  Doch  gij  hebt  geen  reden  om  Casearius  1) 
te  benijden;  niemand  toch,  die  mij  meer  onaangenaam  is, noch 
tegen  wien  ik  meer  op  m\jn  hoede  ben ,  dan  tegen  hem ;  waarom 
ik  U  en  alle  bekenden  gewaarschuwd  wil  hebben,  hem  mqne 
(eigenlijke)  meeningen  niet  mede  te  deelen,  vóór  hij  tot  rijper 
leeffcijd  gekomen  is.  Hij  is  nog  te  kinderachtig  en  wispelturig, 
en  daarbij  meer  op  nieuwheid  dan  op  waarheid  uit  Intusschen*' 
—  voegt  hij  er  vergoelijkend  bij  —  „ik  hoop,  dat  hij  deze 
feilen  zijner  jeugd  na  een  jaar  of  wat  verbeteren  zal;  ja, 
zoover  ik  zijn  karakter  beoordeelen  durf,  ben  ik  daar  zeker 
van;  waarom  dan  ook  zijn  aanleg  mij  noopt,  van  hem  te 
houden."  2) 

Deze  Casearius  —  een  merkwaardiger  man  dan  men  uit  dit 
oordeel  wel  afleiden  zou  —  was  omstreeks  1642 ,  waarschijnlijk 
te  Amsterdam  geboren.  Van  zijne  ouders  is  ons,  b\j  het  zorg^ 
vuldigate  onderzoek,  niets  bekend  geworden,  dan  alleen,  dat 
z^  vroeg  zijn  overleden.  3)  Zij ,  of  wel  zijne  voogden ,  hadden 
hem,  naar  wij  mogen  vermoeden,  na  het  afloopen  der  lagere 
school  bij  Dr.  Van  den  Enden  in  de  leer  gedaan ,  waar  Spinoza 
hem  aantrof  en  kennis  met  hem  maakte.  Waarschijnlijk  had 
hij  genoeg  latijn  en  andere  kundigheden  opgedaan,  om  naar 
de  Hoogeschool  te  trekken,  toen  Spinoza  zich  gedwongen  zag 
Amsterdam  metterwoon  te  verlaten.  Misschien  gingen  zij  samen. 
En  zoo  vinden  wij  dan  op  21  Mei  1661  in  het  Album  Studiosorum 
der  Leidsche  Hoogeschool  vermeld  Johannes  Casear  (de  latijnsche 


1)  Spinoza,  die  hem  goed  kende,  schrijft  ook  zgn  naam  goed;  De  Vries 
maakte  daarin  eene  font. 

2)  Ik  vond  geen  reden  aan  Van  Vloten's  vertaling  meer  te  wijzigen. 

3)  In  *tLeidsch  studentenalbum  komen  verschillende  Casier's  voor,  sonunig^ 
uit  Engeland  afstammende.  Is  echter  Casearius  de  vertaling  van  een  Hollandsche 
naam,  dan  zal  die  waarschgniyk  Eeezer  (kaasmaker)  geluid  hebben. 


183 

van  zijn  naam  ontbreekt),  Amsterdammer,  20  jaren  oud, 
aXs    stadent  in  de  theologie.  1) 

\rolg^n8  het  manuscript  van  het  studentenalbum  woonde  h^  aan* 
v^ci^nlkelgk  bij  Jacob  van  der  Aa  in  de  Salomonsteeg.  2)  Eerst  eenigen 
1^£jd   later  moet  h\]  dns  kwartier,  en  onderricht  in  de  Cartesiaan* 
sc^lie  philosophie  gezocht  hebben  bij  Spinoza  te  Rijnsburg.  3) 

^Wbst  w^  weten,  dat  in  vroegere  jaren  dikwijls  Leidsche 
s"fc:^i3.denten ,  „wier  nieuwsgierigheid  geprikkeld  werd  door  het* 
n  hun  aangaande  de  Rijnsburgers  ter  oore  was  gekomen, 
uit  zucht  om  te  disputeeren,  dan  om  iets  tot  stichting 
t^^  te  brengen**,  het  college  aldaar  bezochten;  dat  zij  „meer- 
^J.en  het  woord  namen,  en  daarbij  vrij  spel  gaven  aan  hun 
X>oelschen  moedwil ,  zoodat  dikwijls  stoornis  en  verwarring  ont- 
'*  4)  sedert  de  dagen  van  Koenraad  van  Beuningen  zullen 
behalve  de  jongens  die  naar  Rijnsburg  kwamen  om  den 
op  stelten  te  zetten  en  in  de  war  te  schoppen,  ook  wel 
eest  z^Uy  die  met  ernstiger  bedoelingen  daarheen  hunne 
h.Yeden  richtten.  En  waar  wij  —  vreemd  genoeg  —  den  student 
de  theologie  Johannes  Casearius  bij  Spinoza  thuis  vinden, 
n  w^  veronderstellen ,  dat  in  zijn  gezelschap  ook  wel  eens 
ere  kameraden  het  stille  Rijnsburg  —  en  daarmede  ook 
«n  wijsgeer  -  een  bezoek  brachten. 


3  Misschien   was   htj   er  tijdelijk  al  eerder  geweest  Op  12  Sept  1659 

en  wj   in  *t  zelfde  Albnm  vermeld  Johannes  Cassarius  Amsterdammer , 

.jaar  oud,  als  student  in  de  philosophie.  Onze  biografen  weten  allen,  dat 

namen  en  onderdom  in  die  albums  dikwgls  genoeg  geknoeid  werd,  om 

berichten  niet  bepaald  in  strgd  te  achten.  Is  dit  jnist,  dan  studeerde 

leeds  gelQktijdig  met  Eerckrinck  (op   12  Mei  1659  vermeld).  Doch  ik 

niet  beslissen. 

)  Welwillende  mededeeling  van  Dr.  W.  N.  du  Rieu. 

)  Monnikhoff,  die  geheel  op  Colerus  vertrouwde,  en  Spinoza  ook  ongeveer 

jaren  te  Ouderkerk  vertoeven  laat,  geeft  met  een  enkel  woord  te  kennen, 

^^   hQ   met  zQn   Ouderkerker  gastvriend  naar  Rgnsburg  zou  gegaan  ztjn. 

Itonnikhoff  heeft  echter  niet  zorgvuldig  onderzocht;  en  *tkomt  mtj  voor,  dat 

^'^   Vries,   als   Spinoza  behalve  Casearius   nog   een  tweoden  huisgenoot  te 

^Ümboilg  had  gehad ^  dien  niet  onvermeld  zou  gelaten  hebben.  Ik  verwerp 

^"^  die  mededeeling. 

4)  J.  C.  van  Slee,  de  Rijnsburger  CoUegianten.  blz.  93.  en  *tdaar  geci- 
tfeerde  handschrift. 


184 

Spinoza's  medescliolier  Kerckrinck  had  vermoedelijk  de  Aca- 
demie nog  niet  voor  goed  verlaten;  ook  treffen  wij  er,  sedert 
27  Juli  1660  als  student  in  de  medicijnen  een  zekeren  Deen 
aan ,  van  liuis  uit  Niels  Stensen ,  maar  op  zijn  latijnsch  Nicolaos 
Steno  geheeten,  een  jongmensch,  die  nu  even  de  twintig  ge- 
passeerd, op  lateren  leeftijd  van  zich  zou  doen  spreken  en 
waarschijnlijk  aan  Spinoza  niet  onbekend  was.  1)  Bij  naam  is 
ons  reeds  eenigermate  de  candidaat  in  de  theologie  Johannes 
Eoerbagh  bekend,  die  zich,  27  jaren  oud,  op  14  Juni  1662 
nog  eens  inschrijven  liet  en  vermoedel^k  voornemens  was 
spoedig  te  promoveeren.  Enkele  weken  later,  op  18  Augustus 
1662  ontmoeten  wij  ook  zijn  vriend  Abraham  (Theodorisz.)  van 
Berckel,  een  Leidenaar,  een  zeldzaam  vlugge  kop,  dien  we 
op  27  October  1664,  pas  16  jaren  oud,  ook  al  vermeld  vinden. 
Hij  is  nu  22 ,  studeert  in  de  medicijnen ,  en  zit  op  12  November 
van  't  zelfde  jaar  1662  al  weer  aan  de  Alma  Mater  te  Utrecht. 
Nog  geen  twee  jaren  later,  op  21  April  1664  is  hij  opnieuw 
te  Leiden,  en  nu  reeds  Doctor  medicinae.  Eindelijk  kunnen  wij 
nog  een  anderen  student  in  de  Theologie  begroeten ,  uit  Bergen- 
op-Zoom  afkomstig,  die  den  naam  draagt  van  Pontiaan  van 
Hattem,  en  pas  twee  kruisjes  telt;  in  de  wieg  gelegd  om 
een  typische  figuur  te  worden  in  de  JSistoria  Spinojnsmi  post 
Spinogam.  2) 

Doch ,  laat  ons  even  de  levensgeschiedenis  van  onzen  Casearius 
vervolgen ,  al  was  het  alleen  om  te  zien ,  of  er  —  zooals  Spinoza 
vermoedde  en  hoopte  —  uit  hem  nog  een  degelijk  man  gegroeid 
is.  Wel  moeten  wij  daarvoor  den  tijd  vooruitsnellen  —  maar, 
dat  kan  ditmaal  geen  kwaad. 

Casearius  was  in  't  voorjaar  van  1666  —  dus  lang  nadat 
Spinoza  Rijnsburg  verlaten  had  —  naar  de  Utrechtsche  Aca- 
demie getogen ,  3)  doch  in  den  herfst  van  datzelfde  jaar  vinden 


1)  Zie  den  brief  aan  Alb.  Bnrgh,  Opera  II,  p.  245  en  ook  de  noot  aldaar. 
Een  broer  was  waarschijnlijk  Joachim  Frederik  Steno,  op  7  Juni  1655  Termeld. 

2)  Alb.  Stad.  Leid.  op  4  Mei  1661. 

3)  Zie  *t  Alb.  Stud.  op  dat  jaar. 


186 

w^    hem    reeds    te    Amsterdam    voor    de    Classis,   in   wier 
notulen    w^    op    6    Oct.    1666    lezen:     „D.    D.    examinandi 
Casearios     en     Fellinger    hebben    hare    propositiën    gedaen 
en.      is    daer    op    goed    gevonden,    dat   het   tot   het   examen 
a^tXve   sonde   comen,    waar  in   sij  haar  also  hebben  gedragen, 
ds^t    de   vergaderinge  haer  toelaet  tot  de  pnblyke  predikatie, 
serieose   vermaninge   van   haar   meer    en   meer  in  Gods 
cx>rd   te   oefenen   ende   in   het  lese  van  goede  Theologische 
A-iathenren."  1) 

TVijst  deze  aanteekening  er  eensdeels  op,  dat  Spinoza*s 
oordeel  niet  ten  eenenmale  onbillijk  was,  anderdeels  is  'tdui- 
<3.^»Iijk,  dat  —  wie  bij  Spinoza  de  Cartesiaansche  philosophie 
^"fcxideerde  —  niet  kon  geacht  worden  met  „goede  (gereformeerd) 
'-■-'" Ideologische  Autheuren*'  te  hebben  kennis  gemaakt.  Maar, 
•1^  waarschijnlijkste  verklaring  van  het  oordeel,  door  den 
O^oodschen  wijsgeer  en  de  Amsterdamsche  predikanten  over 
geveld  schijnt  ons  dit:  Casearins  was  —  hoewel  niet 
—  geen  boekenvriend.  Ruim  een  jaar  later  kwam  de 
nwbakken  proponent  —  't  was  op  16  November  1666  — 
ieuw  bij  'de  Classis ,  en  vroeg  of  men  hem  geeu  predikants- 
tsje  kon  bezorgen  in  de  Levant  (te  Smyrna  was  toen  eene 
llandsche  gemeente)  of  in  de  Oost?  „Op  'toogenblik  geen 
ts",  luidde  het  antwoord;  maar  men  zou  voor  hem  uitzien, 
eerst  toen  in  *t  laatst  van  1667  de  Oost-Indische  Com- 
aan  de  Classis  bericht  deed,  dat  er  predikantennood 
in  Indië ,  werd ,  nevens  verschillende  anderen  ook  Johannes 
^^s^-searius ,  op  2  Januari  1668  geëxamineerd  en  benoemd.  2) 
^S3dertusschen  was  onze  vriend,  het  lange  wachten  moede,  in 
t  Imwelijksbootje  gestapt.  Wij  lazen  ten  minste  in  't  kerkelyk 
^^^^rodamatieboeck  3),  dat  op  17  Juni  1667: 

gCompareerden  Johannes   Cassiarius  van  A(msterdam),  pro- 

l^^^nent,  oud  26  jare,  ouders  doot,geass(isteerd)  raetPieter  (pr.) 

*^ido,   woont  op  de  N.   Z.  Achterburgwal,  en  Isabella  Brent 


1)  Schriftelijke  notulen  in  't  Archief  der  Nieuwe  kerk. 

2)  Yol^ns  dezelfde  notulen. 

3)  Of  kerck-inteekenregister.  Anist  Archief,  N^  490,  fol.  142. 


186 

van  A(m8terdam)  y  oad  22  jaer,  ouders  doot,  geass.  metTietie 
Balck,  haer  nicht,  woont  op  'tSpuy.** 


^f^».,.y>r.^       ^ 


'Vl^&tit-rt-   ^v^SU- 


Nadat  wij  alzoo  de  eerste  helft  van  den  levensloop  van  dezen 
merkwaardigen  man  aan  het  licht  gebracht  hebben  —  Prof. 
P.  J.  Veth  wanhoopte  er  voor  eenige  jaren  nog  aan,  dat  wij 
daaromtrent  ooit  iets  zonden  gewaar  worden  1)  —  en  tenminste 
ook  een  regel  schrifts ,  wij  mogen  niet  nalaten  den  lezer  tevens 
mede  te  deelen,  wat  over  het  tweede  gedeelte  van  zijne  loop- 
baan bekend  werd. 

Het  is  ons  niet  gebleken  met  welk  schip  Casearius  en  zijne 
jonge  vrouw  de  reis  naar  Indië  volbracht  hebben ,  maar  zooveel 
is  zeker,  dat  zij  niet  aan  boord  waren  van  den  bodem,  waar- 
mede ^e  frater  gaudens  Mr.  Aemout  van  Overbeeke,  Raad  van 
Justitie  geworden ,  op  12  April  1668  naar  Batavia  stevende.  2) 
Toch  had  ik  hun  geen  vroolijker  reisgezelschap  kunnen  toe- 
wenschen  dan  dezen  berooiden  poëet,  zoo  vol  van  den  echten 
esprit  gaulois.  Waarschijnlijk  werd  onze  Casearius  spoedig  na 
zijne  aankomst  door  de  Compagnie  naar  Malabar  (Z.-W.-kast 
van  Yoor-Indië,  toen  in  ons  bezit)  gezonden,  om  als  predi- 
kant op  te  treden  te  Koetsjin  (Cochin).  Het  Christenvolk,  dat 
hij  er  vond ,  zal  voor  de  groote  meerderheid  wel  uit  't  gespuis 
van  fortuinzoekers  en  avonturiers  bestaan  hebben,  aan  wier 
stoutmoedigheid  en  ondernemingsgeest  wij  *t  bezit  van  IndiS 
eigenlijk  danken;  ook  was  er  eene  Joodsche  kolonie  van  Por- 
tugeezen.  3) 


1)  Prof.  Veth ,  over  HeDdrik  Adriaan  van  Reede  tot  Drakestein  (gonvemenr 
van  lialabar),  Gids,  1887,  deel  III,  blz.  423  vlgd. 

2)  Zie  ztjn  «Geestige  en  vermaekeltjke  Hejsbeschrjjving»  achter  zgne 
Bijmwercken,  waarin  hg  meedeelt,  dat  ztj  slechts  een  «zieketrooster»  aan 
boord  hadden  en  een  armbus,  hun  beide  even  onnoodig  —  waarom  zg  ze 
gaarne  voor  een  «fraej  meysken»  hadden  ingeruild. 

3)  Daarover  bezit  de  Bibl.  der  Amst.  Synagoge  nog  een  geschrif^'e. 


187 

Hatthijs  Cramer,  vermoedelijk  kort  voor  Casearius  dienaar 
d^s  Gtoddelijken  Woords  in  dezelfde  streek ,  durft  van  zijne 
'la.ss.dslm  in  Indië  zeggen: 

cSnorcken,  pocchen,  ende  blasen, 
Daarvan  hanght  dit  land  aen  een; 
d' Minste  weters  zgn  hier  basen, 
't  Zijn  al  danssers  op  een  been: 
Kreupels ,  die  nan  sonder  krucken 
Konnen  recht  gaen,  soo  't  behoort, 
Die  verstaen  de  grootste  stucken: 
Trots  de  beste  in  het  woort.»  1) 

dat  is  nog  Het  ergste  nieti  Waarschijnlijk  zonden  w^  ook 

^^n  Casearius   weinig    meer    gehoord  hebben  —  druk  als  hij 

'b    stellig  had  met  de  vervulling  zijner  plichten  onder  zulke 

S^'uropeanen  en  inlanders ,  had  Malabar  niet  in  Hendrik  Adriaan 

y^Êji  Beede   tot   Drakèstein   een   zeer  b\jzonderen  gouverneur 

S'^l&d.   „In  dienst  der  Compagnie  opgeklommen  tot  Baad  van 

Iss^ë  en  gouverneur  der  kust  van  Malabar ,  het  voormalig  rijk 

A.^x  Portugeezen  met  Goa  tot  hoofdstad,  bezat  hij,  hoeweleen 

S^i^ezen  marine-officier  zonder  wetenschappelijke  opleiding,  al 

op  zijn  veertiende  jaar  aan  boord  gegaan,  den  aangeboren  bota- 

n^ucken  zin   van  een  geniaal  dilettant.  Hij  is  een  der  Neder- 

l^^xiders  geweest  die  met  niet  veel  methode,  maar  met  eene 

dL^s  te  hartstogtelijker  liefde,  binnen  een  bepaald  gebied  zich 

<>p  de  tropische  flora  geworpen  hebben.  Hetgeen  hij  zelf  ver- 

^^^t  omtrent   de    wijs    waarop   hij    aan    die  honderden  fraai 

^^^'^voerde   afbeeldingen   van   boomen,    planten    en  vruchten 

S^komen   is,    verraadt   den    onverzadelijken   beminnaar   eener 

onbekende»  geheimzinnig  weelderige  natuur. 

iiSerst  klampt  hij  te  Koetsjin»  in  zijn  gouvernement  van 
"^^labar,  pater  Matthaeus  van  Sint- Jozef  aan;  een  bejaard 
^'^^oingch  zendeling  en  karmelietermonnik ,  afkomstig  uit  Napels, 
^^  al  sedert  langen  tijd,  zoo  goed  en  kwaad  het  ging,  met 
^^dische  botanie  zich  heeft  bezig  gehouden.  Daarna  krijgt  hij, 


1)  d'Indiaense   Tyfferboom,    uyt-ttjfferende   verscheiden  heylsame,  nuttige 
^"^  zielbedenckende  B^jmen,  fAmst.  1670.  blz.  95. 


188 

hoewel  maar  voor  een  poos,  een  Nederlander  te  pakken: 
Panlns  Hermannus,  geneesheer  in  dienst  der  Compagnie , 
weldra  te  Leiden  tot  professor  benoemd  en  naar  het  moeder-' 
land  teruggekeerd  Een  gezegend  toeval  voert  eindelijk  naar 
Koetsjin  een  jong  gereformeerd  predikant,  Johannes  Casearios, 
in  de  wetenschappelijke  botanie  even  onbedreven  als  Van  Reede 
zelf,  maar  bezield  met  eene  even  vurige  belangstelling. 

„Nu  heeft  hij  iemand  bij  de  hand  die  in  vloeiend  latijn,  1) 
bij  de  te  vervaardigen  afbeeldingen,  den  onmisbaren  tekst 
schrijven  kan.  De  voorraad  dier  teekeningen  groeit  dagelijks 
aan.  De  Malabaren  zijn  een  volk  met  eene  beperkte  maar 
eeuwenheugende  beschaving;  en  weldra  heeft  de  hollandsche 
gouverneur  uit  hun  midden  vier  teekenaars  gekozen  welke  hij 
aan  z\jn  dienst  verbindt,  en  die  hem  overal  vergezellen. 
Onder  zijne  leiding  vormt  zich  een  kollegie  van  vyftien  of 
zestien  geleerde  bramanen,  dienstdoende  als  adviseurs.  Er 
wordt  aan  alle  inlandsche  vorsten  en  hoofden  geschreven  om 
medewerking;  en  daar  deze  lieden  niets  liever  verlangen  dan 
bij  den  gouverneur  uit  de  verte  hunne  opwachtinjg  te  maken, 
zenden  zij  vrachten  exemplaren  in.  De  specimens  worden  door 
de  bramanen  onderzocht,  geschift,  geklassificeerd ,  alles  naar 
de  regelen  der  oude  en  overgeleverde  inlandsche  kennis.  Som- 
tijds rijzen  er  tusschen  die  vakmannen  wetenschappelijke  ge- 
schillen ,  die  echter  nooit  tot  oneenigheid  leiden.  Het  treft 
integendeel  Van  Reede  dat  er  in  dezen  kring  gedebatteerd 
wordt  met  eene  voorbeeldige  hoffelijkheid  en  humaniteit. 

„  Enkele  boomen  en  planten  zijn  zoo  zeldzaam ,  dat  er  in  den 
loop  van  een  geheel  jaar  maar  één  exemplaar  van  aangebragt 
wordt.  Naar  andere  wordt  door  den  gouverneur  in  persoon 
mede  gezocht.  Hij  volbrengt  of  verzint,  namens  de  Compagnie , 
zendingen  naar  het  binnenland,  rivier  opwaarts,  en  doet  bij 
deze  tochten  zich  door  een  paar  honderd  Malabaren  vergezellen , 
die,  zoo  vaak  de  stroom  een  bosch  aandoet,  door  hem  aan 
land  gezet  en  de  boomen  ingejaagd  worden.  Van  den  buit, 
dien   zij   aan  boord  brengen ,  worden  aanstonds  door  de  nooit 


1)  Men  proeft  hier  Br.  Franciscus  van  den  Enden  weer! 


189 

ontbrekende  teekenaars  afbeeldingen  gemaakt ,  en  Ds.  Casearios 
^fcaalt  niet   met  zijne  ontwerp-beschrijving.  Op  die  wijs  komt 
de  eenmaal  beroemde  Hortus  Maiabaricus  tot  stand/*  1) 
Casearius   maakte  het  ontwerp  voor  het   geheele  werk,  en 
^^Hreef  den  tekst  voor  de  beide  eerste  folio-deelen.  Van  Reede 
^^S  zich  plotseling  gedwongen ,  wegens  kuiperijen ,  naar  Batavia 
^     vertrekken,  en  ook  Casearius  verlangde  naar  't  Vaderland. 
vXrit  officieele  bescheiden,  opgespoord  in  't  archief  te  Batavia 
iocr  Troostenbnrg  de  Bruyn,  weten  wij,  dat  hij  op  12  Sept. 
1-Ö76   verlof  kreeg  om  naar  Batavia  te  komen,  en  den  13<*«n 
ï^^nni    1677   verlost  werd,   zooals  men  placht  te  zeggen,  naar 
l^^t   vaderland.*'  2)    Nog  voor  zijn  vertrek  echter  overleed  de 
^v-cuurdige  man  aan  dysenterie  en  koorts.  3)  Van  Reede  gedacht 
s^n   ontgdig  heengaan  met  de  volgende  gevoelvolle  woorden: 
,Maar,   o  ramp  der  rampen!   toen   ik  hierover  —  nl.  zijn 
terugkeer  —  nadacht,  is  ons  onze  trouwe  Achates,  die  wakkeire 
Helper   b^  den  arbeid,  die  Apollo,  die  onzen  tuin  besproeide, 
die  zeer  geleerde  en  zeer  eerwaarde  man  Johannes  Casearius, 
onze  hoogste  vreugde,  in  den  bloei  der  jaren,  door  een  ontijdig 
sterven  ontrukt,  en  heeft  de  sterfelijkheid  met  de  onsterfelijk- 
heid verwisseld."  4) 

De  beroemde  kruidkundige  Nieolaas  Jacquin  heeft  een  ge- 
slacht van  planten,  dat  hij  in  Amerika  ontdekte,  aan  de 
S^dachtenis  van  Casearius  toegewijd,  en  het  den  naam  van 
€)asearia  gegeven.  Linnaeus  nam  dien  naam  niet  aan;  hij 
Voegde    dat  geslacht  bij  de  Samyda,  als  weinig  daarvan  ver- 


1)  Bnsken  Hnet,  Land  van  Rembrand,  II,  biz.  69  (2e  druk).  De  terug- 
€P&ve  Tan  de  Praefatio  voor  deel  in  van  den  Hortus  Maiabaricus  is  zóó  juist 
^n  beknopt,  dat  ik  *tniet  noodig  vond  iets  te  wijzigen. 

2)  Prof.  Yeth,  als  boven. 

3)  Waarschgnltjk  op  Batavia,  doch  recht  dnidel^jk  blgkt  dat  niet;  W. ten 
^l^ine,  die  't  werk  van  Casearius  voortzette,  betreurt  zgn  heengaan  in  een 
^f'^ö^cht,  gedateerd  14  Febr.  1678,  in  het  tweede  deel  van  den  Hortus. 

'4)  Praef.  vol.  III  (1682).  Het  geheele  werk  verscheen  in  13  foliodeelen, 
7-^78 — 1703.  Eene  Hollandsche  bewerking:  «de  Malabaerse  KruythofF»  begon 
^^  1688  bQ  Abr.  van  Someren  te  Amst  te  verschijnen,  maar  is  niet  voltooid, 
^^avoracher  1860,  blz.  127). 


190 

schillende,   maar   nadat   men   onderscheidene   nieuwe   soorten 
ontdekt  had,  is  het  geslacht  Casearia  hersteld.  1) 

Ziedaar  eene  bijna  volledige  biografie  van  Johannes  Casearius, 
Spinoza*s  leerling,  zoolang  tevergeefs  gezocht.  2)  De  Bijns- 
burgsche  geleerde  had  goed  gezien:  er  zou  iets  uit  hem 
groeien als  hij  tot  rijperen  leeftijd  gekomen  was. 


1)  Van  der  Aa,  e.  a.  biogr.  Wdbn.  in  voce. 

2)  Ik  wil  hieraan  nog  een  en  ander  van  aanbelang  toevoegen.  Wg  weten 
niet  of  Isabella  Brent,  Casearias'  vronw,  haar  man  overleefd  heeft,  inlndiö 
gebleven,  of  in  't  Vaderland  teruggekeerd  is.  Doch  het  is  merkwaardig,  dat 
wjj  in  'tAIb.  Stud.  Leid.  op  7  Mei  1718  vermeld  vinden  BemardusCaseorins, 
Indiae  Orientalia,  Hugliae  Bengalus,  30  jaar  ond  —  dus  geboren  1688  — 
als  stndent  in  de  rechten.  Was  hjj  een  kleinzoon  van  onzen  Johannes? 
Toen  Spinoza's  vrienden  in  1677  zgne  briefwisseling  uitgaven,  wisten  zg 
misschien,  dat  Casearias  plan  had  binnenkort  te  repatrieeren.  Daarom  lieten 
zÜ  al  wat  op  hem  betrekking  had  uit  de  gedrukte  brieven  weg.  £n  eiseen 
te  dwazer  misslag  van  Van  Vloten,  te  meenen  dat  zg  aldus  Albert  Burgh 
zouden  gespaard  hebben ,  dien  zg  toch  waarachtig  niet  schroomden  te  noemen. 
Eindeltjk  nog  dit:  wie  als  de  Heer  Troostenburg  de  Bruyn  een  Biogr.  Wdb 
maken  wil  van  Indische  predikanten,  mag,  vóór  hg  de  Indische  archieven 
afreist,  wel  eens  de  Nederlandsche  studenten-albums,  en  de  acten  van  de 
Amsterdamsche  Classis  raadplegen.  Dan  toch  kan  hg  allicht  meer  melden 
dan  in  het  werk  van  genoemden  Heer  gewoonlijk  is  te  vinden. 


VIL 


D 


COSMOPOLIS." 


«Dat  Godt  Grodt  is  gheloof  ick  niet  onwaeraclitigli  is  Godt "  — 

'^  luidde  in  Spinoza's  dagen  een  algemeen  bekend  luifelop- 

^^^brift  te   Amsterdam.  1)  Gods   bestaan  aldus  afhankelijk  te 

^Uen  van  de  plaatsing  eener  enkele  komma  —  voor  of  achter 

^  —   het   toekent  meer  d^n  lange  redeneeringen  den  toen-/^* 

^^gen   geestelijken    toestand   onzer   goede  stad.   Ketters  en 

^jgeesten,  samengestroomd  uit  alle  hoeken  des  lands  —  bijna 

^t   alle    oorden   der   bekende    wereld    —  houden  er  zich  op, 

▼eirschafPen  er  zich  een  bestaan ,  verspreiden  van  dd&r  uit  hunne 

^eeningen  en  leerstellingen  over  *t  beschaafd  Europa.  De  Am- 

^rdamsche  drukpersen  staan  gereed  om  alles  te  verduizend- 

^oudigen,    wat   onderzoekers    en    nieuwlichters    maar  aan  het 

Papier  willen   vertrouwen.   Waar   de   inhoud   van  boeken  of 

Pamfletten    van   dien   aard   is,    dat   men   vreest  voor  nadere 

lexuiismaking  met  den  schout  en  zijne  rakkers,  daar  blijft  in 

üe   eerste  plaats  de  naam  des  schry  vers  weg,  in  de  tweede  die 

^^A  den  drukker ,  in  de  laatste  die  van  onze  goede  stad  zelve. 

Of   wel,  men  stelt  onder  het  vignet,  waaraan  ingewijden  den 

drukker  herkennen,   en  den  winkel,  waar  't  boek  te  koop  is, 

namen   als  Cosmopolis,  Eleutheropolis  (Vr^stadt),  Alethopolis 

(Waarstadt),  Irenopolis  (Vreestadt),  Londen,  Hamburg,  Bremen, 

of  wel   —   met   bijbedoelingen   —    „tot   Waarschouw".   Het 

^Venetië  van  het  Noorden"  is  bijna  een  eeuw  lang  het  mach- 

i^^ste  centrum,  waaruit  nieuwe  ideeën  ontspringen,  en 

^  l)De  Philoeophie  dUytieghster  der  H.  Schrifture,  Vrijstadt  1667,  blz.  31. 


192 

Tout  ce  fatras  de  libelles  pervers 
Dont  Ie  Batave  infecte  TuDivers.  1) 

dankt  grootendeels  aan  de  Amstelstad  zijn  ontstaan. 

De  machtige  gereformeerde  kerkeraad  was  niet  in  staat  allen 
en  alles  onder  de  zweep  te  houden.  Wat  moest  hij  bv.  doen  in' 
1665^  toen  dat  opzienbarende  boek  van  den  Gasconjer  Izaak 
de  la  Peyrère,  waarin  de  schrijver  trachtte  waar  te  malden , 
dat  ook  vóór  Adam  menschen  op  aarde  geleefd  hadden,  2)  de 
persen  van  de  Amsterdamsche  Elzeviers  verliet?  Zonder  naam 
van  schrijver ,  drukker  of  plaats  de  wereld  ingegaan,  kon  men 
er  staat  op  maken,  dat  de  auteur  gevlogen  en  gestoven,  de 
drukker  uitverkocht  zou  zijn ,  vóór  men  beiden  uitgevonden  had. 
Wel  heeft  in  dit  geval  La  Peyrère  in  de  Spaansche  Neder- 
landen de  gevangenis  gezien,  die  hij  hier  ontloopen  was;  wel 
heeft  de  man  te  Rome  zijn  boek  en  zijn  geloof  herroepen  — 
maar  dat  nam  niet  weg,  dat  het  druk  gelezen  werd.  En  toen 
hij  in  1676  overleed,  gaf  men  hem  nog  na: 

La  Peyrère  ici  git,  ce  bon  Israélite 

Hnguenot,  Catbolique,  enfin  Pré-adamite : 
Qtiatre  r^igions  Ini  plurent  a  la  fois; 

Et  son  indifference  était  si  peu  commone 
Qiraprès  80  ans  qu'il  ent  a  faire  un  choix 

Le  bon  homme  partita  et  n'en  choisit  pas  ane. 

Met  meer  volharding  dan  tegen  geschriften  welke  hoofdzar 
kelijk  voor  de  geleerde  wereld  geschreven  waren,  bestreed  de 
kerkeraad  de  mannen,  die  zich  terstond  tot  het  volk  richtten. 
Omstreeks  1667  begon  de  Amstelstad  overstroomd  te  worden 
door  de  Kwakers,  uit  Engeland  gevlucht  na  de  terechtstelling 
van  een  hunner  voornaamste  hoofden  te  Bristol.  Jabob  Naylor  — 
„Steyl-oor",  zei  men  hier  —  was  in  16B6,  op  eenpaardgezetim, 
die  stad  binnengereden,  vergezeld  door  een  troep  vronwen, 
die  „Hosanna",  en  „Heilig,  Heilig,  Heilig  Heer,  God  van 
Israël"  riepen;  voor  die  godlastering  werd  Naylor  in  Winter- 


1)  Gresset,  Epitre  lil  a  ma  Muse. 

2)  Praeadamitae,  sive  exercitatio  super  versibus  12 — 14  capitis  Y  Epistolae 
Pauli  ad  Romanos.  Addo  salutis  1655.  —  Spinoza  bezat  een  exemplaar. 


193 

maand  van  dat  jaar  gedurende  twee  uren  op  de  kaak  gesteld, 
zijn  toxig  doorstoken  met  een  gloeiend  ijzer ,  de  letter  B  (blas- 
phemeir)  op  zijn  voorhoofd  gebrand.  Daarna  achterstevoor  op 
een  pci^ü:d  gezet,  door  de  stad  gereden,  werd  hij  vervolgens 
^  S^S^Gs^ld,  dat  zijn  geheele  lichaam  overdekt  was  met 
strienxen  en  wonden.  1) 

Een.    aantal   dezer  sektarissen,  meerendeels  ,queksters"  — 
vrouwen  — ,  hielden  in  't  voorjaar  van  16B7  vergaderingen  in 
de  Sint- Jansstraat,    doch    werden,    op  herhaald  verzoek  van 
den  Iserkeraad   eerst   gevangen    gezet,    daarna  verbannen.  2) 
Doch   binnen  *tjaar  zijn  zij  terug,  en  houden  opnieuw  bijeen- 
komsten onder  „Ombe  Thaters",  „Robbert  Cocham"  en  ,,Rob- 
^rt  Tibbel",  in  de  Sint  Jansstraat,  op  den  binnen- Amstel , 
^ti    de  Grimmenessersluis ,  en  op  *t  Euiperspad ,  waar  Abraham 
■^©Urhof  hun  een  tuinhuis  verhuurt;  en  een  der  leiders  beroemt 
'^^li,  dat  hij  wel  duizend  zieltjes  in  de  stad  gewonnen  heeft.  3) 
^*    Gralenus   Abrahamsz.    is  natuurlijk  van  de  partij,  en  een 
^^ ogenblik   zijn   Kwakers,  Doopsgezinden  en  CoUegianten  nau- 
^^^Üjks  te  onderkennen.    Op   29  Februari  1659  krijgt  de  ker- 
^^:taad  bericht,  dat  een  kwaker,  William  Ames,  4)  een  boekje 


lastering  heeft  uitgegeven  tegen  een  Engelsch  predikant 
deze  stad;  men  besluit  het  aan  burgemeesters  te  „remon- 
iren",  en,  „dewijl  bij  die  occasie  mentie  gemaakt  wordt 
^  Jan  Soet ,  dat  die  mede  niet  en  rust ,  maer  zijn  dwalingen 
e  verleydingen  van  het  geestelyck  koninkrijk  overal  soekt 
verspreiden**,  zal  daarover  ook  geremonstreerd  worden.  5) 
^^^r  dat  de  officier  nog  berichten  kan,  dat  hij  Jan  Zoet  niet 
^^^Ji  overtuigen  van  hetgeen  hem  wordt  ten  laste  gelegd,  omdat 
^^^  niet  weet  waar  hij  woont  ( !  6),  verscheen  opnieuw  een  boekske, 


1)  Diction.  of  National  Biogr.  Vol.  40,  (1894)  in  voce. 

2)  Mededeeling  van  Ds.  Lansman  aan  den  Eerkeraad,  op  19  April  1657. 
ïhrtok.,  Vol  IX,  fol.  202. 

3)  iWi.  7,  14  Maart  1658  (IX,  247)  11  April,  11  Juli,  25  Juli  1658. 

4)  Niet  te  verwarren  met  zgn  naamgenoot,  den  Ëngelschen  Puritein,  die 
in  1622  Professor  werd  te  Franeker. 

5)  Protok. ,  Vol.  X. 

6)  Md.  24  April  1659 ,  en  1  Mei  1659. 

13 


194 

dat  de  ergernis  en  ontzetting  van  den  kerkeraad  gaande  maakte. 
Het  droeg  den  titel  de  Apostasia  Christianorum  (over  den  Afval 
der  Christenen)  en  was  gevonden  bij  den  boekhandelaar  Jacob 
Nieuwelingh.  1)  Deze  verklaarde  echter,  dat  hij  't  werkje  ont- 
vangen had  „van  Jan  Rieuwertsz,  boekverkooper  in  de  Dirck 
van  Assensteeg,  en  dat  het  waarschijnlijk  gemaakt  was  van 
een  Brederoode,  gewesen  raetsheer  in  den  Haag."  2)  En  zoo 
was  het :  Lancelot  van  Brederode ,  weleer  assessor  bij  *t  Hof 
van  Holland,  had  eens  op  zijne  wijze  — hij  was  eerst  Remon- 
strant, later  Anti-trinitariër  geworden  —  het  verval  en  de 
ontaarding  van  het  Christendom  geschetst.  3)  't  Spreekt  van 
zelf  dat  zijne  „schadelijke,  en  zielverdervende  dolingen"  aan 
Burgemeesteren  moesten  geremonstreerd  worden.  Toch  moest 
de  Kerkeraad  nog  verschillende  malen  aandringen,  vóór  het 
werd  opgehaald:  wat  eerst  geschiedde  in  Mei  1661.  4)  Met 
Dr.  Galenus  Abrahamsz.,  die  zijn  pen  terzelfder  tijd  ook  eens 
in  den  inkt  gedoopt  had»  maakte  men  het  anders:  hij  werd 
voor  de  magistraat  geroepen,  en.  vreedzaam  als  zijn  aard 
was,  besloot  hij,  door  den  heer  van  Soydpolsbroek  (Jacob  de 
Graef?)  vermaand,  zelf  zijn  geschriftje  te  onderdrukken.  5) 
Minder  gemakkelijk  ging  het  iets  te  doen  tegen  den  Botter-» 
damschen  boekhandelaar  Naeranus  —  Bemonstrantsch  van  zijn 
geloof  —  die  „lasterlijke  pasquiUen  in  rym  uitgegeven  had 
tegen  de  predikanten ,  waarin  de  (kerkelyke)  politie  en  de  kerk- 
dienst tevens  over  den  hekel  gehaald  werden  /'  6)  alsmede  tegen 
soortgelijke  geschriften  en  blauwe  boeken,  tegen  de  dominees 
gericht ,  betreffende  dingen  die  te  Utrecht  gepasseerd  waren.  7) 
Waar   de   strijd   tegen   de   kerk  zóó  gevoerd  werd  begrijpt 


1)  Protokollen,  10  April  1659. 

2)  ibid,,  24  April  1659. 

3)  Benthem,  Kirch-  und  Schulenstaat ,  1698,  I,  893. 

4)  Protokollen,  31  Maart  1661,  (X,  189),  21  April  1661,  (X,  192), 
12  Mei  1661,  (X,  195).  Wie  de  eigenlgke  drukker  was  blijkt  niet.  Later 
Terscheen  een  tweede  druk ,  zonder  plaats  of  jaartal,  « verbetert  en  klaerder 
gestelt  door  L.  v.  B.» 

5)  8,  29  Mei  1659. 

6)  5  Juni  1659. 

7)  5  Aug.  1660.  Ztj  werden  «opgehaald»:  12  Aug.  1660. 


196 

^*^eti  eenigszins  de  laksheid  van  Burgemeesters  en  Schout ,  die , 
^^ns  week  aan  week  lastig  gevallen  over  telkens  andere  feiten 
personen ,  er  op  den  duur  den  brui  van  gaven ,  zoo  dikwijls 
i>  KUine  handen  in  een  doornbosch  te  steken.  Zij  hadden  diezelfde 
den  vol  genoeg  met  bestuurszaken  en  wetsovertredingen 
ernstiger  ciard.  En  niet  alleen  is  er  reden  voor  het  ver- 
orden, dat  sommige  ketters  om  geld  en  manieren  bij  hen 
aangeschreven  stonden ,  en  desnoods  wel  een  potje  mochten 
en,  maar  ook  zullen  er  onder  hen  geweest  zijn,  diedrom- 
goed  wisten,  dat  de  vrijheid  die  zij  lieten,  slechts be vor- 
ken z^n  voor  den  bloei  hunner  stad.  Bovendien,  't  waren 
alleen  commissies  uit  den  kerkeraad,  die  bijna  week  aan 
rek  met  de  noodige  strijkages  Burgemeesters  kamer  binnen 
n :  ook  de  Classis  deed  mee :  en  't  zijn  slechts  hunne 
l^^uidelingen  tegen  de  vrijgeesten,  die  hier  ter  sprake  komen. 
^'^ilden  wij  ook  schetsen,  hoe  beide  lichamen  voortdurend  in 
™^t  krqt  traden  tot  wering  van  „Paepsche  Stouticheden",  tegen 
^^bbathschennis ,  Kermis-  en  Schouwburgvermaak  en  wat  dies 
zij  —  er  zou  geen  einde  komen  aan  ons  betoog. 


De    Kwaker  William  Ames,  die  in  't  voorjaar  van  1659  de 
verlaten   had,  1)   kwam  in  het  najaar  terug,  2)  en  ver- 
er   weer   lustig  op  los  in  „de  vergulde  lelie''  in  de 
"^-^aoidstraat  en   buiten  de  Regulierspoort.  Maar  voor  'toogen- 
*^Ük  wekte  dat  in  mindere  mate  de  ontzetting ,  dan  het  bericht 
^X>      6   Aug.  1660  vernomen,  dat  er  een  Nieuw  Testament  ge- 
^*^ifet  werd  met  aanteekeningen  van  een  Sociniaan!  Kort  daarop 
van  het  Nieuwe  Testament  met  annotatiën  Socini  gerap- 
dat  Bet  gedrukt  wordt  op  kosten  van  een  persoon  die 
iaens  is  ende  hem  behelpt  met  uyt  te  gaeti  om  de  latynse  en 
tale  te  leeren,  doch  wat  het  voor  een  persoon  is  kan 
niet  vernomen  worden ;  word  geseid  dat  het  in  14  dagen 
S^dnikt  zijn,  waarop  ieder  zal  vigeleeren."  3)  Nog  binnen 
eek  hoorde  men  reeds ,  dat  het  in  't  Hoogduitsch  was  uit- 


y    l^tokollen  van  den  kerkeraad  op  24  April  1659. 
^bid,  op  28  Aug.  1659.  (Vol.  X.  fol.  72). 
3)    *id.  op  30  Sept  1660,  (X,  156). 


196 

gegeven   door   Jeremias   Felbinger,  en  gedrukt  bij  Christoffel 
Koenraad  op  de  Egelantiersgracht  I  1) 

Bij  nader  onderzoek  vond  de  Kerkeraad  in  deze  nieuwe 
vertaling  „vele  dwalingen  en  verdraaiingen  van  den  sin  des 
textst,  vooral  over  de  eeuwige  Godtheid  Jesu  Christi";  men 
besloot  dus  de  zaak  onder  de  oogen  te  brengen  van  de  Boi^ 
gervaderen ,  te  meer ,  aangezien  ook  eene  Nederduitsche  uitgave 
werd  voorbereid.  2)  Er  was  in  dezen  tijd  iets  aan  den  Kerke- 
raad  ontsnapt,  dat  echter  niet  verborgen  bleef  aan  de  classis. 

Een  zekere  Daniël  Zwicker  had  onder  den  titel  Irenican 
Irenicorum  een  zeer  Sociniaansch  boek  in  het  licht  gezonden. 
Ook  deze  ketter  was  een  Duitscher  van  afkomst  —  in  1612 
te  Dantzig  geboren  —  en  woonde  nu  te  Amsterdam.  Aan  de 
kerk    werd   opgedragen  zich  nader  op  hem  te  informeeren.  3) 

Burgemeesters  zagen  in  het  Hoogduitsche  Nieuwe  Testament 
geen  gevaar,  en  over  het  G-rieksch  „konden  zij  zoo  niet  oor- 
deelen";  tegen  de  Nederduitsche  vertaling  zouden  zij  echter 
vigeleeren.  4)  Daarmede  was  echter  de  kerkeraad  allerminst 
tevreden;  en  wijl  intusschen  de  gewone  „verandering"  in  de 
Magistraat  geschied  was,  besloot  men  bij  de  „congratulatie 
der  nieuwe  Begeringhe  *'  nog  eens  goed  op  de  zaak  te  drukken, 
en   tevens  te  wijzen  op  „de  exorbitantie  van  de  Sociniaensche 


1)  Ik  meende  het  bericht  aangaande  's  mans  beroep  te  moeten  cursiveeien. 
Kon  ik  oogenblikkelijk  bewijzen,  dat  de  Daitscher  Jeremias  Felbinger  om- 
streeks 1654  ook  al  te  Amsterdam  was,  dan  zou  ik  Colems'  mededeeling, 
dat  Spinoza  het  eerst  latgn  leerde  van  een  «Hoogduitsch»  stndent ,  zóó  willen 
verklaren  y  dat  deze  Jeremias  Felbinger  hem  daarin  misschien  les  gaf,  tgdens 
hiJ  onder  de  Collegianten  vertoefde.  Ik  waag  het  echter  niet  deze  coiyectaur 
in  den  tekst  op  te  nemen.  Benthem ,  die  hem  anno  1687  nog  te  Amsterdam 
aantrof,  voortdurend  hetzelfde  beroep  uitoefenend,  vertelt,  dat  14j  wegens 
Arriaansche  —  en  niet  Sociniaansche  —  gevoelens  zjjn  « rectoraat  >  en 
Duitschland  had  verlaten.'  (Zie  't  uitvoerige  relaas  aldaar,  I,  905).  Opmer- 
kelgk  is  het,  dat  wq  hier  weer  Christoffel  Koenraad  als  drokker  aantreffen, 
van  wiens  pers  tien  jaren  later  de  TractcUtis  Theologico-Politicus  kwam. 

2)  Protokollen  op  13  Januari  1661.  Vol.  X. 

3)  Notulen  van  de  Amsterd.  Classis,  op  3  Aug.  1660  en  Benthem, HolL 
Kirchen-  und  Schulstaat,  I,  899. 

4)  Protokollen  van  den  kerkeraad,  27  Januari  1661,  (X,  179). 


197 

oon venticulen ,  waaronder  zich  quakers  en  boerelisten  vermengen, 
hoedanige   o.  a.    tot    100,    150,    en   soms  nog  meer  in  getale 
worden    gehouden   op   de  Oude  Zijds  Heeregraft,  op  de  hoek 
▼an   het  Treeftsteegie ,  op  de  Elandsgraft  naast  de  lelie  (enz.)» 
niet    aenw^singe    van   de    schadelijke   gevolgen,  die  onder  de 
mennoniten   aireede   worden  bespeurt,  ende  noch  meerder  ge- 
vreest,    ten   eijnde  H.  Achtbaarheden  met  authoriteyt  in  alle 
perienleuse  nieuwicheden   spoediglijk  gelieven  te  voorsien/'  1) 
X>e    nieuwe   magistraat  toonde  iets  meer  dienstijver  dan  de 
oade ,  en  zond  het  gehate  Nieuwe  Testament  aan  de  Leidsche 
Professoren  om  advies.  Deze  gaven  den  raad  het  „op  te  halen."  2) 
^^ool^.  dit  liet  nog  eenigen  tijd  op  zich  wachten ;  daar  inmiddels 
9  o;pQii|;>are  beroerten  ontstaan  was  b\j  de  Sociniaansche  verga- 
dexrjfclaesen  op  de  Lauriersgraf t"  —  wij  weten  niet  of  er  dit- 
proponenten  in  betrokken  waren  —  en  bekend  gemaakt 
[,  dat  de  drukker  Pieter  de  la  Burgh  met  de  Hollandsche 
^^^^^'^ialing  van  't  gevreesde  Testament  doende  was,  werd  op  den 
*8ten  Maart  besloten  nogmaals  te  remonstreeren ,  wat ,  naar 
schijnt  geholpen  heeft.  De  Heer  officier  zou  tenminste  „de 
^^^■■^«uidaleuse  boeken  supprimeeren ".  3) 

'anneer  wij   over  het  jaar  1662  betrekkelijk  kort  kunnen 

dan    is   dat  niet  zoozeer,  omdat  de  Amsterdamsche  ker- 

tot   andere   gedachten   was  gekomen ,  of  besloten  Jiad 

woelerij    bedaardelijk    te  laten  uitgisten.  Ook  niet,  omdat 

ketters   en    vrijgeesten ,    zoo   voortdurend   gedwarsboomd , 

toeleg   opgaven,    om   hunne   evenmenschen  het  stof  eens 

uit   de    oogen   te   spoelen,    of  zelve  inzagen,  dat  hunne 

^^^rstukken  op  een  kwaden  grond  gebouwd  waren.  Maar  kort 

^H  goed  dd&rom,  wijl  de  kerkeraad  —  eenmaal  door  de  Classis 

^p   Daniël   Zwicker    attent    gemaakt    —   gedurende  een  rond 

3aar,    met   alle    mogelijke    eerwaardigheid   op  klopjacht  ging 

tegen    dezen    ketter    alleen:    eene   verandering    van   taktiek, 

die  misschien  betere  vruchten  zou  afwerpen.  „Swickerus",  zoo 


1)  ProtokoUen  van  den  kerkeraad,  28  Januari  1661,  (X,  181). 

2)  ibid.  24  Febr.  1661,  (X,  185). 

3)  ünd.  31  Maart  1661,  (X,  189),  3  Mei  1661,  (  X,  194). 


198 

luidt  het  in  Februari  van  dat  jaar,  heeft  weer  nieuwe  Socini- 
aansche  boeken  onder  de  pers^  vermoedelijk  bij  den  drukker 
Pieter  de  la  Burgh  in  de  Niezel:  dus informeeren,  broeders!  1) 
Dddr  is  al  meer  van  hem  gedrukt;  dus  naar  den  Heer  officier: 
ziedaar  't  wachtwoord  voor  Maart.  2)  De  officier  belooft  het 
zijne  te  doen,  mits  de  kerkeraad  de  zaak  goed  onderzoekt: 
de  „broeders  des  kwartiers"  worden  uitgestuurd.  Sterk  ver- 
moeden tegen  de  la  Burgh ,  heet  't  in  April :  vroeger  stond 
z^ne  drukkerij  voor  ieder  open,  nu  blijft  zij  gesloten!  Naar 
Burgemeesters  dusl  3)  „Ende  also  op  gefondeerde  geruchten 
gewesen  wort  dat  de  Socinyanen  uyt  Polen  verdreven  en  elders 
niet  ontfangen,  wel  trachten  mochten  sich  hier  ter  neder  te 
slaen  om  haer  sielverdervende  dwalingen  voort  te  planten,  is 
geresolveert  daer  tegens  oock  sorchvuldichlyck  te  waecken, 
ende  eenige  meerder  seeckerheyt  becomen  hebbende  dit  oock 
den  Achtb.  HH.  Burgem.  te  remonstreeren  op  dat  dit  cruypende 
quaet  door  hare  wysheyt  mach  gestuyt  worden."  De  la  Burgh 
is  de  drukker,  zoo  klinkt  het  een  week  later,  dat  blijkt  uit 
't  vignet!  Remonstreeren  alzoo.  4) 

De  la  Burgh  wordt  ontboden ;  doch  van  de  Poolsche  Socinanen 
weten  Amstels  Burgervaderen  niets.  5)  De  officier  zal  tegen 
Zwicker  procedeeren ;  in  Juni  is  zijn  zaak  reeds  „litispendent" ; 
in  Juli  besluit  hij  Zwicker  te  verbannen,  zijn  boek  te  confis- 
queeren,  als  de  Eerkeraad  hem  de  „notoire  Sociniaansche 
dwalingen  daarin  wil  aanwijzen"  —  wat  geschiedt.  6)  Doch 
in  November  is  de  zaak  nog  altijd  in  stoUu  qtw.  De  eerwaarde 
kerkeraad  vindt,  dat  hij,  de  schrijver  van  Irenicon  Irenicorwm^ 
als  „lasteraar  van  Gods  Heiligen  naem,  en  perturbateur  van 
de  gemeene  ruste  "^  op  grond  van  't  plakkaat  van  1653  verbannen 
dient  te  worden.  Maar ....  de  Amsterdamsche  magistraat  ver- 
klaart zich  onbevoegd;  Zwicker's  latijn  zit  haar  in  den  weg. 


1)  23  Kebr.  1662,  (X,  244). 

2)  2  Maart  1662,  (X,  246). 

3)  13  April  1662,  (X,  252). 

4)  20  April  1662,  (X,  254). 

5)  27  April  1662,  (X,  255). 

6)  4  Mei,  4  Juni,  22  Juni,  6  Juli,  13  Juli  1602,  (X,  255, 259, 265, 268). 


199 

„De  vergadering  haar  ten  hoogste  bedroevende  over  soo  slechten 
nitslach  van  soo  een  gewichtige  saecke  en  't  emstigh  aenhouden 
des  Eerkenraads "  . . . .  Men  zal  nogmaals  den  presideerenden 
schepen  begroeten;  bij  den  officier  vernemen  of  hij  van  plan 
13}  de  zaak  te  vervolgen  daar  't  behoort,  anders  gaat  de  zaak 
(^  Ckissemf  van  daar  ad  Synodum^  die  't  wel  aan  H.  Ed.Mog. 

(de  Staten)  zal  bekend  maken "  1) en  zoo  regelrecht  den 

doo^t  in. 

Arme  Kerkeraad !  Is  't  geen  hoon  en  bespotting  voor  u ,  als 

Burgemeesters  beloven  dien  Zwicker  te  ontbieden  om  „hem  te 

vermanen  zich  in  't  vervolg  te  wachten",  en  den  drukker  aan- 

'^Kgen ,   dat   hem   verboden  wordt   „  in  't  vervolg  schadelijke 

Doeken  te  drukken?"  Alsof  dergelijke  leugenstoffeerders  weten 

^^     ophouden!    Alsof  eens   drukkers   oog   niet  juist   in   de 

8 schadelijkheid "  zijn   voordeel  zag!  Zelfs  de  Poolsche  Socini- 

ftöen,    zij  gaan  af  en  aan,  en  doen  alsof  er  geen  Amsterdam- 

^^^  kerkeraad  bestond!  2) 

^et    groote   praal   en   pracht   stapte   in  die   dagen  binnen 

Amsterdam  een  man  rond ,  Italiaan  van  afkomst ,  die  Francisco 

Josepli   Borri  heette,  en  zich  „Excellentie"  noemen  liet.  Een 

'^^ï^    van  den  Milaneeschen  arts  Brando  Borri ,  in  1625  geboren ; 

^PS^voed  in  de  Seminariën  te  Rome,  waar  de  Jezuïeten  hem 

^^    een  wonder  beschouwden   wegens  zijn  zeldzaam  geheugen 

®^  bekwaamheid ,  legde  hij  zich  met  ijver  toe  op  de  studie  der 

S^^eeskunde  en  bovenal  op   de  alchimie.  Tot  1654  leidde  hij 

^^    aseer  losbandig  leven;   toen  sloeg  hij,  door  een  openbaar 

^^^xidaal  gedwongen,   een  beteren  weg  in  —  ten  minste,  in 

^^\Iii.   Hij   nam   een  deftige   houding   aan,    bezocht  trouw  de 

^^fe  ,  werd  zorgvuldiger  in  de  keuze  zijner  vrienden,  en  hui- 

^^l^e  in  bijzondere   betrekking  te  staan  met  den  Hemel.  De 

^^^    had    hem   gelast   heilzame   hervormingen   tot    stand  te 

3>    2  Nov.  1652,  Vol.  X,  291. 

^)    Zie  't  Gedicht   op   «Faustus  Morstinus,  Poolsch  ridder,  van  (Gerard) 
dt)   in  Apollo's   Harp   1663,   blz.    112,   en  de  aanteek.  betreffende 
WissowatiTis,  bij  Benthem,  I,  896.  Den  bekenden  Sandius,  schrtj ver 
de  Bibliotheca  Anti-trinitarioram ,  behoef  ik  slechts  te  noemen. 


200 

brengen  op  aarde,  zoo  verklaarde  hij,  en  toonde  tot  bewijs 
zijner  goddelijke  zending  een  wonderbaren  degen,  hem  toever- 
trouwd door  den  engel  Michael.  Zelf  beweerde  hij  af  te  stammen 
van  Afranius  Burrhus,  gouverneur  van  keizer  Nero,  en  had 
dus  wel  eenig  recht  op  den  titel  „Excellentie"'.  Schoone  nieu- 
wigheden waren  hem  geopenbaard  in  't  godsdienstige :  de  Heilige 
Maagd  was  in  alles  gelijk  aan  haar  Zoon ,  als  hij  tegenwoordig 
bij  't  sacrament  der  eucharistie,  als  hij  onbevlekt  ontvangen, 
enz.  enz.  1). 

Zoolang  de  nieuwlichter  bleef  preêken,  dat  de  menschheid 
slechts  ééne  kudde  moest  zijn ,  met  den  Paus  als  herder ,  liet 
men  hem  met  rust.  Doch  toen  't  in  de  gaten  liep ,  dat  hij  ook 
persoonlijk  van  't  herderlijk  bedrijf  geen  afkeer  had ,  raakten  de 
poppen  aan  't  dansen.  Borri  vluchtte,  eerst  naar  Milaan;  dd4r 
stichtte  hij  een  geheim  genootschap,  waarvan  de  leden  hem 
een  onbeperkt  geloof  schuldig  waren,  alsmede  de  onbeperkte 
beschikking  over  hunne  beurzen.  De  zijne  was  de  algemeene 
brandkast.  Of  onze  stichter  van  den  ^Nationaleu  Evangelischen 
Godsdienst"  —  die,  als  alle  handige  bedriegers,  groeten  toe- 
loop kreeg  —  ten  laatste  een  aanslag  smeedde  op  Milaan, 
zooals  men  beweert,  blijve  onbeslist;  maar  zooveel  is  zeker, 
dat  de  Inquisitie,  overtuigd  dat  de  kerk  alleen  wel  in  staat 
was  haren  oogst  binnen  te  halen ,  en  daarbij  geen  helpers  noodig 
had ,  zich  met  de  nieuwe  ketterij  bemoeide ,  en  hem  op  3  Januari 
1661  met  confiscatie  van  goederen  veroordeelde  tot  den  brand- 
stapel ;   doch bij   verstek.   Want  de   vogel  was  gevlogen. 

De  magistraat  van  Straatsburg,  waarheen  hij  zich  begeven 
had,  bande  hem  uit  hare  stad,  en  zoo  begaf  Borri  zich  over 
Leiden  naar  Amsterdam.  2) 

Borri ,  ofschoon  naar  het  schijnt  als  oogarts  van  eenige  betee- 
kenis .  kwam  met  groot  praalvertoon ,  en  deftige  uitrusting  in 
de    Amstelstad   aan;   en   nauwelijks   behoefde   hij   te   beweren. 


1)  Onze  eoaw  mocht  den  man  wel  heilig  verklaren. 

2)  Bijzonderheden  volgens  Diction.  des  Sciences  méd.  Biogr.  Médic.  Paris 
1820,  II,  p.  417.  Roukema^  naamljjst  der  beroemde  geneesmeesters,  Amst 
1706,  blz.  73.  Te  Leiden  zal  Oldenburg  hem  ontmoet  hebben;  zie  boven, 
blz.  173. 


201 

dat  hq  door  onderzoek  en  overpeinzing  de  juiste  geneesmid- 
delen  had  gevonden  voor  allerhande   kwalen.    Zoo   men  zijne 
excellentie  al  niet  op  zijn  woord  geloofde ,  de  staatsie  en  pracht, 
waarmee  hg  zich  bewoog,  de  fraaie  gevlekte  tijger,  die  h^in 
ZQn  huis  aan  een  ketting  hield  —  door  Antonides  van  der  Groes 
vereeuwigd  —  1)  de  koninklijke  betaling  die  hij  vorderde,  de 
^elgesteenten  en  schilderijen,  die  hij  onbetaald  liet,  dat  alles 
bewees  genoeg!  Jammer  was  *t alleen,  dat  een  Haagsch  boek- 
handelaar er  niet  tegen  opzag,  ook  hem  de  doopceel  te  lichten, 
^Q    een  pamflet   uitgaf,   waarin  zijne    Sententie   en   Executie 
sklaerlijck  en  oprechtelijck  getoont"  werd.  2)  Franciscus  Van 
^^i  iEnden,  als  altijd  praktisch,  ried  zijn  leerling  Kerckrinck 
**^    Boni's  omgang  en  vriendschap  te  zoeken,  ten  einde  hem 
^®   yy  geheimen  ",  die  hij  mocht  weten ,  af  te  kijken ;  maar  't  lukte 
^©elit;   de   man  liet  zich  niet  in   de   kaarten   loeren.  3)  Zoo 
^  ®^O.dle  onze  kwakzalver  hier  eenige  jaren  een  leven  „  als  Grod 
^     ^^rankrijk ",   tot  zijn   roem   taande ,   't  bezoek   en   't  geloof 
^^^m ,  en  hij  op  een  goeden  morgen  met  zijne  edelgesteenten, 
^-•^Üderyen,  verzamelde  schatten  en  de  Noorderzon  vertrokken 
,  4)  om  verder  de  goede  Hamburgers ,  koningin  Christina 
Zweden ,  en  Frederik  III  van  Denemarken  uittebuiten,  belust 
allen  waren  op  de  kunst  van  goud  maken /t  eenige  geheim, 
de   charlatan  werkelijk   bezat.   Gelukkig  kon   Jan   Zoet  y 
in   hem    een   minder   gewenschten    mededinger   zag  naar 
uizendjarig  rijk,  weldra  bij  Borri's  portret  schrijven: 

Hier  heeft  de  konst  heur  kracht  aan  Borry's  beeld  getoont. 
Die,  door  Inbeelding,  zich  tot  kooning  had  gekrooat 
In  Eristi  rgck  op  aarde;  als  eertydts  Jan  van  Leiden 
Tot  Manster  heeft  gedaen  om  'tvolck  uyt  dorre  weiden, 
In  *tHejlryck  klaaverveld,  met  zjnen  hardersstaf 
Te  draven  naar  Godts  wil.  Maar  z|jn  verwaantheid  gaf 
Hem  duizend  rampen;  des  hj  uit  het  roemrijck  Boomen 
Aan  d'Amstel  vluchten  moest;  daar  htj  de  rol  volkoomen 


1)  Gedichten.  Uitg.  door  Bilderdgk.  U ,  blz.  86. 

2)  Ftoifl.  Yerz.  van  de  Eoninkl.  Bibl. ,  N^  8687. 

3)  Th.  Kerckringii,  Opera  Omnia,  Lugd.  Bat.  1717,  p.  199. 

4)  Naar  het  schijnt  omstreeks  den  aanvang  van  het  jaar  1665. 


202 

Van  een  Bedri^^er,  in  zjn  grootsheid  heeft  gespeelt; 

Doch  binnen  Weenen  htj  nu  'tjammerliedtjen  kweelt , 

Wjl  elck  zjn  loosheid  daar  met  laster  koomt  vereeren 

Hoe  't  voort  met  hem  zal  gaan ,  dat  moet  de  tyd  ons  leeren.  1 ) 

Van  voornemen  ook  den  sultan  eens  bij  den  neus  te  nemen, 
was  hij  nl.  te  Guldingen  in  Oostenrijk  aangehouden;  werd  op 
verzoek  van  den  pauselijken  nuntius  door  den  keizer ,  op  voor- 
waarde van  lijfsbehoud,  uitgeleverd,  en  bracht  de  rest  van  idjn 
leven  in  gevangenschap  op  den  Engelenburcht  door.  2) 

Wij  noemden  daareven  Dr.  Franciscus  van  den  Enden ;  ver- 
moedelijk was  de  merkwaardige  man  nog  even  druk  met  les 
geven  als  voorheen.  ,Meermalen^\  zoo  vernemen  wij,  „liet  h^ 
de  Tragediën  van  Seneca  en  anderen  door  zijne  discipelen,  te 
zijnen  huize  in  't  Latijn  spelen",  3)  en  het  volgend  gedicht 
,,0p  het  spelen  van  Mbdba  ,  vertoont  door  de  Jonkheidt,  staande 
onde  't  beleidt  van  den  Heer  Franciscus  van  den  Enden,  der 
Medicynen  Doctor",  vervaardigd  door  Spinoza's  en  Van  den 
Enden 's  vriend  Dr.  Lodewijk  Meijer,  is  daar  om  dat  bericht 
te  bevestigen.  („Waar  in  zyn  Dochterkens ,  Adriana  Clementia" 
—  toen  vijftien  jaar  oud  —  „voor  Medea ,  en  Maria  Anna "  — 
bijna  dertien  —  „voor  Creüsa  speelden,  in  Grasmaandt  1664'*.) 

Zwicht  Schouwburgh,  zw^jgh  Toonneel,  en  al  wie  u  beklimmen 
Tzg  man-  oft  vrouwekun,  'tztj  hoogh  oft  laagh  gheschoeydt; 
Hier  koomen  kinderen,  den  luyren  naanw  ontghroejdt , 
By  wien  uw  spoelen  toont,  lijk  bjj  het  Ifjf  de  schimmen. 

Als  Anna's  ooghen  voor  Kreüsa's  ooghen  ghlimmen 
Van  liefdes  ghloedt,  oft  als  haar  mondt  van  minne  vloeit, 
Hoe  hangt  de  kijker  an  haar  mond  en  oogh  gheboeyt! 
Maar  als  Clementia  daarna  Medea's  slimmen 

En  loozen  trek,  ghesttjfdt  van  naar  ghespook,  vertoont 
En  hoe,  w^l  Jason  haar  verlaat,  versmaadt,  en  hoont, 
Zy  raast,  en  smeekt,  en  vloeckt,  en  zich  bestaat  te  wreeken 


1)  Zeldzame  plano-druk  op  ^tAmst.  archief,  Boni's  portret,  levensbeschrg- 
ving  en  dit  gedicht  bevattend,  dat  niet  in  Zoet's  Werken  opgenomen  is. 
(Gedrukt  bö  Seger  Tielemans  in  de  Calverstraet). 

2)  Overleden  20  Aug.  1695. 

3)  W.  Goeree,  Kerklpe  en  Weereldlijke  Histor.,  2e  druk,  1730,  blz.  665. 


203 

Op  ^b«i  kroost,  's  mans  Bniidt,  en  die  ze  heeft  gheteeldt 
Van  d'ontrouw  baars  ghemaals;  dan  staat  hy  als  een  beeldt, 
Zjn  hart  zwelt  van  haar  lof,  zgn  tong  kan  't  niet  uitspreeken.  1) 

Het  zal  wel  geen  betoog  behoeven,  dat  het  vermoedelijk 
deze  opvoeringen  van  Medea  geweest  zijn  welke  den  onge- 
letterden glazenmaker-dichter  Jan  Vos  aanleiding  gegeven 
hebben  tot  het  samenflansen  van  zijne  „Medea *\  wa8u*mede  in 
^ei  1665  de  nieuwe  Amsterdamsche  Schouwburg  geopend 
werd.  2) 

Spinoza's   Amsterdamsche   vrienden    en   volgelingen   —  wy 
^ea      reeds,   dat   wij    daaronder   behalve   Lodewijk   Meijer, 
Siinon    Joosten    de   Vries,   Pieter   Balling,    Johannes   Bouw- 
meester,   en   Jarig  Jelles,  ook  Adriaan  Koerbagh  te  rekenen 
«ebböxi  3)  —  hadden,  zooals  uit  de  Vries'  slechts  gedeeltelqk 
öesproien  brief  blijkt,  in  het  najaar  van  1662  of  in  den  aan- 
^^^^g       van    het   volgende  jaar,   hunne   bijeenkomsten  opnieuw 
begoxinen,  welke  waarschijnlijk  door  *t  vertrek  huns  meesters 
tijdeL^^  gestaakt  waren.  Spinoza  had  er  zich  te  Bijnsburg  toe 
K^zet;  ,    om   de  stof,   welke  hij  in  de  Verhandeling  „van  God, 
a.en   Ulensch  en  deszelfs  Welstand "  reeds  eenmaal  besproken 
^ad,      opnieuw  en  grondig  om  te  werken,  en  al  naar  gelang 
"^j  ^oo  van  de  latere  Ethica  een  gedeelte  voltooide,  zond  hij 
^^^  ^«n  zijne  vrienden  toe ,  of  wel ,  gaf  het ,  als  de  gelegenheid 
^^^     daartoe  aanbood,  aan  een  hunner  mede.  „Wat  onze  ver- 
8*dexing  aanbetreft"   —  zoo  schrijft  de  Vries  —  „deze  is  op 

*^)   fiandschrift  van  L.  Meyer,  (Bibl.  der  Maatsch.  v  N.  L.  te  Leiden), 

'ol. 


)    't  Is  vreemd,  dat  Dr.  J.  A.  Worp,  in  zgne  dissertatie  over  Jan  Vos, 
^^^P  niet  gewezen  heeft. 

..  )  fioewel  't  minder  aangenaam  is  telkens  op  verkeerdheden  te  moeten 
^^^U  bij  een  voorganger,  is  het  noodig  voor  wie  na  mg  (in  't  buitenland) 
.j***^aals  Spinoza's  leven  mochten  beschrijven.  Prof.  Van  Vloten  spreekt  op 

*  29  van  zijn  «Ben.  de  Spinoza»  over  deze  vrienden  van  den  wijsgeer  als 
,  ^^^^^Handeels ,  zoo  niet  allen,  zijne  siamgenooien*  en  Iaat  nog  meer  fraaiig- 
•T^^ï^    uit  zijne   pen   vloeien,    die  al  even  moeielijk  te  verantwoorden  zijn. 

*  ^etz  nam  het  eerste  klakkeloos  over.  (p.  34).  Alles  wel  bezien  behoorde 
^^ï"  geen  hunner  tot  de  Joden,  zooals  uit  vorige  hoofdstukken  blijkt. 


204 

de  volgende  wijs  ingericht:  beurt  om  beurt  leest  er  een  van 
ons  voor,  geeft  naar  zijne  opvattingeene  verklaring,  en  betoogt 
verder  alles  naar  volgorde  uwer  stellingen.  Gebeurt  het  dan, 
dat  wij  elkander  niet  voldoen  kunnen,  zoo  achten  wij  't  de 
moeite  waard,  dat  op  te  teekenen  en  aan  u  te  schrijven, 
opdat  het  ons  zoo  mogelijk  duidelijker  gemaakt  worde ,  en  wij, 
onder  uwe  leiding,  tegen  alle  bijgeloovigen  en  Christenen  de 
waarheid  verdedigen  en  aller  aanval  weerstaan  kunnen."  1) 
Raakte  de  stof  uitgeput,  dan  lazen  zij  samen  ook  wel  een  of 
ander  wiskundig  boek,  om  hunne  kennis  te  vermeerderen,  en 
vermoedelijk  kwamen  tusschen  de  vrienden,  die  door  geboorte 
b\jna  alle  tot  eene  verschillende  sekte  behoorden,  ook  meer- 
malen godsdienstige  kwesties  ter  sprake.  De  goede  De  Vries 
vraagt  verder  nog  breedere  inlichtingen  betreffende  eenonder- 
werp, dat  hij,  waarschijnlijk  in  den  loop  van  het  vorige  jaar, 
reeds  met  Spinoza  besproken  had,  terwijl  beiden  in  den  Haag 
vertoefden,  en  besluit  daarna  zijn  schrijven  met  de  woorden: 
„Verder  dank  ik  u  hartelijk  voor  uwe  geschriften,  van 
welke  Fieter  Balling  mij  deelgenoot  gemaakt  heeft ,  en 
met  wier  inhoud  ik  zeer  in  mijn  schik  ben.  Vooral  de 
verklaring  van  de  19<^e  stelling!  Mocht  ik  u  ook  hier  in 
het  een  of  ander,  dat  in  mijne  macht  staat,  van  dienst 
kunnen  zijn,  dan  ben  ik  gereed:  zooveel  prijs  stel  ik  er 
op,  dat  gij  mij  de  oogen  open  maakt.  Ik  ben  begonnen 
een  college  in  de  ontleedkunde  te  volgen,  en  heb  dat  voor 
de  helft  doorloopen;  als  dat  geëindigd  is  zal  ik  er  ook 
een  in   de   scheikunde   gaan  volgen,  en  zoo   op  uw  aanraden 


1)  Ongelukkig  is  het,  dat  buitenlanders  soms  meer  van Hollandsche  zaken 
willen  weten  dan  ztj  gemakkelijk  kunnen  gewaar  worden.  Zoo  waagt  de 
voorzichtige  Fred.  Pollock  —  weer  op  grond  van  Van  Vloten's  boek  — 
de  coiyectuur,  dat  de  hier  besproken  Spinoza-club  eene  afdeeling  zou  geweest 
ztjn  van  het  genootschap  Nil  volentibus  arduum  —  dat  eerst  in  latere 
jaren  ontstond  en  slechts  twee  volgelingen  van  Spinoza  onder  z^jne  leden 
telde.  (p.  22 ,  noot).  Hebben  wq  ook  niet  Auerbach  het  vermoeden  hoeren 
uitspreken,  dat  P.  C.  Hooft,  de  drost  van  Muiden,  Spinoza's  Opera  PosU 
huma  in  'tNederl.  vertaald  had!  (Spinoza,  Sammtl.  Worke,  1841,  I,CIX, 
noot). 


206 

geheele   geneeskunde   doorloopen.   Ik    eindig,   en   zie   uw 
fltxi.t;^woord  te  gemoet.  Wees  dus  gegroet  van  mij  die  ben 

Uw  toegenegen"  1) 


'rza.V 


Spinoza's  antwoord  op  dezen  belangrijken  brief  hebben  wij, 
oor   zooverre    hij    daarin   over  de  inborst  van  den  jeugdigen 
Clï&searius,    zijn    huisgenoot,   uitweidt,   reeds    leeren  kennen; 
overigens   is  het  voor  ons,  evenals  zijn  volgend  schrijven  aan 
sE^xi  Amsterdamschen  vereerder,  van  minder  belang,  daar  het 
xiiet  in  onze  bedoeling  ligt  breedvoerig  over  zijne  wijsgeerige  denk- 
^>eelden  te  handelen.  Met  Oldenburg  was  Spinoza's  schriftelijk 
^verkeer  in  dezen  tijd  ietwat  minder  druk  geworden;  naar  wy 
^veronderstellen   waren   daaraan   eensdeels   01denburg*s  voort- 
durend in  omvang  toenemende  werkzaamheden  voor  het  Konink- 
lyi  Genootschap,   anderdeels  zijn  —  naar  het  schijnt  in  den 
loop  van   1663  gesloten  —  huwelijk  met  de  dochter  van  den 
Schotschen  theoloog  John  Durie  2)  schuld.  „Ik  wenschte  wel ", 
2O0  schrijft  de  Londensche  geleerde  in  een  brief  van  3  April 
1663   aan    zijn    Bijnsburgschen   vriend,    „dat  die  drukte,  ten 
minste  voor  een  poosje  —  eens  ophield ,  om  mijne  briefwisseling 
met  een  zoo  uitstekenden  vriend  (als  gij)  eens  opnieuw  te  kunnen 
aanvangen.    Op   het    oogenblik   ten   minste   geeft   mij   dat  de 
fiTTOotste  vreugde,  en  zoo  God  wil,  zal  ik  er  naar  streven  op 
®^e  w^ze  te  vermijden,  dat  in  *t  vervolg  ons  schriftelijk  ver- 
-Keer  weder  zoolang  onderbroken  wordt."  Vervolgens  geeft  hij 


1)  Handteekening,  ontleend  aan  den  oorspronkeltjken  brief,  de  eenige 
^'^■HïBchflnlgk  die  van  De  Vries  bewaard  bleef.  Aangzien  daarop  al  mijne 
^^^odeelingen  betreffende  hem  en  zgne  familie  berusten^  meende  ik  goed  te 
^^^"ti  haar  hier  te  reprodaceeren. 

2)  Zie   boven  blz.    167.   Weid,    Hist.   of  the  Royal  Society,  schrift  ver- 

rf^ï^elflk  Drury   (I,   260).   ZiJ    bracht   Oldenburg  een  landgoe^je  mede  in 

^^^t  (Craford?),  dat  +  60  pond  per  jaar  waard  geschat  werd.  Hj  werd  dus 

^^inig  rijker,   en  zocht  voortdurend  geschikte  middelen  om  zijne  inkomsten 

*^   vermeerderen.  Over  J.  Durie,  zie  Dict.  of  Nat  Biogr.  in  voce. 


206 

verslag  van  Boyle's  meeningen  over  Spinoza's  kritiek  van  het 
salpeter-boek,  en  dringt  er  nogmaals  bij  Spinoza  op  aan,  tot 
de  uitgave  over  te  gaan  van  het  werk,  waarin  hg  handelen 
zal  over  den  oorsprong  dor  dingen,  en  de  verbetering  van  het 
verstand.  „  Er  valt  niets  uit  te  geven  '\  zoo  vervolgt  hij,  „dat 
waarlijk  geleerde  en  scherpzinnige  mannen  aangenamer  zou 
kunnen  z^n,  dan  deze  verhandeling.  Daarop  moet  iemand  van 
uw  geest  en  karakter  meer  letten,  dan  op  hetgeen  aan  de 
theologen  van  onzen  tijd  bevalt;  immers  deze  zoeken  niet 
zoozeer  waarheid  als  voordeel.'* 

In  dezelfde  April-maand  1663  schreef  de  Rijnsburger  wijs- 
geer een  uitvoerigen  brief  aan  Lodewijk  Meyer,  uit  welks 
aanhef  duidelijk  blijkt  hoezeer  hij  zich,  waarschijnlijk  wegens 
bewezen  diensten  en  vriendschappelijke  gezindheid  >  aan  dezen 
Amsterdamschen  dokter  verplicht  voelde.  „Twee  brieven,  beste 
Vriend,  heb  ik  van  U  ontvangen,  de  een  van  11  Januari,  die 
mij  door  vriend  N.  N.  werd  ter  hand  gesteld,  de  andere  van 
26  Maart,  die,  door  een  vriend  —  ik  weet  niet  wie  —  uit 
Leiden  gezonden  werd.  Beide  waren  m\j  zeer  aangenaam « 
vooral,  wijl  ik  daaruit  zag,  dat  gij  goed  gezond  zijt,  en  dik- 
wijls mijner  gedenkt.  Ik  zeg  ü  hartelijk  dank  voor  uwe  vrien- 
delijkheid jegens  mij ,  en  de  achting ,  die  gij  m^  steeds  bewijst, 
en  verzoek  U  tevens  te  gelooven,  dat  ik  mij  niet  minder  aan 
TJ  verplicht  gevoel,  wat  ik,  zoo  vaak  zich  daartoe  eene  gele- 
genheid opdoet,  zoover  mijne  zwakke  krachten  het  vermogen, 
niet  zal  nalaten  te  bewijzen."  En  terstond  de  daad  bij  het 
woord  voegende ,  zet  hij  Meijer  zijne  ideeën  over  het  oneindige 
—  waarnaar  de  Amsterdammer  gevraagd  had  —  uitvoerig 
uiteen. 

„Wijl  mij  de  tijd  noopt  tot  spoed"  — zoo  eindigt  Spinoza  — 
„ga  ik  nu  tot  uw  tweeden  brief  over,  doch  wat  deze  bevat, 
zal  ik  beter  beantwoorden  kunnen,  wanneer  gij  mij  met  een 
bezoek  verwaardigt.  Ik  verzoek  U  daarom,  zoo  spoedig  mogelijk 
te  komen,  want  de  tijd  van  H  verhuieen  staai  voor  de  deur. 
Vaarwel  en  gedenk  mijner,  die  ben",  enz. 

Onze  wijsgeer  had  dus  verhuisplannen,  en  wij  weten  dat  h\j 


207 

iraarschijnlijk  in  't  laatst  van  April  1663  —  Bijnsborg  als 

x^onplaats   met    Voorburg,    op   een   uurtje  af  stands  van  den 

,  heeft  verwisseld. 

,Uw  lang  begeerden  brief"  —  zoo  antwoordt  hij  Oldenburg 

27  Juli  van  dat  jaar  —  „  heb  ik  eindelijk  ontvangen ,  en 

is   mq    ook    vergund  er  op  te  antwoorden.  Doch  vóór  ik 

doe ,  moet  ik  U  in  weinige  woorden  vertellen ,  wat  mij  al 

l>el€tselen  verhinderden  U  eerder  te  schryven.  Nadat  ik  in  de 

-^.pril-maand  mijn  huisraad  naar  hier  —  Voorburg  —  had  over- 

K^l^^^ftcl^t,    ben   ik  naar  Amsterdam  gereisd.  Dddr  verzochten 

eenige    vrienden,    hun    afschrift   te    geven  van  een  zeker 

»rkje,    dat   het  tweede  deel  bevat  van  Cartesius'  Principiaj 

►Igens   wiskundige  methode,  alsmede  een  kort  overzicht  van 

de    beginselen  der  Metaphysica,  welk  een  en  ander  ik  vroeger 

acL3i  een  jonkman"  —  Johannes  Casearius  — ,  „dien  ik  mijne 

?^cure   meeningen   niet   leeren    wilde,    had  gedicteerd.  Daarop 

v^fzochten  zij  mij  zoo  spoedig  mogelijk  ook  het  eerste  gedeelte 

eigens    dezelfde    methode   te  bewerken.  Om  de  vrienden  niet 

leur  te  stellen,  ging  ik  terstond  aan  den  arbeid,  voltooide 

h.^^  in  veertien  dagen   en   stelde  het  den  vrienden  ter  hand, 

d-ie  mij   daarop  vroegen,  of  zij  dit  alles  in  het  licht  mochten 

S^^èn?  1)  Gremakkelijk   kregen  zij   mijne   toestemming,  onder 

voorwaarde  echter,  dat  een  hunner  in  mijne  tegenwoordigheid 

dön    gtgl  ietwat  zou  polijsten  2)  en  er  eene  voorrede  zou  bij- 

^^^^gen^   waarin    hij    de   lezers  opmerkzaam  maakte,  dat  niet 


^)   Volgens  Lucas  hadden  Spinoza's  Trienden  meermalen  met  hem  gesproken 
hetgeen   hg    aUoo   op   Descartes*  wijsbegeerte  aan  te  merken  had;  en 
^^^itmigd   van   't  goed  recht  ztjner  aanmerkingen,  hadden  zij  niet  nagelaten 
"Verkondigen ,    «dat   Descartes   niet  de  eenige  wjageer  was  die  verdiende 
^^^^olgd  te  worden».   Klinkt   het   ons   wat  overdreven,  dat  zjj  wegens  die 
^x^g  «bgna  doodgeslagen  waren»,  onmogelijk  is  het  niet  dat  die  uitlating, 
de  warmte  waarmede  men  toenmaals  Descartes*  philosophie  aanhing,  vrg 
ströd   heeft   veroorzaakt:    zoodat  de   uitgave  van  het  boekske  voor  de 
len   zeer   wenscheltjk   werd.   Dat   de  heftige  Cartesianen  Spinoza  nooit 
iven,  dat  hjj  vlekken  ontdekt  bad  in  hun  zon,  spreekt  van  zelf. 
^)  Men  zou  ook  daarin  een  bewijs  kunnen  zien  dat  Spinoza  laat,  en  niet 
^^R  genoeg  Latijn  geleerd  heeft. 


alles,  wat  het  werkje  bevat,  met  mijne  inzichten  strookt, 
daar  ik,  zooals  uit  verschillende  voorbeelden  blijkt,  juist  het 
tegendeel  beweer.  Dat  alles  heeft  mij  een  vriend,  1)  die  de 
zorg  voor  de  uitgave  op  zich  genomen  heeft,  beloofd,  en  daarom 
was  ik  genoopt  eenigen  tijd  te  Amsterdam  te  verblijven.  Sedert 
ik  echter  in  dit  dorp,  waar  ik  nu  woon  teruggekeerd  ben, 
ben  ik  nauwelijks  mijn  eigen  meester  wegens  de  (vele)  vrienden, 
die  mij  met  hun  bezoek  vereerden." 

Ook  onder  gewone  omstandigheden  werd  Spinoza  vrij  vaak 
door  zijne  vrienden  opgezocht,  eensdeels  zeker  om  over  het 
een  of  ander  wijsgeerig  vraagstuk  door  den  meester  ingeUoht 
te  worden ,  anderdeels  om  de  glazen  (lenzen)  welke  hij  in  den 
tusschentijd  mocht  geslepen  hebben,  af  te  halen,  en  voor  hem 
te  verkoopen.  2)  Doch  in  dezen  tijd  zal  vermoedelijk  het  schoone 
weer  hen  uitgelokt  hebben  om  zijne  nieuwe  woonplaats  eens  te 
gaan  bezichtigen,  en  hem  tevens  de  drukproeven  te  brengen 
van  zijne  verhandeling. 

„Zoo  blijft  mij,  mijn  beste,  toch  nog  een  oogenblikje  over** 
—  vervolgt  hij  tot  Oldenburg,  „om  U  dit  mede  te  deelen,  en 
U  de  reden  te  melden,  waarom  ik  dit  geschrift  verschijnen 
laat.  Want  bij  deze  gelegenheid  laten  zich  misschien  eenig^ 
mannen  van  hoogen  rang  in  mijn  vaderland  vinden,  die  het 
overige,  wat  ik  geschreven  heb,  en  voor  't  mijne  erken,  wen- 
schen  te  zien,  en  daarom  zullen  zorgen,  dat  ik  het,  zonder 
eenig  gevaar  van  overlast,  gemeen  maken  kan.  Mocht  dit 
werkelijk  gebeuren ,  dan  zou  ik  al  spoedig  't  een  en  ander 
uitgeven ;  zoo  niet ,  dan  zwijg  ik  liever ,  dan  dat  ik  de  mensohen 
tegen  hun  wil  mijne  meeningen  opdringen,  en  hen  m\j  tot 
vijanden  maken  zoude.  Dus  verzoek  ik  IJ,  waarde  vriend,  geduld 
te  oefenen*' 

Het  moet  nog  geruimen  tijd  geduurd  hebben ,  vóór  het  boekske 
zijne  intrede  deed  in  de  wereld.  Immers  eerst  in  Oogstmaand 
bracht  De  Vries  hem  de  voorrede  die  Meijer  geschreven  had. 
Spinoza  zond  haar  op  den  derden  dier  maand  aan  den  schrijver 


1)  Dr.  Lodewjjk  Meger. 

2)  Colerus,  bladz.  28. 


209 

^nig,  met  een  kort  brie^e  —  eerst  in  onze  dagen  aan  het 

XioHt  gebracht  1)  —  waarin  de  wijsgeer  aangeeft,  welke  ver- 

SpZideringen   hij    er   in   wenschte   aangebracht   te  zien.  Zooals 

blijkt,    had   Dr.    Me^er   aan  het  slot  iets  geschreven 

n   een   persoonlijk   vijand   van   Spinoza:    „eindelijk,    mijn 

,  zoo  heet  het,  „verzoek  ik  U  ernstig,  dat  gij,  wat  gij 

het  einde  tegen  dat  kereltje  (homunctdum)  geschreven  hebt, 

eglaat  en  geheel  nitschrapt.  Hoewel  mij  vele  redenen  tot  dat 

^vesTzoek  nopen,  wil  ik  er  slechts  één  melden:  ik  zou  nL  willen, 

da'fc  iedereen  zich  overtuigd  hield,  dat  dit  ten  algemeenen  nutte 

^'fcsegcven  wordt,  en  dat  uwe  eenige  beweegreden  tot  de  uit- 

ga.^e  ligt  in  de  begeerte,  de  waarheid  te  verbreiden;  dat  gij 

er     dus  ten   zeerste   naar   streeft  het  boekske  voor  iedereen 

aannemelgk  te  maken ,  ten  einde  de  menschen  met  alle  welwil- 

lexidheid  tot  de  studie  der  ware  wijsbegeerte  uit  te  noodigen, 

en.    zich  te  bevlijtigen  voor  't  algemeen  welzijn.  En  dat  zal  men 

^Uxcht  gelooven,  als  men  ziet,  dat  niemand  wordt  aangevallen, 

iiCK2h  iets   wordt   beweerd,  waaraan  iemand  zich  zou  kunnen 

^^S&cen.  Mocht  echter  naderhand  die  man,  of  een  ander,  van 

^^Kis  zign,  zgne  kwaadwilligheid  te  toonen:  dan  zoudt  gij  z^n 

-l^'ven   en   karakter   eens   af  kunnen   schilderen,  en  daarvoor 

guiching  inoogsten." 

^og  niemand  heeft,  naar  het  schijnt,  eene  gissing  durven 

^gen,  naar  den  naam  van  den  man,  die  hier  bedoeld  wordt. 

het  misschien  Casearius  geweest  zijn?  Was  er  misschien 

^^^^erwachts   ongenoegen   ontstaan   tusschen   den   wijsgeer  en 

^\l%   leerling,  wiens  karakter  zoo  weinig  met  het  zijne  strookte? 

^t   zou  tevens  Spinoza's  vrij  plotseling  vertrek  uit  Rijnsburg 

^^^laren  kunnen.  Maar  wij  geven  de  veronderstelling  gaarne 

beter.  2) 

roo   verscheen   dan,   in  het  voorjaar  van  1663,  het  eenige 

:e  waarop  Spinoza  zijn  naam  —  Benedictus  de  Spinoza, 

"^^^^^^^X^telodamensis  —  schreef,  te  Amsterdam ,  bij  den  welbekenden 


^>  Door  Pred.  PoUock.  (Bö  Van  Vloten  en  Land,  Ep.  XV). 
«     ^)  Op  Albert  Bnigh  kon  het  niet  slaan,  daar  deze  in  1663  slechts  12 
^^^^^!X|  ond  was.  Casearius  echter  was  21  of  22. 

14 


210 

Jan  Bieuwertsz.  in  het  Martelaersboeck ,  in  de  „Dirk  van 
Assen-steeg".  Het  eenige,  wat  wij  er  hier  van  zeggen  willen , 
is,  dat  het^  behalve  met  de  naar  Spinoza's  inzichten  gewijzigde 
voorrede  van  Lodewijk  Meijer,  versierd  was  met  een  latijnsch 
gedichtje,  luidende: 

AD  LIBBÜM. 

Ingenio  sen  te  natum  méliore  vocemus, 

Seu  de  Cartesii  fonte  renatos  eas, 
Farve  Liber,  quidquid  pandas,  id  solos  habere 

Dignus^  ab  exemplo  lans  tibi  nulla  venit, 
Sive  tuum  spectem  geninm ,  seu  dogmata,  cogor 

Laudibus  Authorem  tollere  ad  astra  tunm. 
Hactenus  exemplo  caruit,  quod  praestitit;attu 

Exemplo  haud  careas,  obsecro  parve  Liber; 
Spinozae  at  qnantam  debet  Cartesius  uni, 

Spinoza  nt  tantom  debeat  ipse  sibi. 

Het  was  onderteekend  met  de  initialen  I.  B.  ilf(edicinae) 
D(octor),  en  dus  zonder  twijfel  vervaardigd  door  Spinoza's  en 
Meijers  vriend  Johannes  Bouwmeester.  1) 


1)  De  Murr  veronderstelde  —  toen  hg  in  1802  Spinoza's  Annotationes 
ad  Tract  Theol.  Polit.  uitgaf  —  dat  deze  J.  B.  de  Rotterdammer  Johannes 
Bredenburg  zou  geweest  zgn,  in  de  latere  geschiedenis  van  het  Spinozisme 
wel  bekend.  Spoedig  werd  de  ODJuistheid  dier  bewering  aangetoond,  daar 
Bredenborg  van  beroep  wever  was,  eerst  na  1670  latijn  leerde,  en  zéker 
niet  genoegzaam  geoefend  was  om  daarin  een  woordenspel  in  dichtvorm  te 
vervaardigen.  Prof.  Van  Vloten,  als  altgd  vlug  met  coi^jectoren,  wees  op 
het  feit  (Supplementum,  p.  302),  dat  in  een  lateren  brief  aan  Spinoza  (bg 
Van  Vloten  en  Land.  Ep.  LXX,  p.  236)  een  zekere  Bresser  genoemd  wordt, 
en  had  das  spoedig  de  veronderstelling  gereed.  J.  B.  =  Jan  Bresser,  M.  Dr. 
Dr.  A.  van  der  Linde,  de  nauwkeurige  opsteller  der  Bibliografie,  nam  deze 
gissing  terstond  aan  als  een  bewezen  feit,  (Zie  de  noot btj  N^  1  der  bibliogr.) 
en  liet  my  daardoor  eenige  weken  naar  een  boeide  zoeken,  (Baumgarten^s 
Nachrichten)  waarin  geen  woord  omtrent  dien  Bresser  staat  Toen  mgn  onder- 
zoek naar  dien  man  geen  resultaat  opleverde,  welde  natuurlek  de  gedachte 
op ,  dat  Van  Vloten  zich  ook  hier  vergist  had :  en  zoo  is  het.  In  onze  Studenten- 
Albums  is  in  dien  tjjd  geen  Bresser  te  vinden;  in  de  goed  bijgehouden 
Series  Medicorum  Amstelod,  (op  't  Amst.  archief)  is  geen  Dr.  Bresser  te 
vinden,  in  de  Fujboecken,  enz.  is  geen  Jan  Bresser  te  vinden.  De  bedoelde 


211 

Be  grootsohe  gebeurtenissen  der  zestiende  eeuw  —  het  ont- 

"^ekken  van  nieuwe  werelddeelen ,  de  hervorming ,  de  langdurige 

<^rlogen,    de   opstand   van  een  onbeduidend  landje  tegen  het 

^öachtigste  wereldrijk  —  hadden  bij  velen,  die  zich  te  zeer  in 

^e   l)oeken  van  den  profeet  Daniël  en  de  Apocalypse  verdiepten, 

^et;  geloof  doen  ontkiemen,  dat  de  wereld  op  haar  eind  liep, 

^^t  einde  der  tijden  nabij  was,  het  duizend- jarig  rijk  voor  de 

"^^Op  stond.   En  toen  ook   de   zeventiende  eeuw  geen  rust  en 

^^Jjnte  bracht  over  Europa,  toen  ontzagwekkende  voorvallen 

aar  met  bliksemsnelheid  begonnen  op  te  volgen,  nam  dat 

oof  bij  den  dag  toe  in  kracht.  De  Joden,  zoo  meende  men, 

bij  de  dingen,  die  op  handen  waren  eene  machtige  rol 

X^^en.    Breeds   in   de    eerste  helft  der  eeuw  had  de  beroemde 

nasseh    ben    Israël    verschillende   brieven   ontvangen   van 

xiitsche     mystici    —    Christelijke     volgelingen     van    Jacob 

ohme  —  waarin  hem  aangekondigd  werd,  dat  de  herstelling 

't  Godsrijk  niet  lang  meer  zou  uitblijven ,  dat  „  het  ware 

lit  zou  uitgaan  van  de  Joden.''  1)  Menasseh  zelf,  begeesterd 

en  doordrongen  als  ook  hij  was  van  kabbalistische  droo- 

rijen,  vermocht  dat  geloof  niet  van  zijn  hals  te  schuiven. 

mers  zelfs  de  ketter  Isaak  de  la  Feyrère  scheen  er  waarde 

te  hechten,  en  zond  een  „Rappel  des  Juifs"  in  het  licht, 

hij  hen  opriep  hunne  haardsteden  te  verlaten  en  vast 

te  keeren  in  het  Heilige  land.  Ook  onder  de  Hollanders 


was  dos  geen  Med.  Dr.  en  kan  even  goed  Adriaan  of  Klaas  geheeten 
n.  Bleef  alzoo  de  vraag,  wie  was  J.  B.  die  bovenstaand  gedichtje  ver- 
e,  en  met  wien  Spinoza  later  een  brief  wisselde?  (Ep.  XXXYII). 
^Daar  Meger  de  voorrede  schreef  voor  de  Principiay  moest  de  man,  die  er 
gedichte  bg voegde,  wel  een  goede  kennis  of  vriend  van  hem  zijn.  Meger 
_      ingt  zelf,  in  het  meergemelde  jBs.  Johannes  Bouwmeester,  Med.  Dr.  als 
^^^^  «oudste  en  trouwste  vriend»  —  zie  boven  blz.  150.  —  Johannes  Bouw- 
er  was,   volgens   de    Series  Med,  AmsteL  geneesheer  te  Amsterdam, 
promoveerd   te   Leidon   op   27   Mei  1658)  en,  volgens  Meijer's  gedicht, 
vriend  der  wQsbegeerte ;  niemand  dan  hg  kan  alzoo  de  persoon  in  kwestie 
aangezien  onder  Metjer's  vrienden  geen  ander  voorkomt,  die  zich  I.  B. 
^  D.  kon  teekenen. 
Ongelukkig  is  ook  deze  dwaling  van  Van  Vloten  algemeen  aangenomen. 
1)  Graetz,  Geschichte  der  Jtiden  X,  S.  91. 


212 

vond  het  droombeeld  aanhangers:  wij  wezen  reeds  op  Danië£ 
van  Breen,  op  den  zonderUngen  Jan  Zoet,  kannen  nog  wijzen- 
op  Hendrik  Jesse  en  bovenal  op  Petras  Serarias. 

Deze  laatste  —  wij  moeten  hem  nader  leeren  kennen  — 
was  naar  men  wil  op  6  Nov.  1636  in  Vlaanderen  geboren^ 
ait  het  hawelijk  van  Petras  Serrarier  en  Barbe  Brassear.  1) 
Hij  vestigde  zich  te  Amsterdam,  waar  de  geleerde  zonderlinge 
zich  al  spoedig  aansloot  bij  Doopsgezinden  en  CoUegianten^ 
Welk  beroep  hij  aitoefende,  schijnt  niet  bekend  te  zijn,  maAr 
een  feit  is,  dat  hij  vaak  heen  en  weer  reisde tasschen Londeik 
—  waar  hij  Oldenbarg  onder  zijne  vrienden  telde  —  en» 
Amsterdam.  Beeds  op  jeugdigen  leeft\jd  was  ook  hij  geheel 
ingenomen  door  de  gedachte,  dat  de  dageraad  van  het  Millen- 
nium spoedig  zou  gloren  aan  de  kimmen,  en  sprak  dat  in* 
meerdere,  vaak  in  't  latijn  gestelde  pamfletten,  ait.  Ook  bi^ 
hem  stonden  de  Joden  goed  aangeschreven.  En  toen  hem,, 
omstreeks  1662  een  te  Grroningen  gedrukt  boekske  ter  hand 
kwam,  getiteld:  „Wat  Nieuws  ende  Wonderlycks",  waajrin 
„de  groote  Conjunctie  der  Vil  Planeten,  alle  in  het  vuyrige- 
Teecken  des  Schutters  te  zamen  komende ,  op  den  -^  December, 
Anno  sestien  hondert  twee  en  tsestigh",  beschreven  werd, 
voelde  Serarius  zich  geroepen  zijn  evenmenschen  wakker  te- 
schudden  en  aan  te  kondigen  „dat  de  Tweede  Komste  J.  Christin- 
tot  verdelginge  der  G-odloosheyt  ende  Invoeringhe  ende  Oprech- 
tinge  van  't  Rijck  der  Grerechtigheyt  op  Aerde ,  voorhanden 
was".  2).  Met  tal  van  Schriftuurplaatsen  —  waarover  de  goede- 
Serarius  al  even  losjes  heenliep  als  een  haan  over  de  kool  — 
trachtte  hij  zijne  bewering  waar  te  maken,  en,  wonderlgke- 
beschikking  van  het  lot,  het  verging  hem  ditmaal  niet  zooals 
het  gewoonlijk  den  profeten  vergaat ,  nl.  dat  z\j ,  als  de  gestelde- 
tijd  gekomen  is  even  beschaamd  staan  te  kijken  als  een  paard, 
dat  zijn  kar  omgeworpen  heeft. 


1)  Glasias,  Biogr.  Wdb.  van  Ned.  Godgeleerden,  e.  a.  Biogr.  Wdbn.  Ik 
vertrouw  dit  echter  niet.  Immers  op  21  Dec.  1630  leest  men  in  'tEerckel. 
Proclamatieboek  van  Amsterdam:  Pieter  Serurier  van  Londen,  30  jaar  en*. 
Sara  Panl  van  0£fenbach,  30  jr. 

2)  Pamfletten-Verzameling  der  Koninkl.  BibL  N»  8690.  (Amst  1662). 


213 

^^liswaar  kan  ik  den  lezer  verzekeren  dat  de  wereld  niet 

vetgcton  is ,  doch  al  spoedig  werd  die  ^  ongewoonlycke  Samen- 

nickixi.ge  aller  planeten  "  gevolgd  door  zóó  ontzettende  teekenen 

«B  wonderen,    dat  het   bijjna   scheen   of  men   ook   op   dezen 

petrus  als   op  een  rots  bouwen  kon.  „Het  is  buyten  twyffel 

Tioch   niet  uyt  de  ghedaehten  van  veele"  —  zoo  lezen  wij  in 

een  plano-pamflet  met  platen  nit  dien  tijd  —  ,,hoe  dat  Grodt 

^Almachtigh,    in   het   Jaer   1663   dese    Stadt  van  Amsterdam 

besocht  heeft  met  de  droeve  siekte  der  Pestilentie ;  en  ons  een 

gemymen   tydt,    doch   seer   ghenadigh,    met   derselver  roede 

ghekastijt;   en  dat  het  vuur  van  die  verdervende  sieckte,  in 

^t  voornoemde  jaer  9762  menschen  door  de  doot  weghgenomen 

Lebbende,  met  het  uyt-eynde  des  selven  jaers  niet  t^eenemael 

^n   is   uytghebluscht :    maer   als    onder   de    asse   leggende  te 

jsmenlen,  in   het   beginsel   van    dit  jaer   1664  door  de  recht- 

vaerdighe    toom   Grodts,   wederom    aengegaen   en   lichterlaey 

rgebrant  heefb,    snlcks   dat  het  ghetal  der  siecken  en  Dooden 

daghelycks   toenemende ,    een   schrick    in   de   menschen  heeft 

^gebracht,  soo  dat  veele  der  Inwoonderen  de  Stadt  een  gemymen 

tydt  zijn  ontweken,   en   de  Koopmanschappen,  Scheepvaerdt , 

JS^eeringe   en  Handtwercken  hier  door  in  groote  verslappinge 

Bjn  gekomen/' 

Op  den  29^^^  April  1664  toonde  zich  aan  den  avondhemel 
^een  „schrikkelijk  en  schielijk  vuur,  in  de  gedaante  van 
•een  gloeienden  kogel,  met  een  lange  staart,  die  een  helder 
Ueek  licht  gaf,  dat,  b^  'tschoone  weder,  ook  in  vele  nabu- 
rige steden  en  provinciën  gezien  werd."  Daarop  nam  voort- 
«durend  de  ziekte  in  hevigheid  toe;  het  was  of  de  dood 
«door  de  straten  waarde,  zoodat  het  sterftecijfer  klom  tot 
1041  per  weeky  en  men  zelfs  des  Zondags  in  de  overvolle 
kerken  het  begraven  niet  staken  kon!  Daalde  ook  het 
aantal  dooden  in  het  najaar  weer  tot  164  per  week,  toch 
waren  er  niet  minder  dan  24.148  binnen  het  jaar  ten  grave 
igebracht. 

Ook  de  huizen  van  Spinoza's  vrienden  ging  de  vale  Thanatos 
niet  voorbij.  Reeds  op  26  Januari  1664  bezweek  de  moeder 
van  Lodew\jk  Me^er,  „Marya  Lodewycks,  wedu  van  Willem 


214 

Jansz.  Meijer  van  de  Bier  Caey."  1)  Op  3  Juni  daaraanyol* 
gende  werden  de  lijken  van  Frans  Joosten  de  Vries  „op  de^ 
Cingel  bij  de  Lijnbaansbmg ",  en  zijne  echtgenoote,  Sytie- 
Jacobs  Uien  naar  de  Noorderkerk  gedragen  en  nedergelegd  in 
N'  88.  2)  Zij  waren  nog  geen  drie  jaren  gehuwd.  Veertien 
dagen  later  kon  Simon  Joosten  de  Vries  opnieuw  eene  lijkstaatsie 
vergezellen  naar  dezelfde  plaats:  zijne  moeder,  Maria  de  Wolf, 
„wedu  wijlen  Joost  Fransen  de  Vries  op  de  Keysersgraft  bij 
de  Prinsestraet ",  werd  eene  rustplaats  aangewezen  in  de 
„Middelkerk  N°  87",  naast  hare  kinderen.  3) 

Ziedaar  eenige  bekenden  die  werden  afgeroepen.  En,  hield 
de  buitengewone  sterfte  tegen  den  winter  ook  op ,  het  liet  zich 
niet  aanzien,  dat  het  volgende  jaar  voorspoediger  zou  zijn: 
immers  de  teekenen  en  wonderen  bleven  voortduren.  In  de- 
Decembermaand  verscheen  eene  groote ,  vurige  komeet  aan  den 
hemel,  4)  'teerst  opgemerkt  te  Leiden,  doch  weldra  in  geheel 
Europa  aanschouwd  in  „de  Hydra  of  Waterslang  ",  en  't  bedrukte 
Amsterdam  werd  geplaagd  door  een  zachten  motregen,  ver- 
gezeld van  vorst,  zoodat  de  boomen  langs  de  grachten,  «  die 
hare  groene  toppen  tot  een  aengename  pleysantje  des  Somers 
om  hooge  plachten  te  steecken,  door  de  zwaerte  van  het  ys^ 
dat  om  de  takken  hingh,  niet  alleen  neergebooghen,  maer 
oock  gescheurt  zijn,  sommighe  van  boven  tot  beneden  gespleten,, 
andere  geheel  uyt  de  aerde  gheruckt,  en  om  veer  z\jn  gevallen,, 
met  wortel  en  al ,  so  dat  men  binnen  Amsterdam  op  verscheyde 
Grrachten  of  Burghwallen  van  weghen  de  omgeslaghen  boomen 
en  afghevalle  takken,  de  straten  qualyck  kon  gebruycken", 
verschijnselen  „  diergelycke  in  geen  geheugenis  van  eenige- 
menschen,  hoe  oudt  sy  oock  zijn,  te  vinden  is,  die  ghesien 
te  hebben  hier  in  Nederlandt."  5) 

1)  Graf  boek  Oude  Kerk  op  dien  datum.  Kosten :  f  15. 

2)  lieten  2  kinderen. 

3)  Graf  boek  Noorderkerk  op  17  Juni  1664. 

4)  Vgl.  (Ds.)  Franciscus  Ridderus,  Beys-Discours ,  op  het  yerschönen  vaz^ 
de  Comeet-Sterre,  Rotterdam,  1665.  (Pamflet  9203  der  K  B.).  Een  Ujyig 
broije  bijgeloof! 

5)  Alles  volgens  bedoeld  plano-pamflet,  N''  8937  van  de  verzameling  der 
Koninkl.  Bibl. 


215 

la  hunne  kinderlijke  vroomheid  schreven  de  Staten  *sLands 
^^zi  algemeenen  „Vast-  en  Bededagh'' uit , ,,  tegens  Woensdagh , 
d±^  wesen  sal  den  21  Januari  naestkomende*'  (1665),  om  Grods 
en  't  vuur  der  Pestilentie  te  bezweren. 


3^eter  Balling  had  in  1662  voor  eigen  rekening  een  weinig 
vangrijk  kwarto  pamflet  laten  drukken,  met  het  opschrift: 
et  Licht  op  den  Kandelaar,  dienende  tot  opmerkinge  van 
voornaamste  dingen  in  het  Boekje,  genaamt  „De  verborgent' 
van  het  B^jke   Ohodts,   &c,  tegens  Qalenus  Ahrahamse.  en 
Toeetemmers  verhandelt^  en  beschreven  door  WïUiam  Ames."  1) 
strijd  met  den  titel  is  de  inhoud  van  het  boekske  eerder 
wijsgeerigen  dan  van  polemischen  aard,  en  opent  ons  een 
in  't  gemoed  van  een  der  minst  bekenden  onder  Spinoza's 
"^^"»enden. 

Woorden,  zoo  redeneert  Balling  ongeveer,  veranderen  niet 
^>lleen   onophoudelijk  van  beteekenis,   maax  worden  door  ver- 
schillende menschen  vaak  in  zeer  onderscheiden  beteekenissen 
^^pgevat.  Daarbij  komt,  dat  ze  dikwijls  door  onverstand,  loos- 
l^eid  of  boosheid  gebogen  en  verdraaid  worden,  zoodat  men  er 
lieel  andere  dingen  uit  haalt,  dan  de  spreker  of  schrijver  be- 
doelde:   waaruit   een   zee   van   verwarring   ontstaat,    die   de 
Xaenschen  tot  allerlei  twist,  leugen  en  bedrog  aanleiding  geeft. 
7och  zijn  woorden  het  eenige  geschikte  middel  om  onze  ge- 
dachten aan  anderen  bekend  te  maken.  En  men  mag  niet  al 
te    afkeerig    zijn    van    hun  gebruik,  al  werd   men   dikwijls- 
door   woorden   bedrogen.    Dit  laatste   gebeurt   al   dikwerf  in 
lietgeen  men  Godsdienst  noemt:  en  velen  zijn  deswege  tot  dat 
uiterste   vervallen,   dat  zij  daarover  nooit  met  iemand  willen 

1)  Zonder  naam  van  den  schrQver.  De  Bibl.  Tel.  Bapt  te  Amst  bezit 
onder  N*  662  een  exempl.  waarop  met  oude  hand  geschreven  is:  «Fiter 
Balling».  Juist  door  'tw^blQven  van  Balling*8  naam ,  liepen  enkele  Kwakers, 
die  niet  goed  lazen,  er  in,  en  vertaalden  het  in  *tEngelsch  bg  de  werken 
van  William  Ames.  Het  is  ook  in  *t  Latjjn  vertaald  in  Abrahami  Borelii 
Opera  Posihmna,  1683.  Jan  Bieuwertsz.  herdrukte  het  in  1684,  achter  Jarig 
Jolles'  «Beltjdenis  des  algemeenen  en  Christel.  Geloofs»,  stelde  den  naam 
Pieter  Balling  op  den  titel,  en  vermeldde  bovenstaande  bijzonderheden  in 
een  voorwoord. 


216 

npreken,  die,  naar  zij  vermoeden,  van  een  andere  geadndte  is. 

y,Doch  indien  zy  zich  zodanich  droegen  ook  omtrent  den 
haren,  1)  men  mocht  denken  dat  het  nit  voorzichticheit  voort 
quam,  en  zy  nit  hun  eigen  oogen  wilden  zien:  maar geenzins, 
die  last  is  te  zwaar.  Alles  wort,  wat  van  die  kant  komt, 
door  zulk  een  vooroordeel  voor  waar  en  goede  mnnte  aange- 
nomen, als  of  er  geen  gevaar  van  te  dolen  kon  zijn  —  daar 
het  nochtans  evenzoo  by  de  eene  gezintheit,  als  by  de  andere 
gestelt  is.  Alles  steunt  het  maar  op  een  waarschijnlijkheit 
van  de  waarheit  het  naaste  te  zijn;  en  hierom  isser  zoo  veel 
moeite  an  vast,  daar  door  yder  de  zijne  wel  moet  bewaren, 
en  voorstaan  tegen  andere,  zooveel schoolgeleertheit,  studerens 
en  disputerens,  dat  men  veel  eer  geloven  zoud,  dat'er  geen 
ware  G-hodsdienst  was,  als  dat  ze  deze  zoud  moeten  zijn. 
Dewijle  het  dan  hedensdaags  zóó  hier  mede  gelegen  is,  kan 
men  het  gemeen  zoo  groot  ongelijk  geven,  dat  zy  van  dezen 
kraam  wel  te  konnen  optoyen  wanhopen,  en  maar  blijd  zijn, 
datVr  gevonden  worden,  die  ook  zeer  wel  daar  mee  voorzien 
zijn,  aan  welke  zy  dien  gehele  last  opdragen? 2)  Grewisselijk 
neen;  want  die  maar  een  weinich  kan  zien,  ziet  wel,  dat  'er 
altyt  een  twisten  ten  achteren  is,  en  dan  eerst  een  einde  als 
men  het  moede  is;  dat  de  overwinninge  altijt  blijft  aan  die 
—  niet  juist  die  de  waarheit  heeft  —  maar  die  't  beste  met 
de  tong  en  woorden  weet  te  schermen.  Ellendich  dan,  indien 
't  zoo  moet  gezocht  en  gevonden  worden.  Maar  *tis  met  de 
ware  Ghodsdienst  zoo  niet  gelegen." 

Balling  echter  is  niet  van  plan,  de  menschen  van  de  eene 
kudde  af  te  lokken,  om  hen  toe  te  voegen  aan  eene  andere: 
hij  weet  een  beter  middel  om  strijd  en  verwarring  te  doen 
eindigen,  en  dat  betere  kan  beproefd  worden  zonder  schade 
of  nadeel.  „Keer  tot  u  zelven  in",  zoo  roept  hij  hun  toe,  „en 
let  op  hetgeen  in  u  is,  het  Licht  der  TFoarAeidf,  het  waarachtige 
LicM,  't  welk  verlicht  ieder  mensch,  komende  in  de  wereld" 
met   andere   woorden:    gebruikt   uw   verstand,  uw  rede.  Van 


1)  d.  w.  z.  tegenover  hun  eigen  geloof. 

2)  de  predikanten. 


217 

den  T^  unvang  af  waarschuwt  hij  echter  voor  de  dwaze  weet- 
gieriB^llieid,  die  ook  kennis  verlangt  van  dingen,  waar  het 
lid  niet  bij  kan.  ,,Altyt  zal  er  een  vragen  over,  altyt 
eten  te  kort  zijn." 

lAckt  der  Rede  —  't  is  Balling  al  eveneens  of  men  het 

,  Woord»  Christus y  of  anders  noemen  wil  —  ,,  is  een  klare 

derscheiden  kennisse  van  de  waarheid,  in  het  verstand 

en  iegelijk  mensch,  door  hetwelk  hij  zoodanig  overtuigd 

het  zijn ,  en  hoedanig  zijn  der  zaken ,  dat  het  voor  hem 

el\jk  isy  daaraan  te  kunnen  twijfelen." 

Licht,    dat   ons    den  weg  kan  wijzen  in  al  wat  ons  te 

staat   jfia  ook  het  eerste  beginsel  van  den  Godsdienst: 

dew^l   geen   ware   G-odsdienst  kan  zijn,  zonder  kennis 

van     ^3h>d|  en  geen  kennis  van  God  zonder  dit  Licht ,  zoomoet 

de  GS-^odsdienst  noodzakelijk  zijn  aanvang  nemen  door  Ait  Lidit 

God       ^an  gekend  zijnde  door  dit  £ic^,  naar  de  mate  van  kennis 

^®  ^^=^et  eindige  en  bepaalde  kan  hebben  van  het  oneindige  en 

^^"^3p*ftlde :  zoo  heeft  de  mensch  een  grond  en  eekerheid  bekomen, 

waa-c^T^^p   jiij   al   wat   bestendig   en   vast   is,  kan  bouwen;  een 

begM^ü^^gel,  waaruit  hij  zonder  ooit  te  dolen,  het geheele bestuur 

^^    levens  kan  afleiden:  hoe  hij  zich  heeft  te  gedragen  jegens 

^^'^  »  zich  zelven  en  zijn  evennaaste,  en  verder  alles,  waardoor 

^1  ^S^elukkig  tot  z^n  hoogste  heil ,  bestaande  alleen  in  vereeniging 

^^      4jtodj  kan  geraken. 

^^>nder  dit  Licht,  leert  Balling,  heeft  de  mensch  geen  macht 

"V-ermogen  om  te  kunnen  doen  wat  goed  is;  en  hij  betreurt 

^»     dat   dikwijls   den  menschen  alleen  gezegd  wordt,  dit  of 

^^     is  goed,  of  slecht,  zonder  dat  men  het  waarom  weet.  Of 

_  ^^^    de  menschen  al  tot  het  goede  aanmaant,  het  helpt  niet, 

eer  hun  eigen  verstand  het  niet  als  zoodanig  beschouwt. 

^n   z^,  het  hapert  hun  aan  kennis;  wat  zij  doen  is  tegen 

eigen  oogmerk:  z^  worden  niet  geleid  door  het  ware  ZricA^. 

^^emakkelijjk  zou  het  zijn  het  volk  te  leeren  wandelen  naar 

Licht,   wanneer  slechts  de  leiders  des  volks  er  ook  door 

werden,  als  zij  kennisse  hadden  van  dingen,  die  beter 

^^^    dan  die,  waaraan  de  groote  menigte,  dank  hun  gepraat, 

altgd   verknocht   is.   Wanneer   wij    eenmaal   volwassen, 


218 

mannen  geworden  z\jn,  hoe  dwaas  en  belachelijk  Iqkt  ons  dan  het 
kinderspel,  waarmede  wij  in  onze  jeugd  zoo  hoog  waren  inge- 
nomen. En  wanneer  wij  eenmaal  mannen  geworden  zijn  naar 
den  geest,  vaarwel  dan  alle  lust  en  trek  tot  dat  poppegoed 
en  kinderwerk,  waarin  bijna  ieder  nog  op  heden,  van  de  wieg 
tot  het  graf,  behagen  schept.  De  verbetering  van  den  mensch 
moet  alzoo  in  zijn  binnenste  beginnen;  daar  buiten  schikt  zich 
dan  alles  van  zelf. 

„In  de  wereld  worden  w^  geboren  en  opgevoed  zoodanig  als 
een  iegelijk  bekend  is.  Van  ons  begin  af  hooren  wij  geschillen, 
ieder  geeft  voor  dat  hij  't  weet  en  de  waarheid  heeft.  De  een 
houdt  ons  dit,  de  ander  dat  voor;  zal  nu  het  Licht j  dat  in 
ieder  mensch  is,  komende  in  de  wereld,  geen  richter  zijn? 
Waar  zullen  wij  dan  belanden?  Alles  aan  te  nemen  is  onmogelijk, 
alles  te  verwerpen  is  niet  minder  onmogelijk.  Wie  zal  dan 
richten,  behalve  het  Lkht  in  ons,  dat  onfeilbaar  is? 

Dat  LuM ,  in  een  iegelijk  mensch ,  is  het  middel  om  te  komen  tot 
kennisse  Grods ,  en  deze  laatste  heeft  den  voorrang  boven  de  ken- 
nisse  van  alle  schepselen  of  bijzondere  dingen.  Zonder  haar  kan 
geen  bijzonder  ding  goed  gekend  worden  I  Welaan  dan ,  o  menscli, 
buiten  u  hebt  gij  geen  middel  te  zoeken  om  Grod  te  leeren 
kennen;  in  u  zelve  moet  gij  blijven,  u  wenden  tot  het  Licht 
dat  in  u  is:  daar  zult  gij  ze  vinden  en  nergens  anders.  God 
is  in  u,  en  een  iegelijk  mensch^  in  eichzelve  aangemerkt,  hetaUer- 
naaste.  Die  buiten  zich  gaat,  om  door  de  schepselen  God  te 
leeren  kennen,  die  wijkt  van  Grod  af,  en  zooveel  te  verder, 
naarmate  hij  zich  meer  aan  de  schepselen  komt  te  vergapen. 
Dit  staat  u  dus  te  vermijden,  het  tegendeel  te  betrachten. 
Geeft  acht  op  het  Licht  dat  in  u  is,  laat  u  daardoor  leiden, 
weest  daaraan  met  volharding  getrouw." 

Op  29  Maart  1663  lezen  wij  in  de  Protokollen  van  den  Grere- 
formeerden  Kerkeraad :  1)  „  Heeft  Rev.  D.  Langelius  de  E. 
vergadering  voorgedragen  of  het  niet  noodig  sy  dat  acht 
gegeven  worde  op  de  gevaeren  die  sich  van  tyt  tot  tyt  meer 


1)  Vol.  XI,  fol.  5. 


219 

openbaxr^n,  in  de  vergadering  van  de  Vlaemsch  gesinde  Men- 
nonietas:^.  in   welcke   op   een  gantsch  stoute  en  onbesehaemde 
wijse  d.^>or  eenen  Dr.  Galenos  ende  eenige  andere  sijne  mede- 
stander*^ openbaerlyck  de   Soeiniaensche  dwalingen  tegen  de 
Grodtli&:S^d  J.  Chr.  ende  syn  voldoeninge  voor  oDse  sonden  leeren 
ende  Sj^nven  met  wederiegginge  op  hare  wijse  van  de  recht- 
rannig^     leere,  tot  droeffenisse  van  alle  diegene  die  de  waarheit 
lief  h^^ben,  gelijk  eenige  staalties  diesaang.  zijn  voorgelesen 
van  Bo^Lanige  nature ,   dat  Socinus  zelfs  niet  Godtlooser  ende 
GodÜsi^^terlicker  van   de  hooghe    ende  fondameuteele  poincten 
'van  oxxfi  Christendom  oyt  gesproken  ofte  geleert  heeft.  Daeren- 
^^^T^  ^   dat  door  de  snoode  listen  en  dubbelzinnige  bedriegerijen 
^^^  S^seyde  Gtilenus  met  de  syne ,  de  eenvoudige  menigte  der 
^^ixischgezinden  worden  ingenomen,  ende  gevaer  loopen  ofte 
geheel   Sociniaens   te   worden,    ofte    ten    minsten    diegene  de 
'^^Icike   noch  in  die  poincten  de  waarheyd  aankleven,  uyt  te 
^^^«n.  Soodat  in  de  plaetse  van  een  Mennonitische  een  open- 
*^^  Soeiniaensche  vergadering  in   dese  stadt  geopend  soude 
•'^^  ,  selfs  tegen  de  lantsplaccaten  van  tyd  tot  tyd  tegen  die 
_^^^^taten   van   het   Christendom   geëmaneert;    so  heeft  de  E. 
'i^dering,  insiende  het   groot  gewicht  der  saecke,  latende 
Mennoniten    als    soodanige   in    haer   wesen,    sonder   sich 
haer   particul.    twisten   (in)   te   laeten    ofte   haer   eeniger- 
m    in    hare    dwalingen    te    willen    patrocineeren ,    goet 
^^^ht   en   hoogh   noodig   geoordeelt,    voomamelyk   dewijl  de 
,,^^**3rdende    leeraers    der    Mennoniten   voor    de    Groot   Achtb. 

Burgemeesteren    ontboden    synde ,     beyde    gelast    syn 
stil    ende    by    haar    confessie    te    houden,    ende    dat 
uter   naderhandt,    Galenus   ende  een  syner  medestanders  1) 
,^^^      genoemde  dwalinge  op  het  aldersnootste  hebben  soeken  in 
^^-^r  vergadering  voort  te  setten,  dat  dese  gantsche  saecke^ 
als   die   lecht,    aen   de   Gr.  Achtb.  HH.  Burg.  te  remon- 


«i^ 


eren»   met   een   ernstig    ende  ootmoedig  versoeck  dat  soo 
vaerlyke   dwalingen,    die    soo   geweldich  aenloopt  tegen  de 
^re    Jesu    Christi    ende    het    gemeen   Christendom,   mocht 


1)  DaTld  Spmjt 


220 

geweyrt  ende  gestuyt  worden,  ende  syn  daer  toe  gestelt 
Ds.  Preses  met  syn  ouderling/^ 

De  strijd  tosschen  de  oude  en  de  nieuwe  plooi  onder  de 
Doopsgezinden  liep  hoog,  zóó  hoog,  dat  Fieter Balling  zich  in 
dien  strijd  mengde  en  in  dat  jaar  1663  bij  Jan  Rieuwertsz. 
6en  kalm  geschreven  „Verdediging  van  de  Regering  der 
Doopsgezinde  Gemeente"  1)  in  het  licht  zond ,  waarop  in  1664 
nog  een  even  kalme  „Nader  Verdediging"  volgde.  2)  Zijn 
naam^  aan  het  eind  slechts  door  de  initialen  P.  B.  aangeduid, 
stond  niet  op  het  titelblad,  doch  was  „bij  den  boekdrukker 
gewaar  te  worden;  maar  men  moet  niet  letten  op  wie  iets 
zegt,  maar  op  wat  gezegd  wordt."  In  hoofdzaken  schijnt  hij 
't  daarin  met  Dr.  Galenus  eens  te  zijn.  Uit  een  tegenschriftje 
„Goliadts  Swaart,  of  Pieter  Balling*s  soogenaamde  Nader 
Verdediging"  3)  bleek  ons  reeds  het  een  en  ander  betreffende 
Balling's  jeugd.  4) 

In  den  loop  van  1663  heeft  Balling  stellig  Spinoza  verschil- 
lende malen  bezocht.  Hij  had  terstond  eene  Hollandsche  ver- 
taling ondernomen  van  het  eerst  gedrukte  boekje  van  den 
wijsgeer,  en  zond  deze  in  het  volgend  jaar,  door  Spinoza  met 
enkele  aanteekeningen  verrijkt ,  bij  Jan  Rieuwertsz.  in  het  licht. 

Hadde  onze  Jan  Rieuwertsz.  in  die  dagen  op  zijn  uithang- 
bord laten  schilderen  „in  De^car^^", zooals een  Amsterdamsche 
beroepsgenoot  van  hem  deed ,  dan  zou  dat  opschrift  daar  niet  mis- 
staan hebben.  Immers  reeds  in  1657  was  hij  begonnen  Neder- 
landsche  vertalingen  uit  te  geven  van  Descartes'  werken,  alle 
gevloeid  uit  de  vlijtige  pen  van  Jan  Hendrik  Glazenmaker^ 
eene  onderneming,  die  tot  1684  duurde  en  zeven  kwartijnen 
omvatte.  5)  Dr.  Galenus  Abrahamsz.,  die  veel  bij  Rieuwertsz. 


1)  Bibl.  Tel.  Bapt.  N^  679. 

2)  ibidy  'S^  680.  In  geen  van  beide  vond  ik  nadere  bijzonderheden  betref- 
fende ztjn  leven.  Wel  haalt  hg  in  dit  laatste  een  enkelen  regel  uit  Homeras 
aan,  en  maakt  hier  en  daar  wel  ter  snede  gebruik  van  een  Latgnsch citaat. 

3)  Amst  1664.  Bibl.  Tel.  Bapt  No  720. 

4)  Zie  boven  blz.  104. 

5)  Spinoza  had  misschien  zijne  eerste  kennismaking  met  Descartes'  wgs- 
begeerte  juist  aan  die  vertalingen  te  danken.  Zie  den  Catalogus  ztjner  biblio- 
theek, blz.  140,  141. 


221 

ver^E^erde,   kreeg  dan  ook  van  een  verbolgen  tegenstander  te 

boosr^n,  dat  door  zijn  toedoen  de  Doopsgezinde  gemeente  „ten 

dedl     Remonstrants,   ten  deel  Libertyns,  ten  deel  Naturalists 

vwa     geworden  —  weleke  laatste  (de  goede  niet  te  na  gespro- 

\tvk,y     —   met   alle   Religie,  ja   selfs  met  de  H.  Schrift  ende 

^e^at   den   spot   drijven,  ende  eerst  in  scherts  twijffelende  of 

sij      selfs   sijn:    wel   haest  in  ernst  komen  te  twijffelen  datter 

^6X1.    Godt  ia,  of  ten  minsten  een  Grodt  die  sich  bekommert  met 

de    .Aardsche  saken:  hoedanige  misdradUen  van  ware  Theologie  en 

ff^on^tige  Cartesiaensche  Phüosophie  onse  Gemeynte  nu  reedts  so  ved 

^^^fi  opgetcorpen  als' er  namen  in  't  groot  Martdaers-Boeck  komen.*^  1) 

In.    een  volgend  pamflet  worden  van  Rieuwert«z.'   winkel  — 

yy* t  kHapsdkOci'^  —  nog  leelijker  dingen  gezegd.  2) 

Slechts  een  enkel  schrijven  van  Spinoza  aan  Pieter  Balling 
^s  ons  bewaard  gebleven;  het  draagt  den  datum  Voorburg  20 
«I^i^tli  1664,  en  spreekt  ons  van  de  innige  deelneming,  die  de 
^oodsche  wijsgeer  voor  zijn  Doopsgezinden  vriend  —  wiens 
^oixing  vermoedelijk  ook  door  de  ,,  pestilentie  "  bezocht  was  — 
koesterde. 

i^XTw  laatste  schrijven,  als  ik  mij  niet  vergis,  vanden26sten 
^eir  vorige  maand",  zoo  heet  het  daar,  „is  mij  in  goede  orde 
'^xr  hand  gekomen.  Het  heeft  mij  geen  geringe  droefheid  en 
■^öfeommering  veroorzaakt,  hoewel  deze  zeer  vermindert,  wan- 
ik  de  wijsheid  en  kloekmoedigheid  overweeg»  waarmede 
de  rampen  van  het  noodlot ,  of  liever  van  den  waan ,  weet 
*^  "verachten  op  het  oogenblik ,  waarop  zij  u  met  hunne  sterkste 
»enen  komen  bestoken.  Mijne  bekommering  neemt  echter 
;elijks  toe,  en  daarom  bid  en  smeek  ik  u  bij  onze  vriend- 
.ap,  mij  toch  uitvoerig  te  willen  schrijven. 
AVat  de  voorgevoelens ,  waarvan  gij  gewag  maakt,  aanbetreft, 
•  "V.  dat  gij  uw  kind ,  toen  het  nog  gezond  en  wel  te  pas  was, 
^nzoo  hebt  hooren  zuchten ,  als  toen  het  ziek  geworden  was, 


L)  Oogh-water  Toor  de  Ylaemsche  Doopsgesinde  Qemeynte,  1664.  Bibl.  Tel. 
'I>t  N^  684.  Dat  Dr.  Galenos  bedoeld  is  Itjdt  geen  twijfel.  Htj  werd  ver- 
^^igd  door  den   Doopsgezinden   Cartesiaan   Dr.   Hendrik  van  Bronckhorst 
'^^  685),  die  dus  ook  beschimpt  werd  in: 

2)  Eecommandatie  van  't  Oogh-water  (N"  687). 


222 

en  kort  daarop  overleed  1)  —  ik  ben  van  meening,  dat  dit 
geen  waar  gezucht,  maar  enkel  inbeelding  geweest  is,  dewijl 
gij  zegt  dat  gij,  toen  gij  u  oprichttet  en  uw  best  deedt  er 
naar  te  luisteren,  het  steunen  niet  zoo  duidelijk  hoordet  als 
vroeger  of  later,  toen  gij  weer  in  slaap  waart  gevallen.  Dit 
toont  duidelijk,  dat  het  gezucht  niet  anders  geweest  is  dan 
enkel  inbeelding ,  die  (in  slapenden  toestand)  geheel  los  en  vrij 
zijnde,  zich  het  zuchten  duidelijker  en  levendiger  voorstellen 
kon,  dan  toen  gij  u  oprichttet  om  naar  de  bepaalde  plaats  te 
luisteren.  Ik  kan  hetgeen  ik  hier  zeg,  met  een  ander  voorval, 
mij  verleden  winter  te  Bijnsburg  overkomen,  bevestigen  en 
tegelijk  verklaren.  Toen  ik  op  zekeren  ochtend  —  ^t  was  alree 
dag  —  uit  een  zwaren  droom  ontwaakte ,  bleven  m^  de  beelden, 
die  mij  in  den  droom  voorgezweefd  hadden,  zóó  levendig  voor 
de  oogen,  alsof  het  werkelijke  dingen  waren  geweest;  voor- 
namelijk dat  van  een  zwarten,  schurftigen  Braziliaan,  dien 
ik  nooit  te  voren  gezien  had.  Dit  beeld  verdween  grootendeels, 
als  ik,  om  mij  te  verstrooien,  mijn  gezicht  op  eenig  boek  of 
op  iets  anders  vestigde;  maar  zoo  haast  ik  mijne  oogen  daar- 
van afwendde,  en  in  de  ruimte  staarde,  verscheen  het  beeld 
van  dien  Neger  opnieuw  met  dezelfde  levendigheid,  en  dat 
herhaaldelijk,  tot  het  langzamerhand  verdween.  Ik  beweernu. 


1)  Op  grond  van  het  feit,  dat  Spinoza  in  dezen  brief  verzekert  in  den  winter 
1663/64  in  Rijnsburg  een  droombeeld  gehad  te  hebben,  terwtjl  htj,  naar  ons 
bekend  is,  reeds  in  den  zomer  van  1663  Rijnsburg  metterwoon  had  verlaten, 
heeft  men  getwtjfeld  of  de  datum  van  dit  schryven  niet  moest  zijn  20  Juli 
1663.  Ook  is  er  verondersteld,  dat  hg  in  den  bedoelden  winter  misschien 
een  tijdlang  bjj  een  Rynsburgschen  vriend  heeft  vertoefd.  Ik  heb^  om  de 
kwestie  op  te  lossen  de  voornaamste  begrafenis-registers,  zoowel  op  1663  als 
op  1664  nagezien  —  vanwege  de  «pestilentie»  eene  zeer  tgdroovende bezig- 
heid —  en  vond,  dat  op  26  Octobor  1663  was  begraven:  Pieter  Balin  op 
de  sencgel  (Singel)  syn  kint,  f  5.  (Graf boek  der  Nieuwe  Kerk). 

Ik  geloof  echter  niet  dat  dit  het  gezochte  is,  daar  Balling  zeker  niet  tot 
den  26«°  Juni  van  het  volgende  jaar  zal  gewacht  hebben  met  Spinoza  de 
treurige  tijding  te  melden.  Onder  de  correctie  kwam  mjj  nu  vol.  VI  der 
Oeuvres  complètes  de  Chr,  Huygens  ter  band ,  waarin  ik  op  pag.  25  (zonder 
vermelding  van  bronnen)  vond  aangeteekend,  dat  Pieter  Balling  t^  Haarlem 
woonde.  Dit  is  zeer  wel  mogelgk,  en  verklaart  ook,  dat  ik  zgne  begrafenis 
niet  vermeld  vond. 


223 

dab     hetzelfde  wat  mij  in  den  innerlijken  zin  van  het  gezicht  is 
ovesrïomen,  u  in  't  gehoor  geschied  is."  1) 

V^^ aarschijnlijk  is  Pieter  Balling  zijn  kind  spoedig  in  het 
gra-f  gevolgd.  Ofschoon  het  ons  niet  is  mogen  gelukken  den 
joL^^fcen  datum  zijner  begrafenis  te  vinden,  weten  wij  zeker, 
dat  hij  in  1669  reeds  niet  meer  onder  de  levenden  behoorde. 
Op  17  Februari  1669  toch  werd  bij  de  Mennisten  gedoopt 
AiuKHietjen  Balling  —  die  toen  dus  bijna  volwassen  moet  geweest 
zijEB.  —  b^  welke  plechtigheid  als  getuigen  optraden :  „  Annetje, 
de  moeder,  Wed.  Pieter  Balling  en  Eoelof  Soeten."  In  1672 
wdxrd  dezelfde  plechtigheid  aan  eene  andere  dochter,  Rebecca, 
voX-fcrokken.  2) 


1.)  De  verdere  inhoud  Tan  dit  schrQven  is  niet  erg  dnidel^k,  en  schijnt 
op  aanschouwingen  te  rusten,  die  Spinoza  later  afgeschud  heeft  Ik  wensch 
61    dus  niet  op  in  te  gaan. 

23  Wj  welwillend  medegedeeld  door  den  koster-bibliothecaris  der  Doopsgez. 
gemeente. 


i 


vni. 


VOOBBÜBG. 

Spinoza  had  zich  alzoo  te  Voorburg  gevestigd,  „een  Dorp 
dat"  —  volgens  zijn  beroemden  tijdgenoot  Constantijn  Huygens, 
„geen  gelijck  en  kent'',  en  dat  men,  in  dien  tijd  reeds,  bijna 
een  „Steetje"  mocht  noemen.  1)  Hij  had  er  eene  kamer  ge- 
huurd ten  huize  van  den  Mr.  Schilder  Daniël  Harmensz. 
Tydeman,  die  er,  met  zijne  vrouw,  Margarita  Karels,  in  de 
Kerklaan  woonde.  Tydeman  kan  in  1663  niet  zoo  heel  jong 
meer  geweest  zijn:  immers  er  bestaat  nog  eene  „Lijste  van 
alle  de  weerbare  manspersoonen  in  den  Ambachte  van  Yoor- 
burch  woonachtich,  out  zijnde  boven  de  achtyen  ende  beneden 
de  t'sestich  Jaeren,  door  expresse  last  ende  aenschrijvens  van 
de  Ed.  Mog.  Heeren  G-ecom.  Raden  in  de  wapenen  gebracht" 
uit  het  jaar  16B3,  waarin  ook  zijn  naam  voorkomt.  2)  Ver- 
moedelijk vreesde  men  na  den  onbeslist  gebleven  zeeslag  bij 
ter  Heyde,  waar  Tromp  sneuvelde,  eene  landing  der  Engel- 
schen  op  onze  kust.  Ook  tijdens  den  tweeden  Engelschen  oorlog 
is  Tydeman  twee  malen  met  zijn  „roer"  of  „musquet"  ter  hulpe 
geroepen:  zoo  mag  hij  langzamerhand  een  flink  schutter  ge- 
worden zijn.  Ten  minste,  toen  men  er  in  1672  over  dacht  uit 
Voorburg  eene  compagnie  weerbare  mannen  naar  Oudewater 
te  zenden,  werd  vastgesteld  dat  Daniël  Tydeman  daarbij  als 
„corporaal"  zou  optreden. 

1)  Hofwijck.  Eymael's  uitgave,  vs.  140,  2789. 

2)  Bewaard  —  evenals  de   volgende   lijsten   —  op   *t  Gemeentehms  te 
Voorborg,  waar  ik  ze  raadpleegde. 


225 

Onse   Voorbnrgsche   Mr.   schilder  was  iemand,  die,  hoewel 
'eformeerd  van  zyn  geloof,  vrij  wat  overhelde  tot  de  gevoe- 
lens der  Collegianten.  En  vermoedelijk  is  zijn  gemoed  door  den 
omgang   met   den   wijsgeer   allesbehalve  in  eene  andere  plooi 
S^^set.  Al  spoedig   na   Spinoza*s   komst  ten  zijnent  kwam  dat 
sLCLxx    den  dag.  In  1665  toch  moest  er  te  Voorborg,  wegens  het 
v'^rtrek   of  't  overlijden  van  den  predikant  Jacob  van  Ooster- 
een nieuwe  dominee  beroepen  worden ,  en  Tydeman  had , 
den  oud-schepen  (Cornelis  Jaspersz.  ?)  Rotteveel ,  den  schepen 
H^^n^rick    van   Graelen,  die  tevens  lid  van  den  kerkeraad  was, 
verschillende    andere   gelijkgezinden,  zijn  oog  laten  vallen 
een  zekeren  Van  der  Wiele ,  een  Zeeuwsch  proponent.  Mede 
Odens  de  geestverwanten  hadden  deze  drie  „geanthoriseerdens" 
verzoekschrift  gericht  aan  de  Delftsche  regeering ,  die,  als 
^•"•Tcxtachtsvrouw   van  Voorburg  de  beroeping  vermoedelijk  goed 
^^^      }ceuren  had,   waarin  zij  hun  wensch  kenbaar  maakten:  en 
^^t  request  schynt  door  niemand  anders  dan  Spinoza  te  hunnen 
.oeve  opgesteld  te  zijn.  1)   Hun   wensch  werd   echter  niet 
^''^xrvuld.   Want   de   meer  rechtzinnige  „Litmaten  der  gerefor- 
^^■^^erde  gemeynte  Jesu  Christi  tot  Voorburch  "  —waarschijnlijk 
^^"^Ivarender  burgers,  wilden  van  „Rotten veel  off  syn  complicen" 
weten,    en   stelden   een   tegenschrift    aan    de  Delftsche 
}raat  ter  hand,  dat  van  niet  minder  dan  drie  en  vijftig 
*%dteekeningen    voorzien   was.    Tydeman   en   zijn    confraters 
ixden  daarin  allesbehalve  zacht  over  den  hekel  gehaald,  als 
argeesten",  die  dat  alles  maar  hadden  „aangerecht  uyt  een 
'^re,  moetwillige  boosheyt",  en  de  predikant  wordt  beklaagd, 
ie  voor   soodanige   persoenen    ende   tot   haer   contemplatie 
^^^^^dickende   (gelijck   zij    haer   souden    laeten   voorstaen)  haer 
'^^^^eel  sonde  moeten  affwachten!"  Niet  onduidelijk  lieten  zij 
^^^-«rsehemeren,  dat  hun  een  zekere  Ds.  Westerneyn  welgeval- 
»r  zou   zijn;    tevens  keurden  zij  de  gelegenheid  schoon  om 
zen  verversbaas  een  hak  te  zetten,  in  een  „Nota",  luidende 
volgt:  „Dat  den  voorz.  Daniël  Tydeman  in  sijn  gehuyrde 


1)  Yolgens  Mr.  J.  Soatendam  is  het  stak  op  het  Delftsch  archief  niet  te 

15 


226 

huysinge  1)  heeft  bij  hem  inwoonen  een  A(msterdammer  ?) 
Spinosa,  van  Joodsche  ouders  geboren,  synde  nu  (soo  gesegt 
wert)  een  atheïst  off  die  met  alle  Religiën  spot,  ende  immers 
een  schadelijck  Instrument  in  deze  republycke,  soo(als)  veele 
geleerde  mannen  ende  predicanten,  onder  andere  Dom^  Lant- 
man,  ende  die  hem  kennen,  connen  getuygen:  diedeRequeste^ 
aen  de  heeren  Burgem^i^  gepresenteert,  (soo  die  van  de  ker- 
kenraet  presumeren)  geschreven  heeft."  2) 

Burgemeesteren  schijnen  zich  bij  't  bestel  van  zaken  naar 
den  wensch  der  meer  gegoede  opgezetenen  gevoegd  te  hebben , 
zoodat  Ds  Van  der  Wiele  niet  werd  benoemd.  3)  De  nieuwe 
predikant  maakte  op  1  Augustus  1666  eene  lijst  op  van  de 
„Naemen  der  lidtmaten'\  waaronder  ook  Daniël  Tydeman  en 
zijne  huisvrouw  voorkomen.  Misschien  heeft  de  vrijzinnige 
schilder  eerst  eens  de  kat  uit  den  boom  wiUen  kijken;  doch, 
bij  nadere  kennismaking  schijnt  dominee  hem  niet  bevallen  te 
zijn:  blijkens  eene  nieuwe  lijst,  in  1668  door  den  predikant 
geschreven,  4)  waren  toen  beiden  uit  zijn  kuddeke  verdwenen, 
vermoedelijk  wel,  om  op  de  gewone  wijze  der  Rijnsburgers  de 
zaligheid  te  gaan  beoefenen. 

Of  Spinoza's  wensch  en  verwachting,  dat  de  uitgave  van 
zijn  boekje  over  Cartesius'  Wijsbegeerte ,  hem  in  aanraking  en 


1)  Daarom  wordt  het  moeielijk  het  hais  aan  te  wijzen.  Eenden  wg  den 
eigenaar,  dan  zou  dat  misschien  nog  gelukken. 

2)  Volgens  mededeeling  van  Mr.  J.  Soutendam,  htj  Van  Vloten,  B.  de 
Spinoza,  (1871),  blz.  260.  Opmerkelgk  is  het,  hoe  Prof.  Van  Vloten  soms 
—  men  zou  bgna  vragen:  ter  wille  van  eene  mooie  zinwending?  fouten 
beging.  In  het  tegenschrift  is  sprake  van  de  « geauthoriseerdens  >  der  Colle- 
gianten-partö ,  nl.  «Rottenveel,  Daniël  Tydeman,  ende  den  andere»  — 
waarmede  stellig  Van  Gaelen  bedoeld  wordt.  Van  Vloten  echter  verklaart: 
«£fón  andere  (gelgk  genen  den  armen  miskenden  wijsgeer,  als  ware  hi)  de 
gevreesde  Booze  zelf;  aanduidden")! 

3)  Van  Vloten  doet  het  voorkomen  alsof  Ds.  Westemeyn  beroepen  werd. 
Ik  heb  echter  reden  voor  het  vermoeden,  dat  de  benoemde  Joh.  Montendam 
is  geweest. 

4)  Beide  lijsten  op  't  archief  te  Voorburg,  voorin  een  boek  van  den  ker- 
keraad  (N^  1G3).  De  tweede  waarschjjniyk  door  Ds.  Johannes  Mnntendam. 


l 


227 

vriendschap    brengen    zou   met  mannen  van  name  en  invloed, 
in     ^v^ervolling  is  gegaan  ?  Er  valt  in  zijne  eerstvolgende  levens- 
weinig  op  te  merken,  dat  daarop  wijst ;  en  —  ook  de  uitgave 
andere   geschriften  liet  nog  lang  op  zich  wachten.  In  de 
maanden    van    zijn  verblijf  te  Voorburg  gewerden  hem 
^^ï^fcige  brieven  van  Oldenburg,  waarin  de  secretaris  deTRoyal 

de  verschijning  van  het  boekske  toejuichte,  en  Spinoza 

^i:^^u>cht   hem    een   paar  afdrukken  te  doen  toekomen:  Pieter 

de  bekende  Amsterdamsche  CoUegiant,  kon  ze  wel 

men.  Ook  zond  hij  hem  een  nieuw  werk  van  Robert  Boyle. 

^ftfeermalen    zal  onze  wijsgeer  gedurende  dien  eersten  zomer 

S^^^v^ndeld  hebben  langs  de  buitenplaats  „  Hofwijck  "  ( Vüaulium), 

'^^t     „huysken  van  ver  treek"  van  den  dichter- staatsman  Con- 

ijn   Hnygens.   De   aanleg  was  nu  bijna  een  kwart  eenw 

en   begon   stellig,   dank   zij  de  goede  verzorging,  reeds 

aardig   uitzien   te   kragen,    hoe  weinig  daartoe  de  bijna 

undige   indeeling   ook   medewerkte.  Weinig  kon  Spinoza, 

hij]   langs    de   gesloten   hekken   ging,   vermoeden,  dat  de 

S«naar  van  het  buitengoed  in  diezelfde  dagen  kalmpjes  met 

Oldenburg  te  Londen  zat  te  praten.  Want  Constanten 

^^ygens  was  met  zijn  zoon  Christiaan  naar  Londen  gegaan , 

r  beiden,  tegeliik  met  de  Fransche  geleerden  de  Sorbière 

Monoonys   de   zittingen    van    het  Koninklijk  Genootschap 

\J  toonden.  1)  Christiaan  ging  in  het  najaar  terug  naar  Parijs, 

^mi  waar  hy  gekomen  was,  en  vertrok  eerst  in  den  loop  van 

^^^€4  weder  naar  den  Haag. 

IBlijkt   uit   zijn    brief  aan   Pieter  Balling,  dat  Spinoza  den 
van  1663/64  gedeeltelijk  nog  te  Rijnsburg  heeft  door- 
l>racht,  over  den  zomer  van  het  pestjaar  weten  wij  zoo  goed 
niets.  Wij  mogen  het  waarschijnlijk  als  een  geluk  beschouwen, 
t  onze  wijsgeer  met  zijn  zwak  gestel  dien  op  het  land  heeft 
^^rgebracht.    Tegen    den   volgenden   winter   begaf   hij    zich, 
^sschien  wel   met  zijn  vriend  Simon  Joosten  de  Vries,  naar 
^cshiedam,   waar  hij   gedurende  de  beide  koudste  maanden  op 


1)  Brief  yan  Oldenburg  aan  Boyle  van  10  Juli  1663  (in  Boyle's  Bricf- 
isBéling). 


i 


228 

,,de  lange  Boogart",  buiten  de  stad,  logeerde.  Zooals  ons 
bekend  is,  woonde  De  Vries*  zuster,  die  met  den  koopman 
Alewijn  Gijsen  gehuwd  was,  aldaar,  en  vermoedelyk  had  ook 
Isaak  Joosten  de  Vries  zich  dddr  gevestigd.  De  rampen  welke 
de  „  pest "  in  dien  zomer  over  de  familie  gebracht  had ,  zullen 
meermalen  besproken  geworden  zijn;  meermalen  ook  werd 
waarschijnlijk  Rotterdam  bezocht,  waar,  onder  Doopsgezinden 
en  Remonstranten  eene  machtige  strooming  \n  de  Rijnsburgsche 
richting  ontstaan  was. 

De  rol,  binnen  Amsterdam  door  Dr.  Gralenus  Abrahamsz. 
gespeeld,  werd  binnen  de  Rottestad  beoefend  door  den  heel- 
meester (chirurgijn)  Jacob  Ostens.  Deze  was  waarschijnlijk 
omstreeks  1626  te  Utrecht  geboren,  en  had  déi,r  zijn  hand- 
werk geleerd.  Misschien  waren  het  wel  zijne  vrijzinnige  begin- 
selen, die  hem  de  stapelplaats  der  orthodoxie  deden  vaarwel 
zeggen.  1)  In  1651  ten  minste  werd  hij  in  't  Chirurggnsgild 
te  Rotterdam  opgenomen,  2)  waar  zijne  Doopsgezinde  geest- 
verwanten den  ontwikkelden  man  al  spoedig  tot  „leeraar"  bij 
de  gemeente  aanstelden.  Op  25  Augustus  1651  trad  hij  in  het 
huwelijk  met  Anna  Steyn,  uit  Dordrecht,  en  na  haar  over- 
lijden ,  op  28  Februari  1653  opnieuw  met  Grietje  Jorisd.  Sonson, 
eene  Rotterdamsche  van  afkomst.  Ook  drie  zijner  broeders, 
Matthijs,  Fieter  en  Isaak  traden  weldra  met  Rotterdamsche 
vrouwen  in  den  echt.  3)  Het  vermoeden  ligt  voor  de  hand  dat 
Spinoza  den  vrijzinnigen  chirurg  reeds  toen  heeft  leeren  kennen. 

Op  den  langen  boogerd  werden  Spinoza  op  den  tweeden 
Kerstdag  1665  twee  brieven  ter  hand  gesteld,  beide  geschreven 
door  een  zekeren  Willem  van  Blyenbergh,  woonachtig  te  Dor- 
drecht.   Hij  behoorde  niet  tot  het  beroemde  Dortsche  geslacht 


1)  Te  Utrecht  gaf  hg  in  't  zelfde  jaar  1651  een  dichtbundel  in  het  licht, 
getiteld:  «Liefde  Son,  omstralende  de  hoedanigheyt  der  tegenwoordige  ge- 
naamde Christenheyt»,  bg  J.  Brouwer.  (Bibl.  Tel.  Bapt.). 

2)  Volgens  't  Register  Van  de  Chirurgyië  deser  Stede  Kotterdam,  1603 — 
1759,  op  'tRotterd.  archief. 

3)  Alles  volgens  de  extracten  uit  de  stadstrouwregisters  (in  alphabetische 
volgorde),  bewaard  op  't Botterdamsch  archief. 


229 

vaix      dien    naam,    en    was    er   misschien  ook  niet  geboren,  1) 

doelx  zeker   is   het,  dat   hij    er   in    dien  tijd  woonde  „by  de 

groote  kerck'\  en   er  als  pontgaarder  en  koopman  zijn  brood 

zo&Ii^t.   Aan   de   omstaoidigheden   heeft   het  zeker  gelegen  dat 

er      £een   predikant   nit   hem   gegroeid   is;  van  kindsbeen   af 

vo^Xde   hij   lust  in  godgeleerde  studiën,  en  besteedde  daaraan 

weX^ra  al  den  tijd,  dien  hij  aan  zijne  beroepsbezigheden  ver- 

m(>c^lit  te  ontwoekeren.  De  rede,  het  kaarske  dat  ons  toever- 

troxLwd  is  om  ons,  op  onze  wandeling  door  den  doolhof,  dien 

möii.  wereld   heet,  voor  te  lichten  en  't  rechte  pad  te  wijzen, 

stond  bij  Blyenbergh  maar  matig  hoog  aangeschreven.  Hooger 

ech^l^er  —  dank  zij  's  mans  opvoeding  waarschijnlijk  —  de  Schrift. 

Z(/     moest  de  maat  slaan  in  alle  overwegingen  van  's  menschen 

\ifLrrt  en  brein,  en  waar  zijn  verstand  in  botsing  kwam  met  de 

eenxiaal  aangeleerde  Schriftverklaring,  daar  blies  onze  Dortenaar 

g^^^nlliglijk  zijn  kaarsken  uit ,  lei  zijn  verstand  het  zwijgen  op. 

Zooals  dat  meer  gaat,  nam  hij  't  anderen  kwalijk,  dat  zij  zijn 

voorbeeld  niet  volgden,   schold  ze  kortweg  voor  „atheïsten", 

en    begon   hen  reeds  Xe  bestrijden  vóór  zijn  verstandskies  nog 

goed  was  doorgebroken.   „De  Jcennisse   Qodts  en  Oodts-Dienst ^ 

^^^u^eert  tegen  d^ Uitvluchten  der  Atheïsten:  Jn  wélcke  met  Mare  en 

^^^^^urlycke  reden  getoohi  toert  dat  Qodt  een  Godts-dienst  in-geschapen 

^**  geopenbaert  heeft,  dat  Godt  volgens  desdve  oock  wü  gedient  wesen^ 

^^  dat  de  Christdycke  Gods-dienst  niet  alleen  met  Godts  geopenbaerde 

^odts'diensi  over-een  komt,  moer  oock  met  onsein-geschapen  reden '\ 

^^^daar  den  omslachtigen  titel  —  de  man  is  altijd  lang  van 

^tof  gebleven  —  van  een  boekske,door  Willem  van  Blyenbergh 

^^    het  jaar  1663  in  het  licht  gezonden.  2)  Hadde  Spinoza  het 

^^iend,   hij  zou  zich  waarschijnlijk  driemaal  bedacht  hebben, 

^^«r  hq  met  den  Dortschen  pontgaarder  in  briefwisseling  trad ! 

Hij  had,  naar  hij   schrijft,   Spinoza's  uiteenzetting  van  de 

^^ginselen   van   Descartes'   wijsbegeerte,    als   ook   de   daarbij 


1)  Misschien  te  Amsterdam.  In  de  trouwregisters  van  Amst  trof  ik  meer- 
^^    ^en  den  &milienaam  aan,  vóór  mj  bekend  werd,  dat  zijn  vader  Lawrerw 

^»«tte.  Waarschtjnltjk  was  hj  eenige  jaren  jonger  dan  Spinoza. 

2)  Ik  bezit  slechts  een  lateren  druk  (1671)  in  12%  verschenen  tot  Leyden 
Amst  bö  de  Yan  Gaesbeecks.  Dééi  schrijft  hj  ztjn  naam:  Blijenburg. 


230 

gevoegde  bovennatuurkundige  overdenkingen  met  groot  genoegen 
gelezen ,  en  daarin  „groote  soliditeyf'  gevonden ;  ja  hoe  vaker 
hij  de  verhandeling  doorliep ,  hoe  meer  behagen  hij  er  in  schepte; 
doch ,  aangezien  't  niet  wel  paste ,  den  auteur  zoo  rechtstreeks 
te  prijzen  —  immers ,  hij  wist  „  dat  de  Goden  alle  dingen  voor 
moeiten  verkoopen"  1)  —  zoo  wilde  hij  maar  terstond  met  de 
deur  in  huis  vallen ,  en . . .  neen ,  eerst  nog  meededen ,  dat  hij 
door  niets  anders  dan  zucht  naar  de  ,,  loutere"  waarheid  werd 
gedreven,  en  dat  hij,  voor  zooverre  ons  menschelijk  verstand 
dat  toelaat,  zijn  ,, voeten  van  kennisse"  in  dit  vergankelijk 
leven  trachtte  „vast  te  zetten",  om  tot  waarheid  en  „gerust- 
heid "  te  geraken.  Vooral  in  de  Metaphysica  had  hij  liefhebberij^ 
en  nu  vond  hij  in  Spinoza^s  boekje  naast  vele  dingen ,  die  hem 
„zeer  smakelijk  vielen",  ook  'teen  en  ander,  dat  zijn  „maag 
niet  al  te  wel  kon  verteren",  en  waarover  hij  nu  nadere 
opheldering  verzocht.  Hij  zou  dat  gaarne  mondeling  gedaan 
hebben,  doch  zijne  onbekendheid  met  Spinoza's  verblijf,  de 
besmettelijke  ziekte  en  beroepsbezigheden  hadden  hem  daarin 
verhinderd. 

Onze  wijsgeer  j  in  den  Dortenaar  een  waarheidszoeker  van 
zijn  eigen  stempel  vermoedende,  antwoordde  met  vriendelijke 
bereidwilligheid  op  de  hem  voorgelegde  vraagstukken.  Zijn 
schrijven  is  voor  ons  te  merkwaardiger,  wijl  het  ons  een 
staaltje  geeft  van  zijne  kennis  der  Hollandsche  taal.  2)  „Ik 
wenschte  wel",  zoo  eindigt  hij,  „dat  ik  in  de  taal,  waarmee 
ik  op  gebrocht  ben,  3)  mocht  schryven;  ik  sow  mogelyk  myn 
gedaghte  beeter  konnen  uytdrukke,  doch  IJ.  E.  gelieft  het  so 
voor  goet  te  neemen,  en  selfs  de  fouten  verbeetren."  Zooals 
men  ziet  wist  hij  er  zich  vrij  wel  van  te  bedienen ,  echter  niet 
zonder  af  en  toe  te  zondigen  tegen  de  toenmalige  orthographie, 
en  ons  telkens  te  herinneren  aan  zijn  Amsterdamschen  oor- 
sprong. 


1)  Aan  't  verstand  had  de  goede  man  zeker  nog  niet  gedacht! 

2)  De  oorspronkelijke  tekst  werd  door  !Prof.  Land  temggeyonden  in  de 
Boekzaal  der  Geleerde  Werrelt,  1705,  blz.  302,  vlg.  en  is  herdrukt  in 
Spinoza.  Opera  II,  p.  69,  seq. 

3)  d.  w.  z.  het  Spaansch. 


231 

A^ls  naschrift  volgde  nog:  „Ik  sal  op  dese  bogart  een  drie 

a   'VT.er  weeke   noch   blyven,  en  dan  meen  ik  weer  nae  voor- 

bair^Ji  te   gaan;  ik  geloof  dat  ik  voor  die  tyt  aantwoord  van 

U.    £2.   sal   krygen;   indien   de  afairen  het  niet  toe  en  laate, 

soo    ^liefb  U.  E.  na  voorburgh  te  schryve,  met  dit  opschrift, 

te       liesteUen   in   de   kerk  laan   ten  huyse  van  meester  daniël 

tydeman  de  schilder." 

Op  6  Januari  1666  had  Spinoza  zijn  brief  verzonden ;  op  den 

2X^teii  dier  maand  gewerd  hem  een  nieuwe  epistel  van  Blyen- 

b^xrgli,    zoo   breedsprakig   —   bijna    een    vel    druks   in   groot 

ociliaaf  —  dat  het  ons  niet  zou  verwonderen,  als  hij  een  oogen- 

lïlü    voor  de  lezing  teruggeschrikt  was.  Gelukkig  echter  kon 

d^    ^jsgeer  ditmaal  bemerken,  met  wien  hij  eigenlijk  te  doen 

h^^-d.    Immers   Blyenbergh    schreef   al   op   de  eerste  bladzijde, 

Aa-t    hij   er  naar  trachtte  „een  Christelyck  Philosooph  te  zijn; 

exi.   wanneer  het  na  een  langh  ondersoeck  mocht  gebeuren ,  dat 

^*^i]n  natuurlijcke  kennis,  óf  scheen  te  strijden  met  dit  Woort 

(^©  Schrift),  óf  niet  al  te  wel  daermede  kon  overeen  gebracht 

^^örden,    soo   heeft   dit   Woort  soo  veel  aanzien  bij  mijn,  dat 

^"....   nu  ja,   dat  hij   zijn  kaarsje  uitblies,  en  in  donkeren 

ff^Qg  zitten. 

Spinoza,  begrijpende  dat  er  met  den  man  niet  te  redeneeren 

>    wilde  zich  echter  niet  onbeleefd  toonen,  en  antwoordde 

28^°  Januari  nogmaals  uit  Schiedam,  maar  omzichtiger 

meer  beslist.  Doch  dat  schrikte  den  onvermoeiden  Dortenaar 

^^^t    af.  Nauwelijks  te  Voorburg  teruggekeerd,  ontving  Spinoza 

^^da  weer  een  schrijven,  tevens  meldende ,  dat  hij,  Blyenbergh, 

^*^*^enkort   te   Leiden  moest  wezen,  en  dan  in  't  voorbijgaan , 

ï^^*-ï^f)za   eens  zou  opzoeken.  Werkelijk  kwam  de  man  op  den 

^*^*i    of  22»^»   Maart   opzetten.  In  de  uren  welke  zij  samen 

^^^l)rachten  werd  echter  zooveel  besproken,  dat Blyenbergh's 


^^^"tand  er  van  duizelde,  en  zijn  memorie,  hoewel  hij  aan  de 

^     ^S^nde  pleisterplaats  het  gehoorde,  voor  zoover  hij  het  zich 

^    jK     herinnerde,  ging  opteekenen,  toch  de  kluts  kwijt  raakte. 

^^^i      vroeg   dus   nogmaals  aan,  wederom  nieuwe  vraagstukken 

ö^^'V'erpend ,  doch  kreeg  nu  >  den  S^en  Jxmi  1665,  een  vriendelijk, 

doolx    beslist   weigerend   antwoord.    Daarmede  eindigde  hunne 


232 

merkwaardige  briefwisseling;  wie  echter  zin  mocht  hebben 
met  de  inzichten  van  den  langwijligen  Dortenaar  nog  vei"der 
kennis  te  maken,  verwijzen  wij  naar  het  boekje:  „Sociniaensdie 
Ziel  onder  een  Mennonüisch  Kleedt.  Ofte  Antwoorde  op  de  dupl^jcke 
van  een  ongenoemt  Sodniaen ,  tegens  de  verdedighde  Aenteykeningen 
van  den  E.  D.  Comélius  Gentman^  Predikant  tot  Utrecht.  In 
welcke  gehandélt  wert  van  Gods  voor-wetenschap  over  gébeurljjcke 
dingen j  van  de  Voor^ienigheydt  Gods,  van  de  overtredinge  Adams, 
van  de  Erf -sonde  en  van  de  voldoeninge  Christi ,  enz.  door  Willem 
van  Blyenbergh.  't  Utrecht.  1666."  1) 

In  184  dicht  bedrukte  octaafbladzijden  worden  daar  ten 
deele  dezelfde  kwesties  behandeld,  die  ook  in  zijne  brieven 
aan  Spinoza  ter  sprake  gekomen  waren;  en  nergens  valt  te 
bespeuren,  dat  de  kennismaking  met  den  Joodschen  denker 
den  man  ook  maar  in  een  enkel  opzicht  verbeterd  heeft!  2) 
De  wijsgeer  had  den  Moriaan  geschuurd. 

Intusschen  had  Spinoza  kennis  aangeknoopt  met  Christiaan 
Huygens.  Of  de  beroemde  natuurvorscher ,  bij  een  bezoek  aan 
's  vaders  Hofwijck,  op  eene  wandeling  door  het  dorp,  hem 
toevallig  ontdekt  had ,  bezig  met  het  slijpen  of  polijsten  zijner 
lenzen;  of  wel,  dat  de  „  Joodsche  brillenslijper "  wegens  zijne 
bemoeienis  met  het  kerkelijke  zaakje  dermate  op  de  tong  reed , 
dat  het  gerucht  zelfs  binnen  Hofwijck  doordrong:  het  hoe  ligt 
voor  ^toogenblik  nog  in  't  duister;  maar  gerustelijk  mag  men 
aannemen,  dat  Huygens  in  Spinoza  een  hartelijk  bewonderaar 
vond.  Vermoedelijk  zijn  Christiaan  en  zijn  oudere  broer  Con- 
stantijn,  die  nog  hartstochtelijker  in  't  lenzen  slijpen  was  dan 
hij  zelf,  3)  verschillende  malen  bij  den  Voorburgschen  Jood 
op  bezoek  geweest;  en  het  gesprek  liep  dan  niet  alleen  over 
de  lenzenslijperij ,  maar  ook  andere  natuurkundige  onderzoe- 
kingen kwamen  ter  sprake;  en  tot  zijne  niet  geringe  vreugde 
bemerkte    Spinoza   alras,    dat   Huygens   zoo  goed  als  hij  met 


1)  Bibl.  Tel.  Bapt.  pamfl.  N»  942. 

2)  Voor   zoover   ik  kon   nagaan  komen  er  geen  zinspelingen  op  Spinoza 
in  voor. 

3)  Harting^  Christ.  Huygens,  blz.  38. 


233 

Oldenborg  bevriend  was.  Af  en  toe  zal  onze  wijsgeer  de  ge- 
broeders naar  huis  —  Hofwijck,  of  de  Haagsche  woning  — 
vergezeld  hebben,  hetzij  om  een  belangwekkend  gesprek 
onderweg  te  kannen  voortzetten,  hetzij  om  met  eigen  oogen 
OHristiaan's  vindingen  eens  te  bezien ,  of  wel  om  een  besproken 
l>oek  ter  leen  te  ontvangen.  Bij  een  dier  samenkomsten  zal 
Hnygens'  veelzijdige  vriend,  de  Amsterdammer  Johan 
Ie ,  als  hij  schrijver  over  kansrekening ,  als  hij  samensteller 
Diopfyrica,  als  alle  drie  ijverig  lenzenslij per,  tegenwoordig 
S^^eest  z^n,  en  belangstellig ,  misschien  vriendschap  opgevat 
h^^bten  voor  den  geleerden  Jood,  hem  stellig  bij  geruchte  niet 
S^Heel  onbekend  meer. 

It.eeds  in  zijn  voorlaatsten  brief  aan  Blyenbergh  had  Spinoza> 
r  mooi  dan  wel  duidelijk,  laten  invloeien:  „ik  dreigt 
voor  een  week  of  twee  na  Amsterdam  te  gaan",  1)  en 
volgende  brieven  valt  af  te  leiden,  dat  hij  daar  werkelijk 
gedeelte  der  Aprilmaand  van  het  jaar  166B  heeft  door- 
K^liracht.  Gaan  wij  eens  met  hem  de  vrienden  langs,  dan 
n  wy  den  ouden  Van  den  Enden  —  hij  telde  even  ver 
zgne  eeuw,  d.  w.  z.  6B,  —  nog  altijd  druk  met  het  onder- 
der jeugd.  Jonge  bewonderaars,  ten  deele  ook  oud-leer- 
^en ,  loepen  af  en  aan ;  onder  hen  merken  wij  Antonides  op, 
zich  weldra  „Van  der  Goes"  schrijven  zal,  en  nu,  nog 
achttien,  een  treurspel  „Trazil  of  overrompeld  Sina" 
't  touw  heeft  gezet ;  't  gerucht  daarvan  komt  den  grijzen 
ndel  ter  oore,  zelf  ook  aan  't  weven  van  Chineesche  treur- 
,  2)  die  den  jonkman  bezoekt,  en  hem,  behalve  met  zijne 
euring ,  ook  met  zijne  vriendschap  vereert ;  wij  treffen  er 
^rckrinck  aan,  reeds  een  man  van  name,  druk  met  aller- 
*^^^nde  anatomische  en  chemische  onderzoekingen;  hq  loopt  de 
af  en   de    dorpen   in   den   omtrek    om  geschikte  of  wel 


\> 


^^^tengewone  sujetten  te  vinden ;  3)  doet  ontdekkingen ,  waaraan 


V 


1)  Brief  van  13  Maart  1665,  bij  van  Vloten  en  Land.  IL  blz.  112. 

2)  *t  Treurspel  Zungchin  verscheen  in  1666. 

3)  Opera,  1717,  p.  66. 


234 

zijn  naam  verbonden  blijft,  1)  verzamelt  stof  voor  het  eerste 
boek  van  beteekenis  dat  geschreven  ^^ordt  de  osteogenia  foetuump 
en  heeft  ook  zonder  Borri's  vriendschap  het  geheimmiddel 
gevonden,  waarmede  deze  oogziekten  geneest;  2)  wij  vinden 
er  Romeyn  de  Hooghe,  den  jongen  graveur,  die  reeds  van  zich 
spreken  doet>  en  onlangs  waarschijnlijk  de  oudste  dochters  van 
Van  den  Enden  in  plaat  bracht;  3)  wij  ontmoeten  er  ook  af 
en  toe  den  advocaat  en  geneesmeester  Adriaan  Koerbagh,  die 
de  aandacht  begint  te  trekken  door  de  scherpte ,  waarmede  hij 
Christelijke  gebruiken,  inzettingen  en  leerstukken  kritiseert, 
en  het  ongeloof,  waarmee  hij  ze  afwijst.  Weinigen  bekend  is 
het,  dat  hij,  als  zijn  vriend  Lodewijk  Meijer,  bezield  met  liefde 
en  ijver  voor  den  bloei  der  Nederlandsche  taal,  in  het  voor- 
gaande jaar  (1664)  bij  „de  weduwe  van  Jan  Hendriksz.  Boom, 
Zalr,  Boekverkoopster  op  de  Cingel,  bij  Jan-Roon-Poorts-Toom, 
in  de  Boeck binder  ",  een  handig  duodecimootje  in  't  licht  gezonden 
heeft,  dat  den  titel  voert  ^H Nieuw  Woorden- Boek  der  Regten^ 
ofte  een  VertacUinge  en  UyÜegginge  van  meest  aUe  de  LcUynse 
woorden,  en  toyse  van  spreeken,  in  aüe  Regten  en  Regtsgéleerders 
Boeken  en  Schriften  gébruykélijk :  ten  deele  uyt  de  Schriften  van 
de  Heeren  H.  en  W.  de  Groot  ^  en  andere  ver saméU  en  hy een  gestdt^ 
ende  ten  deele  nu  eerst  uyt  het  Latyn  in  H  Nederduyts  tot  dienst 
en  nut  van  aUe  Practisijns  en  Liefhebbers  overgeset  door  Mr.  A.  K."  4) 
G-aarne  zou  hij  zien ,  dat  de  gestudeerden  Nederlandsche  termen 
gebruikten  in  plaats  van  hun  knoeilatijn ,  en  dat  de  ongeleerden, 
die,  hoewel  der  taal  onkundig,  toch  niet  nalaten  willen  in  hun 
schrijven  en  spreken  latijnsche  uitdrukkingen  te  bezigen,  „gelijk 


1)  Valvulae  Kerckringii. 

2)  Opera,  1717;  vgl.  Banga  II,  568. 

3)  P.  van  Rixtel .  Mengelrijmen ,  geeft  eerst  een  gedichtje  op  de  afbeelding 
van  Agatha,  de  dochter  van  Burgemeester  Hasselaar,  «getejkent  door  Romeyn 
de  Hooghe»;  terstond  daarop  volgen  de  gedichtjes  op  « d'af beeldingen »  van 
Van  den  Enden's  dochters. 

4)  Behalve  de  inleiding  omvat  het  344  blz.,  en  nog  een  vrg  omvangrijke, 
doch  ongepag.  klapper.  Ik  heb  reden  voor  't  vermoeden ,  dat  het  uiterst  zeld- 
zaam is,  waardoor  weet  ik  niet.  't  Ëenige  mij  bekende  exemplaar  behoort 
aan  de  Eoninkl.  Bibliotheek. 


235 

den  Indiaanschen  klap- vogel  >  die  sonder  verstant  de  woorden 
deir  mensclien  nabootst",  dat  zulke  „  geding-besorgers "  en 
„  openbaar-schrijvers  "  dan  ten  minste  het  juiste  gebruik  leerden 
een  wensch ,  die  goed  is ,  goed  als  't  boekske  zelf.  Aanstippen 
n  wij  *t  even,  dat  hij  o.  a.  Philips  van  Limborch,  den 
R^monstrantschen  theoloog,  onder  zijne  vrienden  telt,  eene 
VTrieiidschap ,  die  uit  zijn  studententijd ,  zoo  niet  van  nog  vroeger 
d^Lgteekent.  1)  In  alle  stilte  —  maar  't  loopt  toch  in  de  gaten  — 
bezoekt  hij,  Koerbach,  tegenwoordig  de  bijeenkomsten,  die  de 
In^chthartige  Jan  Knol  met  enkele  uitverkorenen  houdt  in  zijne 
'^^oning,  in  de  Nes.  Daar  worden  allerhande  Sociniaansche 
atoutigheden  geventileerd,  en  't  Christelijk  geloof  danig  onder 
^QJiden  genomen,  maar  stillekens,  zoodat  de  kerkeraad  't  niet 
^^^^exrktl  2)  Ook  heeft  onze  geneesmeester  en  advocaat  omgang 
een  meisje,  en  zij  leven  alsof  zij  gehuwd  waren ...  buiten 
kerk  en  't  stadhuis  om.  Zij  staat  op  het  punt  moeder  te 
"^^orden,  of  is  het  al  reeds,  en  haar  Adriaan  beweert,  dat 
^  geen  zonde  is  kerk  en  stadhuis  voorbij  te  gaan,  als  men 
^l^chts  van  elkaar  houdt ,  en  goed  voor  elkaar  zorgt :  en  daar- 
^^  Ver  schijnt  geen  klagen.  Of  zijn  broer  Johannes ,  nu  Doctor  in 
^^^  theologie ,  maar  nog  altijd  proponent ,  in  alles  met  hem  mee- 
?  Niet  in  alles :  hij  is  voorzichtiger ;  maar  als  eensgezind- 
tusschen  broers  iets  zeldzaams  is,  tusschen  deze  twee 
*^^Qtaat  ze,  en  in  zeldzame  mate.  Hebben  we  daar  ook  niet 
.  Lodewijk  Meijer?  Hij  is  een  manneke,  „  kort  en  gedrongen 
gestalte,  van  een  zeer  spotachtigen  en  raljanten  aard.^' 3) 
ij  is  bezig  een  man  van  gewicht  te  worden ,  en  heeft  't  druk 
^nwoordig,  zeer  druk.  Met  het  tooneel  —  hij  is  juist  van 
"'^  jaar  (1665)  regent  van  den  schouwburg  geworden,  en  dat 
'^iqft  hij  tot  1669:  dan  wordt  hij  er  uitgeknipt  —  en  heeft 
^^^«r  even  de  laatste  hand  gelegd  aan  zijn  treurspel  „  de  Ver- 
"^^^^fde  Koninksbruidt " ;  hij  zou  er  gaarne  den  nieuwen  Schouw- 
Tirg  mede  geopend  zien,  maar  dat  loopt  spaak:  Jan  Vos  is 


1)  Beide  z(jn  in  't  zelfde  jaar  te  Utrecht  ingeschreven.  (1653). 

2)  Bewtjsplaatsen  later. 

8)  Volgens  Monnikhoff,  in  'tHaagsche  Hs. 


236 

hem  voor  met  zijn  „Medea",  die,  door  groot  gespook  met 
,, kunst-  en  vliegwerken"  buitengewoon  succes  behaalt.  Druk 
met  de  wapenen  —  zingt  niet  zijn  vriend ,  de  arts  F.  Lakeman 
hem  toe: 

O  ghroote  Bouwman  in  het  veldt  van  onze  Taal, 
Puikrijmer,  Wjsgeer,  Vriendt  van  Letteren  en  StacU*..., 

en  straks  1)  zal  hij  Pradel  helpen  inhalen ,  Pradel,  de  j^  hoofd- 
man" van  de  lijfwacht  van  den  zonnekoning,  die  ons  te  hulp 
komt  tegen  Bemard  van  Galen,  den  bisschop  van  Munster, 
die  in  't  Oostland  spookt.  Druk  ook  met ...  de  theologie  I 
Heeft  h^  niet  laatst  al  eene  vertaling  bezorgd  van  een  werk 
van  William  Ames,  „Mergh  der  ghódgeleerdtheidt",  2)  en 
mompelt  men  niet,  dat  hij  ook  de  hand  heeft  in  een  boekske, 
dat  daar  juist  van  de  pers  komt?  Lucii  Antistii  Constantis  de 
Jure  Ecdesiasticorum  j  lïber  singularis  ^  zoo  staat  op  het  titelblad. 
„In  dit  vertoog  poogt  de  schrijver  vast  te  stellen,  dat  al 
't  geestelijke  en  menschelijke  recht,  dat  de  predikanten  of 
zichzelven  toekennen ,  of  hun  door  anderen  toegeschreven  wordt, 
hun  slechts  onrechtmatig,  op  een  Groddelooze  wijze  toekomt; 
en  dat  het  alleen  afhankelijk  is  van  de  magistraten  en  over- 
heden van  die  republiek  of  stad ,  waarin  zij  wonen ;  dat  voorts 
de  leeraren  geen  macht  hebben  moeten  om  een  eigen  religie 
te  prediken,  maar  dat  zij  dien  godsdieul:  moeten  verkondigen, 
die  hun  van  de  magistraten,  de  plaatsvervangers  Grods,  bevolen 
wordt:  steunende  dit  altemaal  op  dezelfde  gronden,  waarvan 
zich  Hobbes  in  zijn  Leviathan  bedient."  3)  't  Is  gedrukt  te 
Alethopolis,  apud  Cafum  Vaierium  Pennatum.  0{ men  gelijk  heeft? 
Lucius  Antistius ,  Lodewijk  Meijer ....  't  klinkt  nog  zoo  dwaas 
niet!  4)  Zooveel  is  zeker,  dat  de  predikanten ,  die  liever  hunne 


1)  In  Louwmaand,  1666.  Een  «gedicht»  op  die  aangelegenheid,  alsmede 
't  gedicht  van  Lakeman,  in  'tHs.  de  Maatsch.  der  Ned.  Letterk. 

2)  Er  is  eene  uitgave  van  1670,  Amst.  in  twee  deelen.  Doch  er  moet 
eene  andere  bestaan,  vóór  1663  verschenen. 

3)  Zeer  juiste  omschrijving  van  titel  en  inhoud  hg  Colerus,  bladz.  43. 

4)  Colerus,  die  evenals  Mejjer  Luthersch  was^  en  er  naar  'tsch|}nt  meer 
van   wist,   schrgft  het  op   zgne  rekening.  Hg  kon  wel  gelgk  hebben,  ^tls 


237 

rech-ten  en  voorrechten  onbekort  zouden  behouden ,  't  een  venijnig 
boek  vinden ;  zij  zullen  dus  „  staeltjes ''  voorlezen  op  de  synode, 
en  sLBJï  Hnnne  Grootmog.  ^maatregelen"  verzoeken  tegen  dat 
sch&delijk  geschrift.  1) 

Zoo  is  Jong  Amsterdam ,  dat  eenmaal  „  Oudt  Amsterdam " 
w-or-den  zal,   aan  den   arbeid.  En  wanneer  we  ereis  even  den 
^rfng  verlaten  onzer  kennissen ,  dan  zien  we  daar  nog  tal  van 
andere  gestalten  opdoemen  ,  die  eenmaal  beroemd  zullen  worden 
^^^    nog   wat  meer  dan  hun  naam  alleen  zullen  vermaken  aan 
^    nageslacht    Ziedaar  Dr.   Olfert  Dapper,  die  te  Utrecht  ge- 
^t-xideerd  heeft ;  2)  voor  een  dag  of  wat  voltooide  hg  zijne  ver- 
^^^Jiög  van  „Herodoot  van  Halikamassus "  3)  die  hij  opdraagt 
Nikolaes  Witsen,  den  doctor  in  de  beide  rechten,  die  pas 
n    een   gezantschapsreis   naar   den    Tsaar    en   de  Russische 
llanden  is  teruggekeerd:  weldra  burgemeester  enaardrijks- 
^^Uidige  tegelijk.   Ook  op  Dapper  oefent  de  geographie  groote 
^"^utrekkingskracht :  Straks  gaat  hij  u  reisbeschrijvingen  voor- 
en  van  de  wonderlanden  in  het  Oosten,  4)  —  waar  hij, 
hij  ze  nooit  bezocht ,  even  goed  thuis  is  als  in  de  Kalver- 
hij    kent   zijn   reisjournalen  en  blauwboekjes!  Dat  h^ 
den  toren  van  Babel  in  plaat  laat  brengen,  wat  zou  *t? 
SS  hij  er  al  niet,  hrj  kon  er  geweest  zijn  —  en  de  plaat  is 
il   Zijn  boeken  vinden  dan  ook  vertalers  en  geloof.  Maar 
zijn    eigen    geloof  staat  't  slecht:   zijn   broer,  zoo  wordt 
^^^^»cht,   hield   zich   bij    de  Lutheranen,  maar  Olfert  geloofde 
de  eene  religie  ^al  evenveel  als  van  de  andere.  5) 


wel  eens  toegekend  —  doch  dat  geheel  ten  onrechte  —  aan  Splnoza; 
aan  Pieter  van  den  Hove  (de  la  Court).  Zie  Bibliografie  (Van  der  Linde), 
bü  NO  64. 

1)  Wat  gebeurd  is  op  de  part  Synode  van  Nooi*t-Holl.  te  Enckhuysen,  op 
Ang.  1666.  (Volgens  de  geschreven  notalen). 

2)  Album  op  1657  en  1658. 

3)  In  4';  b|j  Hieronjmus  Sweerts,  1665  (Amsrerdam). 

4)  Malabar,  Choromandel  en  Cejlon,  1672;  Syrië  en  Palestina,  1677.  De 
^^ landen  in  de  Archipelagos,  1689 ;  Arabie ,  Mesopotamie ,  Babylonie,  etc.  16S0. 

5)  Benthem,  Kirch-  and  Schalenstaat,  II,  S.  370. 


238 

Wie  het  is,  die  daar  juist  van  de  schuit  komt  met  vrouw 
en  kind?  Dat  is  Ruisch,  Frederik  Buisch,  de  Haagsche  apo- 
theker, maar  sedert  't  vorige  jaar  ook  medicinae  doctor.  Hij 
komt  zich  hier  vestigen  en  zal  viiendschap  sluiten  met  Kerck- 
rinck,  en  Johan  Hudde.  Daar  zal  wat  groeien  van  hem  — 
wat,  groeien?  Hij  is  al  iemand;  reeds  zijn  proefschrift  was 
iets  bijzonders:  een  zeldzaam  verschijnsel,  toen  en  nu.  Voor- 
leden jaar  heeft  hij  zich  in  den  Haag ,  bij  de  pestlijders,  geweerd ; 
hier  zal  men  hem  spoedig  de  plaats  wijzen ,  die  hem  toekomt : 
met  een  goed  jaar  wordt  hij  praelector  in  de  ontleed-  en 
heelkunde,  en  zal  Weldra  Europa  verbaasd  doen  staan  over 
de  wonderen  van  zijn  anatomisch  kabinet,  waar  de  dooden  na 
jaren  er  nog  even  levend  uitzien  als  de  levenden  zelf!  1) 

Daar  loopt  nog  zoo'n  slag  van  apotheker  rond,  ook  gepro- 
moveerd ,  ook  bevriend  met  Hudde.  *t  Is  Jan  Swammerdam , 
een  natuuronderzoeker,  zooals  er  geen  twee  in  een  dozijn  gaan! 
Altijd  zit  hij  te  wurmen  in  hoeken  en  gaten,  en  geen  steen 
bijna  of  hij  keert  hem  om.  Wat  dat  geven  zal?  Hij  zal  u  de 
wonderen  onthullen  van  de  dierenwereld,  de  dierenwereld  die 
ontsnapt  aan  't  ongewapend  menschenoog.  Hij  zal  ook  een  Bübel 
schrijven,  den  Bijbel  der  Natuur.  En  ofschoon  hem  maar  een 
korte  spanne  levens  gegund  is,  hij  zal  meer  geven  dannoodig 
is  voor  onsterfelijkheid!  2) 

En  die  deftig  gekleede  heer,  die  daar  met  zenuwachtige 
haast,  rechts  en  links  groetend,  naar  't  stadhuis  stapt?  Dat 
is  Koenraad  van  Beuningen,  een  „politiek"  zei  men  toen, 
een  „diplomaat"  zeggen  wij  nu.  Ieder  kent  hem,  hij  bijna  allen. 
Hij  heeft,  sedert  wij  hem  aan  de  Leidsche  Academie  en  bij 
Oudaan,  den  Rijnsburgschen  bakker  aantroffen,  al  heel  wat 
doorgemaakt.  3)  Hij  heeft  geprobeerd  van  hoeveel  —  of  beter 

1)  Zie  Dr.  P.  Scheltema,  Het  Leven  van  Fred.  Ruisch.  Sliedrecht,  1886; 
Prof.  B.  J.  Stokvis,  Rede  op  den  260  jaardag  der  Univ.  y.  Amst  1892. 

2)  R.  Sinia,  Joh.  Swammerdam.  Acad.  proefschr.  1879;  (Prof.  B.  J.  Stokvis). 
Herdenking  van  Jan  Swammerdam's  sterfdag,  17  Febr.  1880. 

3)  Zie  boven  blz.  174.  Daar  er  nog  geen  uitvoerige  levensbeschrgving 
van  Tan  Beuningen  bestaat,  volg  ik  ook  hier  weer  de  boven  aangehaalde 
artikelen:  Prof.  Fruin^s  uitvoerige  aanteekening  over  Yan  Beuningen  op 
Droste,  U,  blz.  499;  en  Van  der  Aa,  in  voce. 


239 

van  hoe  weinig  —  een  mensch  leven  kan :  een  veertig  gulden 

P®r  jaar  is  hem,  den  rijken  Burgemeesterszoon,  desnoods  genoeg. 

BSj  is  een   maand   of  wat  particulier  secretaris  van  Hugo  de 

G^oot  geweest,  te  Parijs  (1642),  maar  is  plotseling  heengegaan, 

toon  zijn  vaderstad,  Amsterdam,  hem,  den  twintigjarige,  tot 

staatssecretaris  aanstelde.  Niet  dat  hij  begeerig  was  naar  zoo'n 

post  I    Hij   vond  zich  zelf  nog   te   jong   en    onbekwaam.    Dat 

deed  zijne   grootmoeder  een  woord  zeggen,   een  woord,   dat 

Üstorisch  geworden  is,   en  nog  dagelijks  in  de  praktijk  valt 

waar  te  nemen:  „Ben  je  mal  jongen;  neem  maar  aan;  je  zou 

^et  kunnen  gelooven,  met  hoe  weinig  verstand  men  het  land 

kan    regeeren."   Van  Beuningen  nam  aan.  En  een  jaar  of  wat 

vervulde  hij  zijne  betrekking  met  ijver,  om  haar  in  1650  weder 

plotseling  neer  te  leggen.  Zeker,  hij  is  geknipt  voor  staatsman , 

'"^aar   er  zijn  ook  hoogere  belangen,  en  gaarne  zou  hij,  op  de 

^'ijze    der  Collegianten ,   zijn  heil  gaan  zoeken   en  't  duizend- 

J^rdg   rqk   stichten   op  aarde!  Doch,  men  laat  hem  geen  rust. 

l^     *t    volgende   jaar  wordt  hij   pensionaris   van  Amsterdam; 

toint   als  zoodanig  in   de  Staten,  juist  op  het  oogenblik  dat 

"•^«e,    na   het   onverwacht   overlijden   van    Willem   II,  zelve 

t    roer  in  handen  nemen.  De  kleine  stadszaken  moet  hij  laten 

v^ren    om  de  groote  landszaken  te  behartigen.  Hij  treedt  zijn 

^plomatieke   loopbaan    in,    en  toont  zich  weldra  een  onver- 

*^t:«rlijk  gezant.   De  vlugheid  en  scherpte  van  zijn  geest,  de 

^^^^heid   van  zijn  tong,  die  u  honderd  redenen  voor  één  weet 

^     geven,  de  gevatheid,  waarmede  hij  op  't  juiste  oogenblik 

®®^  tegenstander  uit  het  veld  slaat,  zie,  't  grenst  aan  'twon- 

de Inbare.  In  16B2  is  hij  bij  Christina  van  Zweden,  in  1654  bij 

•'^^rel  Gustaaf ;  en  als  deze  zich  een  oogenblik  vertoornt  over 

^     bemoeizucht  der  Hollanders,  en  dreigt  met  't  sluiten  van 

^    Sond,  dan  spreekt  van  Beuningen  't  trotsche  woord:  „Uwe 

^jesteit   moet   weten,    dat   ik   de   sleutels  van  de  Sond  te 

^^ï^aterdam   in   't  dok  heb  zien  liggen."  Sedert  1660  is  hij  in 

*^^tikrijk,   tusschen    de    hovelingen    van   den   Boi  Soleil  zich 

^^\id    met   dezeKde   gevatheid  bewegende.   Zoo   wordt  hij  de 

^^^^terhand   van  Jan   de  Witt.  Van  Beuningen,  Beverninck, 

^^  üe  Witten ,  de  eenige  Hollandsche  staatslieden ,  wier  ooren 


240 

niet  opengaan  voor  den  klank  van  edel  metaal.  1)  Ook  Louis 
houdt  van  den  stoeren,  onverschrokken  Hollander,  die  ieder 
de  waarheid  durft  zeggen,  zelfs  hem,  en  nooit  een  oogenblik 
verlegen  staat.  Lacht  zijne  majesteit  hem  eens  uit  wegens 
't  gebruiken  van  een  woord  dat  geen  Fransch  is  —  van  Beu- 
ningen  heeft  fluks  zijn  antwoord  gereed:  „Sire,  c'est  pour 
enrichir  votre  langue."  Vindt  de  koning  het  schandelijk,  dat 
de  Hollanders ,  toch  ook  Christenen ,  de  Joden  dulden  in  hunne 
steden  —  onvervaard  voert  van  Beuningen  hem  te  gemoet: 
„Is  het  dan  geen  teeken  dat  God  de  Joden  op  de  wereld 
geduld  wil  hebben ,  dat  Hij  zelf  hen  niet  verdelgt  ?  En  daar  ze 
ergens  wonen  moeten,  en  alle  landen  hen  uitbannen,  kan 
't  niet  goddeloos  zijn,  dat  Amsterdam  hen  ten  minste  op- 
neemt." 2) 

EssCf  non  viderit  zoo  luidt  het  devies  van  dezen  wakkeren 
Burgemeester  van  Amsterdam.  Hij  zal  nog  veel  eeggen  — 
slagwoorden  vaak;  veel  doen  —  jongelui  van  aanleg,  als 
Swammerdam  bv.  voorthelpen;  zonnestraaltjes  werpen  in  het 
leven  van  ketters  en  vervolgden;  vriendschap  sluiten  zelfs 
met  Spinoza;  onvermoeid  de  landszaken  blijven  behartigen; 
veel  sijn  —  een  goed  en  een  groot  man;  en  dat  is  zéér  veel. 

Met  die  vroolijke  jongelui  ddar,  een  Focquenbroch ,  een 
Amout  van  Overbeke ,  en  zulke ,  zal  ik  u  maar  niet  ophouden ; 
kennen  ze  ook  alle  taveerens  van  Amsterdam,  verwaarloozen 
zij  Trijntje  ook  al  evenmin  als  Wijntje,  er  zit  toch  meer  in 
dan  brooddronkenheid  alleen.  Verloopen  lui?  Wel  neen,  in 
een  land  dat  armen  te  kort  komt,  is  niemand  verloopen,  al 
heeft  hij  wat  veel  geliefhebberd  bij  Bacchus  en  Venus.  Maar, 
bekend  als  de  bonte  hond,  dat  zijn  ze.  Dan  maar  naar  de 
Goudkust  met  hen,  of  naar  Oostinjel  God  weet,  of  ze  doen 
nog  wel  wat  goeds,  voor  magere  Hein  hen  haalt. 

Of  *t  misschien  in  dezen  tijd  geweest  is  dat  men  Dr.  Fran- 
ciscus  van  den  Enden  trachtte  weg  te  lokken  ?  Antonides  bericht 
zoo  iets,  maar  vergeet  het  jaartal: 


1)  Oordeel  van  d'Ëstrades.  2)  Btj  Benthem,  I,  624. 


241 

Schoon  HoDgarye  n  zocht  in  zyn  paleis  te  nooden, 
£n  door  't  hofmeesterschap  ^  1)  gulhartig  aengeboden 
Van  Alöys,  u  op  te  trekken  in  den  dagh, 
Sloegt  g9  't  eerbiedig  af,  en  vlood  het  hofgezagh.  2) 

^^  wakkere  man  had  het  stellig  te  Amsterdam  nog  te  goed, 

^^  ^ch  en  zgne  kinderen  aan  eene  onzekere  toekomst ,  in  een 

^^^^ïxid  land,   te  wagen.  Wij  mogen  aannemen,  dat  Spinoza> 

S^'^i^ïende  zijn  verblijf  te  Amsterdam,   niet  naliet  ook  zijne 

^^kenden  onder  de  CoUegianten  te  bezoeken.  Sedert  de  Grere- 

^^^ïtneerde  Eerkeraad  zich  in  bét  voorjaar  van  1663  met  dat 

^tvoerig   vertoog  tot  de  burgervaderen  had  gewend,  3)  was 

®^   heel  wat  gebeurd.  Men  had  Dr.  G-alenus  bij  de  Staten  van 

"^^lland  van  Socinianerij  beschuldigd,  4)  doch  de  slimme  vogel 

^^^  zichzelf  in  den  Haag  zoo  schoon  opgepoetst ,  en  zoo  liefelijk 

^^■^^oten ,  B)  dat  men  hem  bij  resolutie  van  14  September  1663 

^^t  alleen   had   vrijgesproken,    maar   zelfs    voor   een    ^goed 

*^nnoniet"  verklaard.  Dit  was  olie  in  het  vuur,  dat  er  brandde 

^^^^^^ischen  de  verschillende  Doopsgezinden ,  en  de  twist  klom  zóó 

^Oog,   dat  de  Amsterdamsche  magistraat  bij  plakkaat  van  10 

^^Jiuari  1664  aan  den  leiders  der  Mennisten  gelastte:  „datsy 

^^L«r  sullen  onthouden  van  op  den  Predickstoel  te  brengen  eenige 

sxilitile  Questien  ofte  disputen,  rakende  de  eeuwige  G-odtheyt 

Christi,  ofte  andere  pointen,  smakende  na  de  Leere  der 

knen."  6)  De  kerkeraad  had  dus  een  poosje  de  handen 

en   kon  zich  bemoeien  met  andere  dingen.  Zoo  bv.  met 

Christel^ke  dienstmeiden ,  die  zich  bij  de  Joden  verhuurden, 

en    door  de  broeders  des  kwartiers  werden  gewaarschuwd  voor 

i*t    perykel   harer   ziele";  7)   met  het  Sociniaansche  Nieuwe 

^ejBtament ,  dat ,  hier  verboden ,  te  Frankfort  a.  M.  door  Chris- 

*^^^1    Ie  Blon  werd  verkocht.  En  zoo  verre  reikte  ^&m>  invloed, 


3) 


^y     ^^  w.  z.  de  hetrekking  van  gouverneur. 
^^     Xie  het  meergemelde  gedicht. 

ie  hoven  ^  blz.  218. 

an  Slee,  de  Bönsb.  CoUegianten,  blz.  158. 
^^    ^t^tokoUen  van  den  kerkeraad  op  6  Sept.  1663.  (Vol.  XI,  fol.  25). 
^    ïxi  plano.  Bibl.  Tel.  Bapt.  N«  692.  (Was  geteekend:  Wigbolt  Slicher). 
"^    ^^ïotokoUen  op  8  Nov.  1663. 

16 


242 

dat  op  haar  aanschrijven  Le  Blon  gestraft,  de  boeken  opge- 
haald en  verbrand  werden.  1) 

Daniël  van  Breen  had  ondertusschen  een  latijnsche  com- 
mentaar uitgegeven,  loopende  over  den  geheelen  bijbel,  die 
tamelijk  ,, Sociniaansch "  rook;  zij  werd  verkocht  door  den 
boekverkooper  „  Henricus  Dendrinus  ",  in  wien  de  kerkeraad  den 
lidmaat  Hendrik  Boom  terugvond,  en  was  gedrukt  door  Frans 
Kuyper.  Reeds  had  men  den  officier  door  herhaalde  bezendingen 
weten  te  bewegen  zich  met  de  zaak  te  bemoeien,  2)  toen  zij 
plotseling,  door  nog  merkwaardiger  voorvallen,  achter  de  bank 
geraakte. 

Adam  Boreel,  onze  oude  bekende,  had  nl.  in  't  laatst  van 
Augustus  1664  een  huis  gehuurd  op  'tRokin,  en  begon  daar 
's  Zondags,  onder  groeten  toeloop  van  Collegianten,  te  vergaderen. 
Dr.  Gulenus,  Jan  Knol>  ja  zelfs  twee  Brcmonstrantsche  predi- 
kanten lieten  er  zich  vinden;  „vuile  lasteringen"  werden  er 
uitgesproken  tegen  het  » heilig  ministerium",  en  vrijelijk  mocht 
ieder  commentaar  leveren  op  ^t  kapittel  van  de  Schrift,  dat 
men  voorgelezen  had.  Men  sprak  van  wel  400  bezoekers.  3) 
Natuurlijk  werd  de  Magistraat  nog  vóór  het  einde  van  de  Sep- 
tembermaand  over  de  ijselijke  gebeurtenissen  begroet ,  doch  het 
duurde  tot  het  volgende  jaar  eer  de  vergaderingen  „gedissol- 
veerd"  werden.  4) 

Jan  Pieterse  Beelthouwer  —  wij  zouden  hem  bijna  uit  het 
gezicht  verloren  hebben  —  had  in  het  jaar  1661  een  traktaatje 
in  het  licht  gezonden ,  dat  den  titel  voerde  „  De  hooghste  en 
laetste  Bedenckinge  over  Godt,  en  Goddélycke  Sdken'\  5)  „Nadat 
hij  58  jaren  de  dunne  loght  door  de  longen-pijpen  ter  nease 
uyt  en  in  gesnoven  hadde",  had  hij  ,,alle  twijffelingen  en 
gekibbel  ter  aerde  geworpen,  en  uyt  alle  onsekere  twisten  iet 
sekers  gesocht,  dat  hem  nut  was."  En,  onder  de  verschillende 


1)  ProtokoUen  op  15  Mei  1664,  3  Juli  1664,  (XI,  72,  83). 

2)  ibid.  op  29  Mei,  3  Juli,  10  Juli  1664,  (XI,  76,  85,  87). 

3)  ibid.  op  4  Sept.,  11  Sept,  18  Sept.  1664,  (  XI, fol.  108, 110, 112). 

4)  ibid.  op  15  Jan.  1665,  (XI,  139). 

5)  Ik  ken   slechts   den   herdruk   van    1671;  doch  Benthem  schgnt  den 
eersten  van  1661  gezien  te  hebben.  (I,  901). 


243 

bijbelteksten,    wier   ware  beteekenis  hij  nu  eindelijk  begrepen 

iaA  ,  was  ook  het  bekende  woord  uit  Handel.  XVII :  28  „Want 

in     Sem    leven    wij,   en    bewegen   ons  en  zijn  wij."  1)  „Nu", 

zoo      schrijft   Beelthouwer,    „nu    heb   ick    begrepen,    dat   het 

mooghlijck   is    dat    Grodt  met   sijn   Weesen,   ofte   sijn,  overal 

tegenwoordigh  is:  Ick,  die  in  de  lucht  ben,  leve  ende  sweve, 

ende   de  lucht  in   mij,  door  mij,  en  om  mij  is;  ja,  het  is  mig 

liiet    mooghlijck    buyten    de    lucht  te  klimmen,  duycken,  ofte 

^eylen;  'maer  in   Grodt   leve,    sweve,   roer    en  rep  ick;  Grodt 

lööft    in    mij,    om   mij,    en    door    mij."   2)    Men    zou  zeggen, 

d^t  de  man   hier    of   daar    *t  klokske   van   Spinoza's  leer  had 

)ren   luiden,    maar   ze    stellig    niet   geheel   doorgrond   had. 

kppiger  dan  Beelthouwers  geredekavel,  is  ongetwijfeld  het 

®'t^<:>ute  stukje,  dat  hij  in  September  1664  uithaalde.  Indertijd 

Enkhuizen   geëxcommuniceerd    en    verbannen ,   was  hij   bij 

gelegenheid,    door   Ds.    Homma,    predikant   aldaar   „aan 

^«^:ii  Sathan  overgeleverd."   Later  was  Homma  te  Amsterdam 


^•^oroepen,   en  nu  kwam  Beelthouwer  bij  den  eerwaarden  Ker- 


raad  klagen  „dat  Ds.  Homma  een  valsch  profeet  was,  aan- 
zien   de   Sathan   nog   niet  over  hem  was  gekomen."  Doch, 
or   de   behandeling    hem    te   Enkhuizen  aangedaan,  had  hij 
eel   schade  geleden ",  en  verzocht  nu  „  reparatie  van  dien/' 
I  Kerkeraad,   ontzet  over  zooveel  stoutheid,   besloot,  „dat 
ernstig    zou    worden    bestraft,    omdat    hij    een    lid    dezer 
rgadering   heeft    durven    comen   valschelijck  beschuldigen"; 
^en   zou    „zijne   vroegere  stukjes  nazien  en  informeeren  naer 
n  tegenwoordig  comporteraent."  3)  Maar,  kon  de  Kerkeraad 
k   verklaren,   dat  hij   niet   gezond  was  in  den  geloove;  dat 
zijn   traktaatjes    heel    veel   voorkwam,   dat   smaakte  naar 
"^^cinianerij ;    zij   moest  toch  bekennen :  „  dat  hij  niemand  ver- 
trustte,   zich   moeielijk   en  burgerlijk  eerlijk  in  zijn  wandel 
droeg  ",  en  men  maar  ,,  niets  tot  zijn  nadeel  kon  vernemen."  4) 


1)  Beelthouwer  leest:  h  aur^  ykp  (f^fMv,  xai  Ktvê/figraf  lutt  ivfiév. 

2)  üitg.  1671,  blz.  6.  De  rest  wordt  te  mystiek  om  er  diep  op  in  te  gaan. 

3)  ProtokoUen  van  den  kerkeraad  op  25  Sept  1664,  (XI,  115). 

4)  ibid.  9  en  16  Oct.  1664,  (XI,  119). 


244 

Gedurende  langen  t^d  had  Spinoza  niets  van  zijn  Londen- 
schen  vriend,  Henry  Oldenburg,  vernomen.  Mogen  w^  diens  pas 
gesloten  huwelijk  ook  voor  een  gedeelte  als  de  oorzaak  van 
dit  stilzwijgen  betrachten,  grootendeels  zullen  daaraan  z^ne 
vele  bezigheden  voor  de  Bayal  Society  schuld  geweest  zijn. 
Ongelukkig  beschouwden  zijne  medeleden  het  secretariaat  der 
vereeniging  nog  altijd  als  een  eerebaantje,  dat  niet  bezoldigd 
behoefde  te  worden,  zoodat  de  vl^tige  geleerde  telkens  ver- 
plicht was,  naar  beter  betaalde  werkzaamheden  om  te  zien. 
Veelzeggend  is  dienaangaande,  wat  hij  in  Augustus  1664  aan 
Bobert  Boyle  schreef:  „Veroorloof  mij  u  te  verzoeken,  dat, 
als  gij  weetgierige  personen  ontmoeten  mocht,  die  wekelijksche 
berichten  over  poUtieke  en  letterkundige  nieuwtjes  wenschen 
te  ontvangen,  g^  mij  't  genoegen  wilt  doen,  hen  naar  ni\j  te 
verwijzen.  De  kosten  zouden  voor  menschen  van  een  middel- 
matig vermogen  niet  zeer  groot  z^n.  Tien  pond  Sterling  jaar- 
lijks zou  al  't  hoogste  zijn,  dat  ik  zou  verlangen;  maar  ook 
voor  8  of  6  pond  zou  men  't  gedaan  kunnen  krijgen."  Onge- 
twyfeld  was  die  bekrompenheid  van  geldmiddelen  mede  oor- 
zaak, waarom  hij  in  den  aanvang  van  1665  volmacht  vroeg 
en  verkreeg,  om  uittreksels  uittegeven  uit  de  verhandelingen » 
welke  aan  het  genootschap  werden  voorgelezen ,  benevens  korte 
mededeelingen  uit  de  tallooze  brieven,  welke  h\j  ontving.  Zoo 
begon  h\j  dan  in  Maart  1665  met  de  uitgave  van  de  Phüoso- 
phical  Transactions  of  the  Royal  Society j  een  tijdschrift,  dat 
maandelijks  in  het  Engelsch,  om  de  drie  maanden  inhetlatyn 
verscheen,  en  veel  heeft  bijgedragen  tot  den  bloei  der  weten- 
schap en  hare  verspreiding.  Niettegenstaande  het  aanvankelijk 
met  groeten  tegenspoed  te  kampen  had;  niettegenstaande  de 
wakkere  uitgever  in  den  beginne  dikwerf  meer  kans  op  schade 
dan  op  voordeel  beliep,  heeft  Oldenburg  die  taak  tot  aan  het 
einde  zijns  levens  met  onvermoeiden  en  allesopofferenden  ijver 
vervuld. 

Kort  nadat  Spinoza  uit  Amsterdam  te  Voorburg  teruggekeerd 
was,  bracht  een  der  Amsterdamsche  vrienden  hem  een  brief 
van  Oldenburg  mede.  „  Ik  was  zeer  verheugd ";  zoo  schrijft  hij, 
„toen  ik  onlangs  uit  een  brief  van  den  Heer  Serarius  vernam, 


^ 


245 

^^  gg  nog  leeft  en  gezond  zijt,  en  uwen  Oldenbnrg  gedenkt. 

^   dachtig  beacholdigde  ik  mijn  fortain  —  als  het  tenminste 

JïUBt  b,  dat  woord  te  gebruiken  —  die  mij  gedurende  zoovele 

baanden  van  het  aangename  verkeer,  dat  ik  vroeger  met  U 

^J^derhield,    beroofd   heeft.   Zoowel  mijne  drukke  bezigheden, 

^^-^^    zware    huiselijke    rampen    zijn    daaraan    schuld ;    want 

^^^^ne  innige  genegenheid  voor  ü  en  mijne  trouwe  vriendschap 

steeds  vast  en  ongeschokt  blijven.  Dikwerf  spreken  Boyle 

ik  over  U,  over  uwe  geleerdheid  en  diepe  gedachten.  Wij 

nschen   slechts,    dat   g^    de  kinderen  van  uwen  geest  eens 

11   het  licht   bracht,    en  overgaaft  aan  de  geleerde  wereld; 

vertrouwen  nl.   dat  zij   onze  verwachtingen  zullen  bevre- 

en."  1) 

^Het  heeft  mij   grootelijks  verheugd",  antwoordde  Spinoza 

0  eindelijk  van  U  zei  ven  te  vernemen,  dat  gij  welvaart, 

jegens    m^   nog    even   vriendelijk  gezind  z^t  als  vroeger. 

van  mijn  kant  heb,  zoo  vaak  ik  daartoe  gelegenheid  had, 

den   Heer   Serarius    en    Christiaan  Huygens ,.  die  mij  ook 

egd    had,   dat   hij   U   kende,    naar   U  en  uwe  gezondheid 

^xmomen.   Huygens    vertelde   mij    ook,    dat   de  Hooggeleerde 

'^le  nog  leefde,   en  een  voortreffelijk  boek  over  de  kleuren 

de  Engelsche  taal  uitgegeven  had.  Hij  wilde  het  mij  leenen, 

eval  ik  Engelsch  verstond ....  Hij  bezit  ook  het  boek  over 

mikroskopische  waarnemingen,  maar,  naar  ik  meen,  in  de 

^elsche  taal.  Over  die  mikroskopen  heeft  h^  m^  wonderbare 

gen  verteld ,  alsook  over  de  teleskopen ,  welke  men  in  Italië 

aardigt,    waarmede   men   de   eclipsen   op  Jupiter,  wegens 

tusschenstand  zijner  trawanten,  waarnemen  kan,  alsmede 

schaduw   op    Satumus,    die    er  uitziet  als  door  een  ring 


f» 


lligkt  uit  Oldenburg's  volgend  schrijven,  dat  bewaard  bleef , 
er    in    de    volgende   maanden  enkele  brieven  tusschen  de 
^^^"""^ enden  gewisseld  zijn,  welke  zoek  raakten;  in  deze  eeuw  is 
kort   doch   hoogst  merkwaardig  briefje,  van  Spinoza  aan 


\)  Epist  XXV.  Het  overige  is  voor  ons  van  weinig  belang. 


i 


246 

een  ongenoemden  Amsterdamschen  vriend,  aan  het  licht  gebracht, 
dat  waarschijnlijk  in  Mei  1665  werd  geschreven  en  de  gaping 
vrij  wel  aanvult.  Er  is  reden  voor  het  vermoeden,  dat  het 
gericht  was  aan  Adriaan  Koerbagh,  ï)  en  luidt  als  volgt: 

Bijzondere  Vriend! 

„Ik  weet  niet,  of  gij  mij  geheel  vergeten  z^t;  er  loopt 
echter  veel  te  zamen,  dat  mij  dat  vermoeden  doet.  Vooreerst, 
toen  ik  U  bij  mijn  afreis  vaarwel  zeggen  wou ,  en ,  door  TJ  zelf 
uitgenoodigd ,  IJ  zeker  thuis  meende  te  vinden j  vernam  ik, 
dat  gij  naar  den  Haag  gegaan  waart.  Ik  kom  te  Voorburg, 
niet  twijfelende  of  gij  zoudt  mij  daar  althans  bij  de  doorreis 
komen  bezoeken,  maar  gij  keert,  G-od  betere  't,  zonder  viien- 
dengroet  naar  huis;  daarop  heb  ik  drie  weken  gewacht,  maar 
in  al  dien  tijd  geen  brieven  van  TI  mogen  zien.  Wilt  gij  nu, 
dat  ik  mijn  slechte  meening  omtrent  U  laat  varen,  zoo  kunt 
gij  daar  gemakkelijk  toe  komen  door  een  schrijven,  waarin 
gij  tevens  kunt  aangeven ,  op  welke  wijs  gij  onze  briefwisseling, 
waarover  wij  ten  uwent  eens  gesproken  hebben ,  wilt  inrichten. 
Ik  moet  U  ten  minste  ten  dringendste  verzoeken,  ja,  bij  onze 
onderlinge  vriendschap  bezweren,  ernstig  werk  van  het  onder- 


1)  Deze  brief,  door  de  uitgevers  der  Opera  Posthvrna,  als  geheel  per- 
soonltjk,  met  een  «is  van  geender  waarde»  terztjde  gelegd,  werd  in  1862 
door  Van  Vloten,  in  het  bekende  €  Supplementum*  voor  het  eerst  afgedrukt. 
Htj  opperde  daarbtj  de  veronderstelling,  dat  het  schrgven  waarschgnlgk 
gericht  was  aan  Jan  Brosser,  Med.  Dr.  te  Amsterdam.  Vermoedeltjk  echter 
zou  zelfs  Yan  Vloten,  als  hg  kon  lezen,  wat  ik  hierboven  (blz.  210,  noot) 
betreffende  dien  fictieven  persoon  in  het  midden  bracht,  erkennen,  dat  h^ 
ongelijk  had.  Ook  zie  ik  geen  reden  om  aan  te  nemen,  dat  14j  werd  gericht 
aan  den  man,  die  voortaan  «Bresser's»  plaats  zal  innemen,  nl.  Johannee 
Bouwmeester.  Wel  echter  het  een  en  ander,  dat  voor  de  veronderstelling  pleit, 
dat  de  naam]  Adriaan  Koerbagh  op  het  adres  stond.  Spinoza  vraagt  nL  zgn 
vriend  om  wat  conserf  van  roode  rozen;  en  nu  is  het  hoogst  opmerkélöky 
dat  Adriaan  Koerbagh  in  zgn  bekenden  «Bloemhof»  van  de  veelsoortige 
conserven  in  de  apotheken  van  dien  tgd  te  vinden,  slecht  deze  alleen 
bespreekt I  Als  «geneesmeester»  was  hij  misschien  bijzonder  mét  dit  middel 
ingenomen^  en  [had  het  Spinoza  aangeraden.  Gaarne  erken  ik,  dat  dit  geen 
afdoend  bewijs*^ is;  doch  voor  andere  conjecturen  bestaat,  voor  zoover  ikzi^i 
kan,  nog  minder  grond. 


247 

xoek    der  waarheid  te  maken,  en  aan  de  beschaving  van  uw 
vers-tand  en  geest  het  beste  deel  uws  levens  te  wijden;  thans 
vooral,  nu  het  daarvoor  nog  tijd  is,  en  vóór  gij  U  over  zijn 
v'erloop   of  uw   eigen    verval   beklaagt.    Om   voorts  van  onze 
briefwisseling    iets    te    zeggen,    en    opdat    gij    mij    te   vrijer 
sclirijven  durft,  zoo  weet,  dat  ik  reeds  vroeger  vermoed  heb, 
^ö    bijna   voor   zeker   houd,    dat   gij    uw   verstand  meer  dan 
•^^Üijk  is  mistrouwt,  en  als  altijd  bevreesd  zijt,  iets  te  vragen 
voor  te  stellen,  dat  een  geleerd  man  niet  past.  U  echter  in 
gezicht  te  prijzen  en  uw  gaven  op  te  sommen,  zou  weinig 
^gzaam   zijn.    Zoo   gij    evenwel    vreezen  mocht,  dat  ik  uwe 
even  aan  anderen  meedeel ,  die  U  daar  later  over  bespotten 
oiden,  zoo  geef  ik  U  daaromtrent  bij  dezen  mijn  woord,  dat 
ze  getrouwelijk  bewaren,  en  niemand  ter  wereld,  dan  met 
welnemen,    meedeelen   zal.    Op  deze  voorwaarde  kunt  gij 
ons  schriftelijk  verkeer  aanvaarden,  tenzij  gij  mijn  goede 
"^ouw    in  twijfel  trekken  mocht.  Uwe  meening  dienaangaande 
op  ik  uit  uw  eersten  brief  te  vernemen,  en  tevens  —  naar 
e  belofte  —  wat  conserf  van  roode  rozen  1)  te  verkrijgen, 
«wel  ik  thans  veel  beter  ben.  Nadat  ik  uit  Amsterdam  ver- 
en  ben,   heb  ik   mij   eens  ader  gelaten,  maar  ben  daar- 
de    —   hoewel   ik   ook    vóór   die  aderlating,  waarschijnlijk 
or  de  verandering  van  lucht ,  wat  vlugger  was  —  de  koorts 
«t  kwijt  geraakt,   en  heb  twee  of  driemaal  aan  de  derden- 
sche    gelegen;    met    een   goeden   leefregel   heb   ik   haar 
^Xndelijk  verdreven   en   naar  den  drommel  gezonden;  waar  zij 
*^^en   geraakt  is,  weet  ik   echter  niet,  maar  zal  zorgen,  dat 
^ij  niet  terug  komt.  —  Wat  het  derde  deel  onzer  wijsbegeerte 
betreft,  ik  zal  daarvan  binnen  kort  een  stuk,  't  zij  aan  U  — 


1)  ^Canserve  van  roosen,  ingesiiykerde  roosen:  Men  neemt  de  knoppen 
Tan  roosen  en  plnktse  af  en  men  stamptse,  met  eens  soo  veel  suyker  als 
men  roosen  heeft,  in  een  steene  vijsel  met  een  houte  stamper,  tot  datse 
genoeg  zQn:  dan  doet  mense  in  een  panne  en  doet  mer  wat  waters  by,  en 
men  laatse  staan  sleden  tot  een  redeltjke  dikte;  dan  giet  men  dat  al  heet 
in  een  pot^  en  laatent  soo  kond  worden,  kond  zgnde  doet  men  de  pot  toe, 
en  men  bewaart  de  roosen  tot  gebmyk.» 

Adriaan  Eoerbach,  Bloemhof,  blz.  183.  (1668). 


248 

zoo  gij  de  overzetter  zijn  wilt  —  'tzy  aan  vriend  De  Vries 
sturen;  en  hoewel  ik  bepaald  had,  niets  te  zenden  vóór  ik  het 
geheel  gereed  heb,  wil  ik  het,  als  van  langer  adem  d€Ui  ik 
giste,  ulieden  niet  langer  onthouden.  Ik  zend  het  U  tot  de 
tachtigste  stelling  ongeveer.  1) 

„Over  de  Engelsche  zaken  hoor  ik  veel,  echter  niets  zekers. 
Het  volk  laat  niet  af  allerlei  kwaads  te  vermoeden ,  en  niemand 
weet  reden  te  geven,  waarom  de  vloot  niet  de  vrije  teugel 
gelaten  wordt;  de  zaak  schijnt  nog  niet  in  't  effen  te  z^n.  2) 
Ik  vrees,  dat  de  onzen  te  wijs  en  voorzichtig  willen  wezen; 
de  daad  zelve  zal  echter  wel  doen  blijken ,  wat  zij  in  't  schild 
voeren  en  beramen.  Moge  de  hemel  het  ten  goede  keeren! 
Wat  de  onzen  ten  uwent  zekers  weten ,  verlang  ik  te  hoeren , 
maar  meer  nog  en  bovenal,  dat  gij  mij,  enz." 

Vergissen  wij  ons  niet  in  den  persoon  tot  wien  dit  schrijven 
gericht  werd ,  dan  hebben  wij  daarin  het  eenig  bewaard  gebleven 
stukske  te  zien  van  eene,  waarschijnlijk  veel  omvangrijker 
correspondentie,  die  —  opzettelijk  —  is  vernietigd.  Al  wat 
ons  verder  nog  betreffende  het  leven  van  den  wijsgeer  gedu- 
rende het  jaar  1665  rest  mede  te  deelen  is  vervat  in  zijne 
briefwisseling  met  Henry  Oldenburg,  waarvan  ook  enkele 
nummers  zoek  raakten;  desniettegenstaande  licht  ons  het 
bewaard  geblevene  beter  in  betreffende  Spinoza's  denken  en 
werken ,  dan  wat  uit  de  eerstvolgende  jaren  tot  ons  kwam. 
Onvermoeid  toch  en  onvervaard  bleef  de  wakkere  Oldenburg 
op  zijn  post,  niettegenstaande  de  „pest"  in  dien  zomer  Londen 
op  zoon  gruwelijke  wijze  teisterde,  dat  b\jna  geen  lid  van  het 
Koninklijk  G-enootschap  in  de  stad  dorst  blijven:  Het  sterfte- 
cijfer klom  te  Londen  tot  ruim  8000  per  week. 


1)  Hieruit  blgkt,  dat  de  Ethica  in  1665  nog  niet  voltooid  was;  en  ook, 
dat  Spinoza  haar  later  nogmaals  omgewerkt,  of  anders  ingedeeld  heeft  In 
het  3e  deel,  zooals  wtj  het  bezitten,  komt  geen  80e  stelling  voor. 

2)  Spinoza  bracht  een  gedeelte  der  Aprilmaand,  ongeveer  van  den  len 
tot  den  208ten  te  Amsterdam  door;  naar  Rgnsborg  teruggekeerd,  wachtte 
h^  een  week  of  drie  vóór  hg  dezen  brief  schreef.  *t  Komt  mg  dos  beter  voor 
hem  te  dateeren  midden  Mei,  dan  midden  Juni:  ook  omdat  in  midden  Juni 
de  vloot  wèl  de  vrije  teugel  gelaten  was:  zg  was  toen  nl.  juist  (13  Junil665) 
verslagen  door  den  hertog  van  York  bg  Lowesthoff. 


249 

jyHet  boek  over  i^de  Onderaardsohe  Wereld"  vanEircker", 

200    antwoordde   h\j   in   September  1)   op   een  te  loor  gegaan 

seHxgven  van  Spinoza»  „is  in  onze  Engelsche  wereld  nog  niet 

opstoken,  wegens  de  pest,  die  b\jna  allen  bandel  belet.  Daar 

komt   by   de   gmwel\jke   oorlog,  die  niet  alleen  een  geheelen 

Hias   van   rampen   na   zich  sleept,  maar  bovendien  bijna  alle 

laenschelgkkeid  uit  de  wereld  verdelgt.  Hoewel  ons  w\jsgeerig 

genootschap   in   dezen  gevaarvoUen  tijd  geen  openbare  bigeen- 

komsten  houdt,  vergeten  echter  sommigen  der  leden  niet,  dat 

zij    ertoe  behooren.  Enkelen  houden  zich  op  eigen  gelegenheid 

met  hydrostatische,  anderen  met  ontleedkundige ,  nog  anderen 

met  werktuigkundige  proefnemingen  bezig.  Ik  zie  ",  zoo  vervolgt 

hij  ,  ons  daardoor  loerende ,  dat  Spinoza  hem  het  een  en  ander 

geschreven   had  betreffende  zijn  plan  het  TheologischPolitiek 

7pcu)taat  op  te  stellen  —  „ik  zie,  dat  gij  niet  zoozeer  bezig 

HJt^  te  philosopheeren  cJs  wel  te  theologiseeren »  als  men 't  zoo 

noemen  mag;  immers  g^  meldt  uwe  denkbeelden  over  engelen , 

PK"ofeten  en  mirakelen;  maar  mogelijk  behandelt  gij  die  zaken 

^f^     wysgeerige  manier.  Hoe  het  ook  zij,  ik  ben  er  zeker  van, 

^^^  het  boek  uwer  waardig  wezen  zal>  en  dat  ik  er  zeer  naar 

'lang.''   Dan   klaagt   hig    nogmaals   over   de  onmenschelijke 

,  waarmede  de  oorlog  gevoerd  wordt ,  en  eindigt  met 

d^     vraag  9   wat   men   in   Holland   wel  denkt  over  de  slinger- 

UKXxwerken   van   Huygens,    vooral  over  die,  welke  zoo  nauw- 

k^^irig  loopen  zouden,  dat  men  er  de  lengte  op  zee  mede  kon 

vuüden?  En  hoe  't  staat  met  de  andere  werken^  die  de  groote 

n^Ltaorvorscher  voornemens  was  uit  te  geven? 

£et  adres  van  dezen  brief:  „a  Monsieur  Benedictus  Spinosaj 
^  de  Baggynestraet  Urn  huyse  van  Mr.  DaniU  de  Schüder  in 
Adam  en  Eva ,  a  la  Haye ''  is  gemakkelijk  te  verklaren.  Immers 
volgens  't  „  Quohier  van  't  Straatgeld "  voor  het  jaar  1664  2) 

1)  De  datum  valt  misschien  nog  nauwkeuriger  te  bepalen.  In  dezen  tijd 
^^  pest  en  oorlog  kan  postgelegenheid  naar  een  yijandeltjk  land  niet 
Mer  ?aak  Yoorgekomen  zgn.  En  Oldenburg  schreef  Huygens  een  brieQe  op 
^^  ^'opt.  (Coriesp.  N®  1457)  dat  deze  op  18  Sept  reeds  ontvangen  had. 

^)  Op  *t  stads-archief  in  den  Haag ,  waar  ik  't  raadpleegde.  *t  Feit  staat  op  fol. 
^^*  Bét  huis  «  Adam  en  Eva  » is  echter  in  de  BagQnestraat  niet  meer  te  vinden. 


woonde  in  de  „  Bagynestraedt "  tusschen  de  „  Calvermardt "  en 
het  Spuy  —  tegenwoordig  de  „  kleine  Bagijnestraat "  geheeten  — 
iemand,  die  den  oudtestamentischen  naam  voerde  van  Mesaeh 
Tydeman,  allerwaarschijnlijkst  een  broeder  van  den  Voor- 
bnrgschen  schilder,  door  dezen  dikwijls  bezocht. 

Van  Spinoza's  schrijven  bezitten  wij  slechts  een  hoogst- 
merkwaardig  fragment,  toevallig  tusschen  Boyle's  briefwisse- 
ling bewaard  gebleven.  1)  „Het  verheugt  mij"  —  zoo  luidt 
het  —  „dat  de  wijsgeeren  ten  uwent  nog  in  leven  en  hunne 
taak  indachtig  zijn.  Wat  zij  in  den  laatsten  tijd  uitvoerden, 
zie  ik  te  gemoet,  wanneer  de  oorlogsmannen,  van  bloed  ver- 
zadigd,  eens  zullen  rusten  om  hunne  krachten  eenigszins  te 
herstellen.  Als  die  beroemde  belacher  (Democritus?)  in  dezen 
tijd  leefde,  hij  zou  zich  stellig  te  barsten  lachen!  Mij  echter 
spoort  het  strijdrumoer  noch  tot  lachen,  noch  ook  tot  schreien 
aan,  maar  veeleer  tot  nog  scherper  waarneming  van  de  men- 
schelijke  natuur.  Want  ik  geloof  niet,  dat  het  mij  past  de 
natuur  te  belachen ,  en  nog  veel  minder  haar  te  beweenen , . 
wanneer  ik  bedenk,  dat  ook  de  menschen,  zooals  al  't  overig^ 
deel  uitmaken  van  de  natuur,  en  dat  ik  niet  weet  op  welke 
wijze  elk  deel  der  natuur  met  haar  geheel,  en  de  deelen 
onderling  samenhangen.  Alleen  uit  dit  gebrek  aan  kennis  leid 
ik  af,  waarom  sommige  dingen  in  de  natuur,  die  ik  slechts 
ten  deele,  en  als  't  ware  verminkt  waarneem,  die  met  onzen 
wijsgeerigen  geest  allerminst  overeenkomen ,  mij  voorheen  ijdel, 
verward  en  dwaas  toeschenen.  Maar ,  ik  sta  ieder  toe,  te  leven 
zooals  hij  verkiest,  en  wie  wil,  mag,  wat  mij  betreft,  voor 
zyn  welzijn  sterven,  als  't  mij  slechts  vrij  staat  voor  de  waar- 
heid te  blijven  leven.  Ik  ben  reeds  bezig  de  verhandeling  over 
mijne  opvatting  van  de  Schrift  samen  te  stellen.  Daartoe  word 


1)  Het  moet  in  't  laatst  van  Sept.  1665  geschreven  zgn.  Immers  op  10 
Oct  schreef  Oldenborg,  op  dezen  brief  zinspelend,  aanBoyle:«Indenzel£tai 
brief  aan  Sir  Robert  (Moray)  meldde  ik  hem ,  wat  een  zeker  zonderling  wgs- 
geer  (a  ceriain  odd  philosopherj  —  dien  gQ  beter  kent  dan  hg ,  want  het 
is  Signior  Spinosa  —  mg  onlangs  heeft  geschreven  betreffende  het  verhuizen 
van  Mr.  Hnygens  naar  Frankqjk,  zQne  slingeruurwerken  en  zjjn  vooruitgang 
in  de  dioptrica,  enz.» 


251 

ïk  gebracht:  1®  door  de  vooroordeelen  der  godgeleerden ;  want 

^  weet,  dat  die  bovenal  de  menschen  beletten,  hun  geest  aan 

de   wijsbegeerte  te  wijden.  Dies  doe  ik  mijn  best  ze  bloot  te 

leggen  en   uit   de  geesten   der  verstandigen  te  verbannen.  2^ 

door  de   meening,    welke   het  gepeupel  omtrent  mij  koestert, 

dat  niet  ophoudt  mij  van  atheïsme  te  beschuldigen.  1)  Ik  ben 

gedwongen    die,   zooveel   mogelijk,    af  te   weren.    3®  door  de 

yrgheid  van  denken   en   spreken,   welke  wij  genieten,  die  ik 

op     alle   wigzen  in  stand  wensch  te  houden,  en  die  hier,  door 

het;    overgroote    aanzien    en   den  overmoed  der  volksredenaars 

(ie  predikanten),  op  allerlei  wijzen  wordt  onderdrukt "  . . . . 

Oldenburg's  hartelijk  antwoord  dateert  van  12  October  1665. 

Belialve  een  groet  van  Boyle  bracht  het  den  wijsgeer  ook  de 

goedkeuring   van    zijn    vriend   op  het  plan  voor  den  Tr<ictattiS 

Th^ologic(hPolüicus.   Gaarne  zou  Oldenburg  het  reeds  voltooide 

gedeelte  ter  lezing  ontvangen :  hij  wachtte  toch  een  pakje  van 

Petrus    Serarius,    waar  het   gevoeglijk  bij  in  kon.  „Och"  — 

«>o    maant   hij    opnieuw  —  „mocht  gij  toch  de  vruchten  van 

^w-   vernuft  het  licht  laten  zien ,  en  aan  de  wijsgeerige  wereld 

te^    koestering  en  verpleging  overlaten!  Ik  herinner  mij,  dat 

gQ     hier    of   daar   beweerd    hebt,    dat  de  menschen  veel  van 

hetgeen  volgens  Cartesius  het  menschelijk  kenvermogen  te  boven 

g^^t,   ja  nog  veel  hoogere   en  moeielijker  dingen,  zeer  goed 

I^Sr\jpen    en   duidelijk    verklaren   kunnen.   Wat  aarzelt,  wat 

vreest   gij,   mijn   vriend?   Beproef  het,    ga   aan  den  arbeid, 

^<^ltooi  eene  zoo  belangrijke  wetenschap,  en  gij  zult  zien,  dat 

de    ^eheele  kring  der  ware  wijsgeeren  TJ  bijvallen  zal  1  Ik  durf 

^   ^r  mijn  eer  op  verpanden,  wat  ik  niet  zou  doen ,  twijfelde  ik 

'^^^^r   te   kunnen  inlossen.  Zeker  zal  ik  nimmer  gelooven,  dat 

^J      in   den  zin  voert  iets  tegen  het  bestaan  en  de  voorzienig- 

^^i^  Gods  te  ondernemen;  en  zoolang  deze  ongedeerd  blijven, 

®^^-«,t    de  godsdienst  op  onwrikbaren  grond  en  laten  zich  alle 

^^^geerige  beschouwingen  gemakkelijk  verdedigen  en  verant- 

^c^^rden." 


Men   herianere   zich,   dat  Spinoza's  bemoeienis  met  Daniël  Tydeman^s 
^«r^oekschrift  in  dezen  tgd  valt.  Zie  boven,  blz.  225,  226. 


262 

9 Ik  verzoek  U",  zoo  heet  het  enkele  regels  verder,  ,|ii 
zoo  spoedig  mogelijk  mee  te  deelen,  wat  gij  verneemt  ov 
de  stadiën  en  werken  van  den  heer  Huygens,  betre£Pende  h 
succes  van  z\jne  slingeruurwerken ,  en  zijne  verhuizing  na 
Frankrijk.  Voeg  er  bij,  wat  ten  uwent  alzoo  gezegd  wordt  ov 
het  vredestractaat,  de  plannen  van  het  Zweedsche  leger,  d 
Duitschland  binnengetrokken  is ,  en  over  het  voortrukken  van  d< 
bisschop  van  Munster.  Ik  geloof,  dat  geheel  Europa  geduren< 
den  volgenden  zomer  door  oorlogen  in  vuur  en  vlam  zal  ges 
worden,  en  alles  scheut  naar  eene  ongewone  verandering 
neigen  "  . . . . 

Spinoza's  antwoord  den  20»^'*  November  1665  uit  Voorbui 

verzonden ,  is  een  der  diepzinnigste  en  schoonste  in  de  gehee 

verzameling.    Daarin    ontwikkelt   h\j    op   heldere   wijze   zij] 

inzichten  over  het  moeielijke  vraagstuk:  hoe  elk  afzonderlij 

deel   der   natuur   met   het  geheel,  en  de  verschillende  deelc 

onderling  samenhangen.  Hij  vergelekt  de  verhouding  van  de 

mensch  tegenover  de  natuur ,  met  die  van  een  klein ,  met  ree 

begaafd  wurmpje,   dat  verondersteld  wordt  in  onze  aderen  1 

leven.  Zoomin  als  dat  wormpje  kan  oordeelen  over  den  geheelc 

mensch,    zoomin    kunnen    wij    het   over   de   geheele    natuu 

,)Huygens",   zoo  meldt  hij  verder,  „was  en  is  nog  met  hai 

en   ziel   bezig   aan    't  slijpen  van  verrekijkerglazen;  hij  hee: 

daarvoor  een  recht  aardig  toestel  uitgedacht,  waarop  menoo 

de  pannen  draaien  kan ;  ik  weet  echter  nog  niet ,  welk  voorde< 

't  hem   geeft,   en,   om   de  waarheid  te  bekennen,  ik  ben  oo 

niet  zeer  begeerig  het  te  weten.  Want  de  ervaring  heeft  m 

geleerd,   dat  men  op  sphaerische  pannen  met  de  vrije  han 

zekerder   en    beter   slijpt,    dan    met  eenige  machine.  Over  d 

slingerwerken  en   den  tijd  van  het  verhuizen  naar  Frankrijk 

kan   ik    nog   niets   stelligs   schrijven.''  Daarop  volgt  een  koi 

overzicht  van  de  nieuwtjes  van  het  oorlogsterrein,  eneenald 

dat   bewast,    dat   het   wonen    te   Voorburg   niet  juist  in  all 

opzichten  aangenaam   was.    „Dezen  brief  had  ik  in  de  vorig 

week    reeds    geschreven,    doch   kon  hem  niet  verzenden,  wij 

het   weer   mij   verbood   naar   den  Haag  te  gaan.  Ziedaar  ee: 

ongemak,,  dat  *t  wonen  op  een  dorp  meebrengt.  Want  zelde: 


263 

ontvang  ik  een  brief  op  zijn  tijd,  immers,  tenzij  zich  bijgeval 
een^  gelegenheid  voordoet  hem  op  tijd  te  zenden,  gaat  er  wel 
eeas  eene  week  of  veertien  dagen  voorbij  eer  ik  hem  ontvang. 
WatiDineer  gy  dus  bemerkt ,  dat  ik  U  niet  zoo  spoedig  antwoord 
als    -wel  moest,  meen  dan  niet,  dat  ik  U  vergeet". . . . 

Oldenburg  was  het  over  het  algemeen  —  zoo  blijkt  uit  een 
schrijven  van  8  December  —  met  Spinoza  eens,  doch  verschil- 
lende dingen  bleven  hem  onduidelijk.  De  pest,  zoo  meldt  hij, 
'^^gon   op  te  houden,   en  waarschijnlijk   zouden  de  leden  van 
faöt    Koninklijk  Genootschap  spoedig  te  Londen   terugkeeren. 
Oolc    vraagt   hij    vollediger   inlichtingen    aangaande   Huygens' 
'^^^i:iwe  methode  voor  het  slijpen  van  optische  glazen,  ea  doet 
'^^^i^icht  van   enkele   nieuwe  ontleedkundige   en  natuurkundige 
P^o^ven  in   Engeland.    „Ieder",   zoo  vervolgt  hij,  „heeft  hier 
^^ïx  mond  vol  over  den  terugkeer  van  de,  meer  dan 2000 jaar 
^^^XT^strooid  gebleven  Israëlieten  in  hun  vaderland.  Bij  weinigen 
^^^*xdt  het  gerucht  geloof,  maar  velen  wenschen  het.  Wat  gij 
^^xover   hoort   en   denkt  moogt  gij   uwen  vriend   meedeelen. 
voor   mij   kan  daaraan  niet  hechten,  vóór  dit  nieuws  door 
^^loofwaardige   mannen  uit  Constantinopel  zelf,   dat  bij  deze 
het  hoogste  belang  heeft ,  bevestigd  wordt.  Ik  wensch  te 
ten,  wat  de  Amsterdamsche  Joden  hierover  gehoord  hebben , 
welken   indruk    deze   tijding    op   hen   maakt,   die,  zoo  zij 
^^Tcstigd  wordt,  het  einde  der  wereldsche  dingen  schijnt  aan 
^^    kondigen." 

Men   ziet,  ook   op  den  alles  behalve  over-geloovigen  Olden- 
^Xirg  waren  de  ontzagwekkende  gebeurtenissen  der  laatste  jaren 
.et  geheel  zonder  invloed  gebleven.  Want,  wat  was  het  geval  ? 
oor  de  vijfde  of  zesde  maal  gedurende  de  middeleeuwen  was  in 
-t^^t  land  der  wonderen  en  der  fantazie,  was  onder  de  Joodsche 
atie   een   „Messias"  tot  aanzien  gekomen:  Sabbatai  Zevi  uit 
ixnymsL.  IJverige   volgelingen   klaroenden  zijn  roem  door  alle 
^1;eden   van  de  Levant,  en  brachten  daarmede  de  hoofden  van 
^^oden    en    Jodengenooten   op  hol.  Het  kabbalistisch  bijgeloof, 
^n    Oost   en   West  jaren   lang  met  ijver  aangekweekt,  kwam 
"^i^ot   uitbarsting,    eene  onbeteugelbare   tuimelziekte   beving  de 


254 

geesten.  1)  Voor  de  zooveelste  maal  zag  de  Levant  eene  her- 
haling van  al  de  verschijnselen ,  welke  gewoonlijk  het  optreden 
van  nieuwe  sekte-stichters  vergezellen.  Kooplieden  en  ambte- 
naren wedijverden  om  de  wonderen,  die  de  nieuwe  Messias 
wrocht,  de  bekeeringen,  welke  zijn  optreden  uitlokte,  de 
tallooze  scharen,  die  hij  aan  zijn  snoer  reeg,  over  te  brieven 
naar  het  westen.  Waar  maar  Joden  huisden  vond  de  nieuwe 
Heiland  geloof  en  aanhang:  niet  het  miost  bij  de  gemeente  te 
Amsterdam,  jaren  lang  door  hare  leiders  geschoold  in  de 
droomerijen  der  kabbalistiek,  opgeschrikt  door  de  onheilspel- 
lende gebeurtenissen  van  de  jaren  1664  en  '65.  Waren  ook 
enkele  verstandigen  van  meening,  dat  de  Messias,  „zelfs  al 
ware  tiij  hinkende,  er  toch  al  lang  had  moeten  wezen*',  de 
groote  meerderheid  was  niet  af  te  brengen  van  de  gedachte, 
dat  de  verlossing  nabij,  het  duizendjarig  rijk  op  handen  was. 
Joodsche  kooplieden  uit  Amsterdam,  die  in  de  Levant  zaken 
dreven,  schreven  hunne  kinderen  alles  te  gelde  te  maken,  en 
de  reis  naar  Jeruzalem  te  ondernemen.  2)  Mannen  van  het 
hoogste  aanzien,  de  Rabbijnen  Izaak  Aboab  en  Raphael  Mose 
d' Aguilar ,  de  kapitalist  Abraham  Perey ra  en  Dr.  Isaak  Naar, 
—  Spinoza's  schoolmakker  —  allen  werden  door  de  ziekte 
aaugetast.  3)  Met  ongeduld  werd  elke  post  uit  het  Oosten 
tegemoet  gezien;  ondertusschen  hielden  zij  voortdurend  bijeen- 


1)  Uitvoerig  en  flink  is  zijne  historie  behandeld  door  Graetz,  fiand  X, 
S.  205,  vlgd.  Tal  van  HoUandsche  pamfletten  uit  dien  tijd  over  Sabbathai 
Sevi:  Historis  Yerhael  van  den  nieuwen  gemeynden  Koning  der  Joden, 
S.  S. ,  1666,  met  «porfretten»  (?)  (K.  B.  9436).  Den  gewaanden  Joodsche 
Messias,  S.  S.  ontdeckt,  Amst.  1666.  (K.  B.  9438).  Een  seer  perfecte 
Beschrgvinge  van  't  Leven  en  Bedrijf,  mitsgaders  het  Turckxs  worden  van 
den  gepretendeerden  Jootsen  Messias,  Amst.  1667  (K.  B.  9604);  Coenen, 
(predikant  te  Smyrna)  IJdeJe  verwachtinge  der  Joden  in  hunnen  Messias, 
Amst.  1669,  etc.  In  enkele  worden  ook  Sabbataï's  voorgangers  «beschreven». 

2)  Heilzaem  Bericht  en  Troost  aen  do  Joden,  ter  occasie  van  den  ver- 
meinden  Messias  door  Andreas  Essenius,  utrecht,  1667.  (Pamflet  der  K.B. 
N*  9605). 

3)  Graetz,  Geschichte,  X,  S.  227.  Ook  onze  oude  bekende  Mose  Zacuto, 
toen  te  Venetië,  geloofde  in  Sabbatai  Levi. 


255 

komsten  in  de  synagoge:   „niet  alleen  des  daags,  maar  ook 

des  nachts,  of  zeer  vroeg  in  den  morgenstond,  aan  malkanders 

deuren  aankloppende,  en  te  zamen  naar  de  Synagoge  gaande 

om  aldaar  te  lezen  en  te  bidden;  ook  strengelijk  twee  malen 

per  week  vastende."  1)  Sommigen  toonden  met  gejubel,  muziek 

en  dans  hunne  uitgelaten  vreugde ,  anderen  meenden ,  dat  het 

tijd  werd  voor  boete  en  kastijding.  De  drukkerijen  konden  niet 

genoeg  gebedenboeken  leveren ,  en  in  vele  vond  men,  naast  het 

portret   van   koning    David,   dat  van  Sabbatai  met  dezelfde 

teekenen  van  waardigheid.   En  nog  lang  nadat  de  bedrogen 

^drieger  —  op  1  Januari  1666  naar  Constantinopel  gezeild, 

^iiigé  maanden  later  door  een  geloofsgenoot  verraden,  door 

"©n   Grooten  Heer  voor  de  keuze  gesteld,  Turkseh  te  worden 

®^  volgens  landsgebruik  ter  dood  gebracht  —  den  Islam  omhelsd 

*^d,  duurde  de  waanzin  voort,  tot  eindelijk  spijt  en  schaamte 

-«et    deel   werd  van  de  lichtgeloovige  menigte!  „Als  dikmaals 

^n^ekere   gerugten    overwaayden"   —   zoo   verhaalt  een  tijd- 

fir^noot  —   „leden  de   Joden    binnen   Amsterdam  en  elders  te 

^*^ets  aanstoot  en  beschimping.  Onder  duske  ontmoetingen  zijn 

"^e   eenmaal  tegenwoordig  geweest,  dat  zekere  Jood  in 't  gezel- 

^oHap  van  eenige  Christenen  quam,   daar  hem   een  uyt  den 

*^oop   aansprekende,   vroeg,    Hoe    het   al   met  haren  Messias 

^tiond,    en  dat  er  geruchten  liepen,   dat  hij   gehangen   was? 

^^a^ux)p   die  afgerigte   vos   er   flux  op   in  schoot:  „Zoo  staat 

'*^\J     dan   met  uwen   Messias   gelijk."   Zoo   sprekende   ging  hij 

:en."  2) 

Of   Spinoza   op    deze    vraag   van    vriend  Oldenburg  geant- 

heeft?  Wij   weten   het  niet.  Eene  tijdruimte  van  bijna 


^^'^   jaren   ligt   tusschen    dezen   brief  en  den  volgenden  van 
cnburg,   die  ons  bewaard  bleef.  3)  En  waarschijnlijk  is  er 


)  Pamflet  9605. 

)  Willem  Goeree,  Kerk-  en  Weereldlpe  Historiën,  blz.  643. 

Ik  heb  wel  eens  gedacht,  maar  geef  de  yeronderstelling  gaarne  voor 
,  dat  het  juist  Spinoza^s  antwoord  op  deze  vraag  geweest  is,  dat 
minder  doordenkenden  Oldenburg  voorloopig  van  verdere  briefwisseling 


in  den  tnsschentijd  weinig  of  niets  gewisseld.  Maar  wij  mogen 
wel  aannemen,  dat  de  HoUandsche  wqsgeer  zijn  Ooeterschen 
tegenvoeter  spoedig  op  zijn  juiste  waarde  geschat  heeft,  toen 
de  berichten  over  diens  leven  en  leer  rijker  begonnen  te 
vloeien.  Weinigen  toch  hadden  een  zoo  helder  verstand,  een 
zoo  scherpen  blik  op  de  dingen  als  hij. 


IX. 


Spinozisms  en  Christendom. 

\ls  er  waarheid  stak  in  het  oade  volksgeloof,  dat  de  schim 

den  vermoorde  niet  eerder  tot  rust  komt,  dan  nadat  wraak 

S^^i^omen   is   over   de   gepleegde  euveldaad:   dan  zou  nog  op 

;en  dag  de  schim  van  een  man  door  Nederland  rondwaren, 

wien  zijn  geboortegrond  zeldzaam   groote  verplichtingen 

H.eeft.  Doch  het  schijnt  wel  of  de  jongens  van  Jan  de  Wïtt  zijn 

^^"tgestorven :    nog    altijd    wacht   de   nagedachtenis   van    den 

^ut;atekenden    raadpensionaris    eene    passende   hulde   van    het 

**  ^geslacht.   En   't  is  niet  alleen  aan   de  herinnering  van  den 

^t^aAtsman,   dat  wij  nog  eene  schuld  hebben  af  te  doen,  maar 

^^^t    aan   den  geleerde:   eerst  langzamerhand  toch  begint  men 

'^   besefPen ,  welk  een  buitengewoon  scherpzinnig  wiskunstenaar 

.  ^^  Hem,  bij  't  gruwelijk  treurspel  op  't  Groene  Zoodje,  voorde 

"^^©tenschap  te  loor  ging. 

yy  Men   staat  verbaasd  hoe  Johan  de  Witt ,  op  twee-en-twin- 
^^^Sjarigen   leeftijd,    als   advocaat   aan   het   Hof  van  Holland, 
^ch    door  zijne   schranderheid   en  welbespraaktheid  den  naam 
^^ïi    „  het  wonder  van  Holland "  verwervende ,  drie  jaren  later 
Pensionaris  van  Dord,  op  zeven-en-twintigjarigen  leeftijd  (1653) 
^^dpensionaris  van  Holland,  zelfs  in  deze  laatste  betrekking , 
^^S    tijd   en   belangstelling  over  heeft,  om  zich  met  de  beoe- 
fening  der   wiskundige   wetenschappen   bezig   te   houden.  En 
toclx,  ten  bewijze  daarvan,  strekt  niet  alleen  het  een  jaar  voor 
ój^   dood   verschenen  geschrift  over  lijfrenten,  1)  waarin  De 

1)  Waerdye  van  Igfrenten  naer  proportie  van  losrenten ,  1671  (in  1879 
2a0r  'tWifikmidig  Genootschap  herdrukt). 

17 


258 

Witt,  voor  de  eerste  maal,  de  toen  nog  jeugdige  wetenschap 
der  waarschijnlijkheidsrekening  tot  praclische  doeleinden  dienst- 
baar maakt,  maar  men  heeft  daarvoor  ook  het  getuigenis  van 
Christiaan  Huygens,  die  in  1659  van  hem  schrijft:  ^Ilestbien 
scavant  en  la  Geometrie  et  en  VAlgèbre  et  s'y  exerce  tousjours  non 
obstant  les  grandes  affaires  qu^ü  a  sur  les  bras*\  1)  die  in  1662 
genoegen  schept  in  de  wijze  waarop  De  Witt ,  door  het  opstellen 
van  14  of  16  tegenwerpingen  tegen  Vossius'  geschrift ,  „  over 
de  natuur  van  het  licht",  dezen  heeft  vastgezet,  2)  die  het 
volgend  jaar  een  langdurig  gesprek  voert  met  De  Witt  over 
«en  zeer  abstracte  wiskundige  methode,  3)  en  die  eindelijk  in 
1665  van  De  Witt  oplossingen  van  vraagstukken  van  waar- 
schijnlijkheidsrekening ontvangt."  4) 

Zoo  sprak  eenigen  tijd  geleden  een  der  uitstekendste  beoe- 
fenaars der  wiskunde,  die  ons  land  op  dit  oogenblik  oplevert, 
en  voegde  er  nog  b\j:  „Ongelukkig  genoeg  is  van  de  werk- 
zaamheid van  De  Witt  op  wiskundig  gebied  slechts  een  deel 
tot  ons  gekomen.  Een  ander  deel  is  voor  goed  verloren  of  ligt 
te  sluimeren  op  het  Rijksarchief  of  elders."  5) 

Hoe  enkele  nieuwe  feiten  reeds  in  staat  zijn  licht  te  ontsteken 
in  een  hoekske  der  geschiedenis  waar  't  voorheen  duister  was ! 
Wij  zien  daar  den  wereldburger  Christiaan  Huygens,  den  man, 
die  als  devies  had  kunnen  voeren  „the  World  is  my  country, 
to  promote  Science  my  religiën  '*,  gedurende  een  tweetal  jaren 
(1664 — 1666)  dat  hij  op  HoUandschen  bodem  doorbrengt,  kennis 
aanknoopen  met  Benedictus  de  Spinoza  uit  Voorburg  en  de 
vriendschap  hernieuwen  met  Johan  Hudde  uit  Amsterdam;  w^j 
zien  dat  drietal,  of  liever  dat  viertal,  want  ook  Christiaan's 
broer,  Constantijn,  is  van  de  partij,  wedijveren  in  het  slijpen 
van  lenzen  voor  verrekijkers  en  microscopen;  wij  weten,  dat 
Christiaan  Huygens  tegelijkertijd  omgang  pleegt  met  Jan  de 


1)  Oeavres  complètes  de  Chr.  Huygens,  II,  p.  411. 

2)  ibid.IV,  p.  159 ,  163. 

3)  *6id.  IV,  p.  311. 

4)  iWtf.  V,  p.  305. 

5)  Het  Bloeitydperk  der  Wiskundige  Wetenschappen  in  Nederland,  Acad. 
redevoering  van  Dr.  D.  J.  Eorteweg,  Amst.  1894. 


259 

^^itt;  dat  hij,  De  Witt  en  Hudde  — een  kranig  triumviraat  — 

't  ware   samenspannen  om  een  nieuw  gebied  te  veroveren 

'oor  de  wetenschap,  dat  der  kans-  of  waarsehijnlijkheidsreke- 

;  1)  wij  weten  bovendien,  dat  Spinoza,  ongeveer  ter  zelf  der 

ijd,    eveneens   belang  gaat   stellen  in  dien  nieuwen  tak  van 

:emiis   2):    wat   pleit   nog  tegen   de  veronderstelling,  dat  de 

Isrillenslijper  uit  Voorburg  in  dezen  tijd  den  groeten  raadpen- 

^lionaria,  met  wien  hij  later  bevriend  was,  voor  't  eerst  heeft 

ontmoet  ? 

Veel  meer  godsdienst  dan  er  aanwezig  is  in  de  zinspreuk, 
^ie  ik  onder  Christiaan  Huygens'  wapen  wilde  schrijven,  heeft 
de  groote  natuurvorscher  niet  bezeten.  Trouwens ,  het  viel  niet 
^  veronderstellen  bij  een  man,  die  als  laatste  penne vrucht, 
xnen  zou  haast  zeggen,  wetenschappelijk  testament,  aan  de 
geleerde  wereld  een  Cosmotheoros  schonk ,  een  boek ,  dat  in  alle 
opzichten  brak  met  de  oude  geocentrische  wereldbeschouwing.  8) 
^an  een  berucht  Italiaan,  die  allen  en  alles  over  den  hekel 
liaalde,  behalve  God,  staat  ten  minste  nog  geschreven: 

,,£t  si  scuso,  coU  dir,  io  no'1  conosco'\ 

doch  Huygens  gunde  zich  gelukkig  geen  tijd  tot  kwaadspreken , 
en  heeft  zich  eerst  op  zijn  sterfbed  bezorgd  gemaakt  over  de 
weinige  belangstelling,  die  God  en  godsdienst  van  hem  hadden 


1)  OeuYies  Complètes  de  Chr.  Huygens,  Tom.  V,  p.  805,  waar  een  brief 
van  De  Witt  over  dat  onderwerp  afgedrukt  is;  in  hetzelfde  deel  verschillende 
van  J.  Hudde. 

2)  Zie  zgn  brief  van  1  Oct.  1666  aan  den  Amsterdamschen  koopman 
Johan  (?)  van  der  Meer,  bij  Van  Vloten  en  Land,  Ep.  88.  Tot  mtjne  ver- 
wondering heb  ik  over  dezen  correspondent  van  Spinoza  op  't  Amst.  archief 
niets  kunnen  vinden.  Wel  ken  ik  uit  't  Poorterboeck  een  scheepstimmerman, 
Jacob  Daniël  van  der  Meer  (op  7  April  1668);  op  15  Mei  daaraanvolgende: 
Jonathan  van  der  Meer,  apotheker;  op  26  Maart  1669  Jeremias  v.  d.  M. 
(de  beide  laatste  zonen  van  den  koopman  Benjamin  v.  d.  M.).  Int  't  Pujboeck 
wordt  op  10  Jan.  1659  ingeschreven :  Jacob  van  der  Meer ,  van  Maersen , 
coopman,  27  jaar,  met  Maria  Verbeecq  van  Amst.  Is  misschien  ook  deze, 
slechts  in  Schuller's  briefje  geboekte  naam,  niet  geheel  juist  geschreven? 

3)  Men  vergelijke  eens  Huygens^  laatste  levensjaren ,  waarin  hg  den  Cos- 
motheoros opstelde,  met  die  van  Newton,  die  de  Apocaljpsis  uitleggen  ging ! 


260 

ondervonden.  1)  Niet  anders  was  zijne  houding  tegenover  de  be- 
spiegelende wijsbegeerte:  en  daarom  was  het  verkeerd  van  Van 
Vloten ,  te  veronderstellen,  dat  een  drietal  brieven,  door  Spinoza 
in  1666  aan  een'  ongenoemde  geschreven,  aan  Christiaan 
Huygens  gericht  waren.  2)  Diens  belangstelling  in  Spinoza 
ging  weinig  verder  dan  de  lenzen,  die  deze  sleep:  dat  blijkl 
genoegzaam  uit  Christiaan's  brieven  aan  broer  Constantijn, 
die  nog  vrij  lang  met  den  „Jood  uit  Voorburg"  verkeerde.  En 
hoewel  Spinoza  niet  gelooven  wilde  aan  het  nut  der  draaibank , 
waarvan  Huygens  zich  bij  het  slijpen  bediende,  maar  aan 
bewerking  uit  de  hand  de  voorkeur  gaf:  de  groote  natuur- 
onderzoeker  zag  zich  onwillekeurig  gedwongen  tot  de  erkenning , 
dat  de  „Israëliet",  zooals  het  oude  kreupelr\jm  zegt,  „in  het 
slijpen  van  de  glase ....  een  overgroote  base "  was.  3) 

„Ik  herinner  mij  altijd",  zoo  schrijft  de  rijke  pratricier  op 
14  October  1667  uit  Parys  —  waar  hij  zich  in  't  laatst  van 
April  1666  gevestigd  had  —  aan  zijn  broeder  Constantijn  in 
den  Haag,  „ik  herinner  m\]  altijd  de  kleine  lensjes,  die  de 
Voorburgsche  Jood  in  zijne  microscopen  had,  die  verwonderlijk 
mooi  gepolijst  waren,  ofschoon  niet  over  het  geheele  oppervlak.'' 
Eenige  maanden  later  heet  het :  „  Indien  de  objectieven  van 
den  Israëliet  niet  geschikt  zijn  voor  zijne  kijkers  van  3  en  6 
voet,  dan  is  hij  er  nog  ver  van  af  ze  te  vervaardigen  met 
zulke  groote  openingen,  als  hij  afgesproken  heeft  met  denheei 
Hudde."  4)  Eindelijk,  op  11  Mei  1668:  „Het  is  waar  dat  de 


1)  Deze  voorstelling  van  Huygens'  houding  tegenover  den  godsdienst  — 
niet  te  vinden  in  Huygens'  biografie,  zal  waarschjjnlgk^'uis^  blfjken,  waoneei 
zijne  Oeuwes  camplètesy  en  daarby  ook  de  aanteekeningen  betreffende  zqi 
ziek-  en  sterfbed  uit  de  familie-dagboeken,  het  licht  hebben  gezien. 

2)  Bij  Van  Vloten  en  Land,  Ep.  34—36. 

3)  Onderschrift  bij  een  portret  van  Spinoza,  in  1690  met  de  pen  getee- 
kend  door  J.  Faber,  blz.  171  van  de  katalogus  der  Historische  Tentoon- 
stelling te  Amst.  in  1876. 

4)  Oeuvres  Ck)mplète8  de  Chr.  Huygens,  Tom.  VI,  p.  155,  (N*  1606). 
p.  205  (N^  1683).  Dit  deel  is,  terwgl  ik  schrijf,  ^^S  ï^i^t  verschenen,  doel 
mij  door  Prof.  D.  J.  Eorteweg  welwillend  ter  inzage  verstrekt,  't  Is  jammer, 
dat  Gonstantijn's  antwoorden  op  deze  brieven  nog  altijd  zoek  blijven. 


261 

ervaring  bevestigt  wat  Spinoza  zegt,  nl.  dat  de  kleine  objec- 
tieven in  het  microscoop  de  voorwerpen  veel  duidelijker  te  zien 
geven  dan  de  groote,  met  proportioneele  opening,  en  ongetwijfeld 
id   daar  een  reden  voor,  hoewel  noch  meneer  Spinoza  noch  ik 
die   voor   't  oogenblik  weten  *' ;  en ,  na  zijn  broer  eene  nieuwe 
uitvinding  beschreven   te   hebben,   vervolgt  hij:  „Onnoodig  U 
geheimhouding  te  verzoeken;  want  zelfs  als  de  uitvinding  niet 
slaagde,    zou   ik   toch   niet    willen,   dat   gij   er  den  Israëliet 
iets    van    zeidet,    opdat,   door   middel   van   hem,  Hudde    of 
anderen   niet   tot   dat   idee   komen,    dat   nog   meer   nut  kan 
opleveren."  1) 

JDe  ongenoemde,  aan  wien  Spinoza  dat  drietal  brieven  schreef, 
^^'a^  niemand  anders  dan  Johan  Hudde:  wij  weten  dat  nu  met 
zekerheid.  2)  Alle  loopen  over  wijsgeerige  vraagstukken  en 
leeren  ons  dus  zoo  goed  als  niets  betreffende  het  leven  van 
Aen  denker.  Hudde  was  daarenboven  niet  de  man  om  eene 
a^xgelijke  briefwisseling  lang  voort  te  zetten:  hij  hield  niet 
„vTuchteloose  questien,  die  niet  een  olykoeck  waertzyn". 


1)  Oeuvres  Complètes,  Tom.  VI,  pag.  213,  215  (N^  1638). 

2)  Van  Vloten   geeft  de   vrg    zwakke  gronden   voor  zijne  corgectuur  in 
^      Levensbode,    III,   252.   Dr.  D.   J.  Korteweg   kwam   op  veel   sterker 

^^"'^^nden  tot   de   veronderstelling,   dat  zjj  aan  Johan  Hudde  gericht  waren: 

^^    aanteekening   29   bij    zijne  acad.  redevoering  over  «het  Bloeitijdperk», 

5^^.  Gelukkig  was  toen   de   zaak   reeds  uitgemaakt  Leibnitz  toch  had  op 

^^^  ^  exemplaar  der  Opera  Posthuma  aanteekeningen  gemaakt ,  en  daar  hiJ , 

zijn  verblijf  te   Amsterdam,   gelegenheid   had   in   Hudde's  papieren  te 

^^affelen,   zag   hij  ook  diens  —  zoek  geraakte  —  parva  Dioptrica,  waar- 

Spinoza,   in   zijn  derden  brief  aan  den  Amsterdamschen  patriciër,  eene 


r^^^^nr  aanhaalt   HiJ   teekende   dus   biJ    den   eersten   brief   aan   Hudde   in 
p-  Opera    Posthuma    aan:    cHaec   epistola   cum   duabns   seqq.    est  ad 

iddeninm»;   en   op  den  derden,  bij  de  woorden  ein  parva  tua  dioptrica»: 

'^t  Was   bekend,  dat  in  Huygens'  Dioptrica  de  bedoelde  figuur  niet  voor- 

"^^un.  (Dit  een  en  ander  staat  vermeld  bjj  Prof.  Dr.  Ludwig  Stein,  (Leibniz 

Spinoza,  Berlin  1890,  S.  320),  die  meer  onuitgegeven  stukken  betreffende 

^^^  WQSgeeren  aan  den  dag  heeft  gebracht.  Prof.  Stein  deed  van  ziJn  kant 

^^^^rzichtig  met  aan  de  oude  meening  vast  te  houden.) 


doch  meer  van  „soodanigen  daer  het  gemeen  aen  gelegen  is.''  1) 
Nu,  daaraan  kon  hij  zijn  hart  ophalen,  sedert  hij  in  1667  lid 
der  vroedschap  werd  van  zijne  geboortestad,  om  tot  zqn  dood 
toe,  de  voornaamste  ambten  te  vervullen.  2)  Voor  het  bonwen 
van  bruggen  en  sluizen  wierp  de  scherpzinnige  man  alle  „snbtile 
questiën"  gaarne  in  een  hoek.  Leibnitz,  die  hem,  denAmster- 
damschen  burgemeester,  met  Huygens  en  Newton  op  een  Iqn 
stelde,  betreurde  het  later,  dat  hij  alle  wiskundig  onderzoek 
had  laten  varen.  3)  Slecht  als  zijn  leven  nog  bekend  is,  moge 
de  volgende  aanteekening  uit  de  Amsterdamsche  huwelijks- 
registers  hier  eene  plaats  vinden: 

„26  Januari  1673.  Compareerden  als  voren  D'Heeren  Cloeck 
ende  Abba:  D'heer  Johannes  Hudde  regerende  burgemeester 
en  Raedt  deser  stadt,  oudt  44  Jaren  4)  wonende  op  de  Zingel , 
geassisteert  met  Maria  Witsen,  syne  moeder,  ende  Mevrouw 
Debora  Blauw,  Vrouwe  van  Waren  (Waveren),  Boxhol  ende 
Ruygwillis,  wed.  van  de  heer  Burgemeester  van  Waveren 
Salig'  op  de  Zingel  woonaghtigh,  oudt  42  Jaren,  geassirteert 
met  Giorgio  de  Haes,  ouders  doot." 


ó 


i 

^ 


9 


Zoo  rest  ons  uit  het  jaar  1666  nog  slechts  een  enkele  brief    "^fc^^-^®^ 

de 


1)  Brief  van  Hudde  aan  Frans  van  Schooien,  van  1  Dee.  1657,  in  de 
Oeuvres  Compl.  de  Chr.  Huygens,  Tom.  II,  p.  101. 

2)  In   1668  werd  hg  schepen,  in  1672  burgemeester,  een  post,  die  hg 
19  maal  bekleedde. 

3)  Zie  Prof.  Korteweg's  redevoering,  aant.  25. 

4)  De  heer  archivaris   van   Amsterdam,   die   dit  op  venoek  van  Ftot 
Eorteweg  nasloeg,  las  het  zeer  onduidelijk  geschreven  cgferverkeeirdémky 
er  stond  49  jaren.  Dus  kon  hjj  niet  vindon,  wanneer  Hudde  geboren  (gedoopt)        ^^^ 
was.  Zie  echter  mijne  aanteekening  daaromtrent^hierboven,  blz.  162  6iinoot2» 


n 


vf. 


263 

van  Spinoza  ter  bespreking,  gericht  aan  zijn  Amsterdam schen 
vriend  Dr.  Johannes  Bouwmeester.  1) 

j,  Zeer  waarde  en  vereerde  vriend  *',  dus  begon  de  wijsgeer 
zijn    schrijven ,    „  Ik   heb    op    uw  laatsten   brief,  reeds  sedert 
lang  ontvangen,  niet  eerder  kunnen  antwoorden,  en  ben  door 
verschillende   bezigheden   en   zorgen  dermate  opgehouden,  dat 
ik    mij    er   nauwelijks   uit   kon   redden.    Ik  wil  echter,  nu  er 
gelegenheid    is    een    weinig    adem  te  scheppen,  in  mijn  plicht 
niet   te  kort  schieten,  maar  U  ten  eerste  eens  recht  hartelgk 
d&nken  voor  uwe  liefde  en  gedienstigheid  te  mij  waart,  die  gij 
reeds   meermalen   metterdaad,  en  nu  ook  door  uw  brief  over- 
vloediglijk   bewezen    hebt.   Ik  ga  nu  over  tot  uwe  vraag,  lui- 
dende   „of  er  eene  methode  bestaat,  of  bestaan  kan,  volgens 
^elie    wij,    zonder   te    struikelen,   in  de  overdenking  van  de 
hoogste    dingen  zonder  weerzin  kunnen  voortgaan,  en  of  onze 
^elen,    gelijk   onze  lichamen  aan  toevalligheden  onderworpen 
^ij*^  ,    en    of  onze    overpeinzingen  meer  door  het  lot  dan  door 
dö     kunst  bestuurd  worden?"  Na  een,  vrij  beknopt,  antwoord 
^P      dit   drieledig   vraagstuk,  besloot  hij:  „Blijft  mij  nog  over 
^      tie    vermanen,  dat  tot  dit  alles  voortdurende  overpeinzing, 
zeer  standvastig  gemoed   en  voornemen  vereischt  wordt; 
die  echter  te  hebben  is  vooral  noodzakelijk,  dat  men  zich 
zekere  levenswijs  of  leefregel  stelt ,  en  zich  een  zeker  doel 
schrijft.  Doch  daarover  voor  het  oogenblik  genoeg.  Vaarwel 
Iioud  van  hem,  die  U  van  harte  liefheeft 

"Voorburg,  18  Juni  1666.  Bened.  de  Spinoza." 


Bouwmeester,  hij  moge  een  welwillend  en  voorkomend 

^nd,    misschien   zelfs  een  geestig  mensch  geweest  zijn,  een 

van  beteekenis,   ijver  en  werkkracht,  was  hij  niet.  Van 

ere  zijde  vernemen  wij ,  dat  hij  er  uitzag  als  „  een  farheer  "  2), 

^  Dat  het  niet  «Jan  Bresser»  was,  zooals  Van  Yloien  (Supplemenium y 

03)  veronderstelde,  heb  ik  boven  (blz.  210,  noot)  aangetoond. 

J  Volgens  een  pamflet  tegen  NU  Fofon/t6u«-4rJwwm,  1670, aangehaald 

1^         Dr.   Jan   te   Winkel,  Bladzijden  uit  de  Geschiedenis  der  Ned.  Letterk. 

\   ^Sl)   I,   blz.  131.  Misschien  kwam  hg  later  in  Spinoza's  omgeving,  dan 

^      Sn  Hoofdstuk  Y  veronderstelde.  Ik  vind  nl.  in  mjjne  aanteekeningen  uit 


264 

en  de  Luthersche  „farheeren'*  waren  in  Bouwmeester's  tyd 
spreekwoordelijk  als  Paters  Goedleven:  van  hunne  werkzaam- 
heid verwachtte  men  niet  veel.  Buiten  Bouwmeesteres  gedichtje 
bij  Spinoza's  eerste  boek  is  niets  van  zijne  hand  tot  ons  gekomen* 
Bewijst  dit  een  en  ander  niet,  dat  de  wijsgeer  z\jne  vrienden 
kende >  en  pillen  zond  aan  wie  ze  noodig  had? 

0 Verschillende  bezigheden  en  zorgen",  zoo  luidde  het  in 
den  aanhef  van  dit  schrijven.  Nog  was  de  JESAtca  niet  voltooid, 
en  druk  werd  zeker  gewerkt  aan  het  Theologisch-Politiek 
Vertoog;  maar  „zorgen",  zoo  hoor  ik  vragen,  wat  voor 
„zorgen"  kon  h\j,  de  wijsgeer,  die  met  het  hoogstnoodige 
tevreden  was,  hebben?  De  waarschijnlijke  verklaring  is  niet 
ver  te  zoeken.  Het  jaar  1665  was  voor  hem  in  vele  opzichten 
een  zeer  genotrijk  jaar  geweest,  door  zijn  uitstapje  naar 
Amsterdam,  en  het  persoonlijk  verkeer  met  mannen  als  de 
Huygensen  en  Hudde.  Maar,  eischte  dat  reeds  tijd,  meer  tyd 
ging  stellig  nog  zoek  met  de  studiën,  die  daarvan  het  gevolg 
waren ,  en  door  zijne  briefwisseling  met  Willem  van  Blyenbergh 
en  Henry  Oldenburg.  Ligt  het  niet  voor  de  hand,  dat  door 
dat  alles  het  lenzenslijpen  —  voor  hem  niet  alleen  verpoozing 
en  „  afleiding  onder  het  bouwen  van  een  stelsel  van  bespiege- 
lende wijsbegeerte"  —  maar  ook,  ja,  in  de  eerste  plaats, 
eerzame  broodwinning,  wat  meer  dan  wel  mocht  op  den  achter- 
grond geraakt  is?  Wat  meer  dan  wel  mocht  voor  den  man^ 
die  de  kunst  slechts  als  Aawdwerk  beoefenen  wilde  en  van 
machines  den  brui  gaf? 

Gelukkig  ligt  ook  het  vermoeden  voor  de  hand,  dat  zijn 
welwillende,  en  met  aardsche  goederen  ruim  bedeelde  vriend 
Simon  Joosten   de   Vries,   kort   daarop  —  misschien  voor  het 


de  Protokollen  van  den  kerkeraad  vermeld,  dat  op  2  Juli  1671  een  zekere 
«Johannes  Bouwmeester,  voor  16  jaer  (1655)  lidmaat  geworden  te  Ment» 
pellier,  1  jaar  later  vandaar  vertrokken  met  het  leger  van  den  koning  van 
Vrankrijk  in  Piemont,  zonder  attestatie  op  te  vragen;  voor  9  jaar  (1662) 
hier  gekomen,  nooit  gecommuniceert  bij  gebrek  aan  attest»,  verzocht  «tot  het 
avondmaal  toegelaten  te  worden.  Na  een  kort  onderzoek  van  zgne  kennisse 
zal  men  hem  toelaten.»  Waarschgnlijk  was  hjj  dezelfde. 


266 

laatat  —  nog  eens  naar  Voorburg  getogen  is,  en  den  meester 
j^eene  som  van  2000  gulden  aanbood  om  wat*rijkel^ker  te  kunnen 
Jeven'*;  doch,  bescheiden  als  de  wijsgeer  was  in  behoeften  en 
handelen ,  sloeg  hij  dat  (in  tegenwoordigheid  van  zijn  huisheer  1) 
beleefdelijk   af,    voorgevende  het  niet  noodig  te  hebben,  daar 
het    hem,    indien   h\j  'tal  aannam,  misschien  van  zijne  werk- 
zaamheden  en    bespiegelingen   zou   aftrekken.  Dezelfde  Simon 
de  Vries,  die  kind  noch  kraai  had,  wilde,  toen  hij  zijn  einde 
v-o^lde  naderen,  den  wijsgeer  bij  testament  tot  eenig  erfgenaam 
zyner    goederen   benoemen.    Toen   hij    echter   trachtte  daartoe 
Spinoza's    toestemming   te    verkrijgen,    toonde    deze    hem   zoo 
<lciidelijk  aan,  dat  hij  tegen  de  billijkheid  en  onnatuurlijk  zou 
bajidelen,    als  hij  tot  nadeel  van  zijn  broer  te  Schiedam,  zyn 
^i^enis  aan  een  vreemde  vermaakte,  dat  de  Vries ,  zijn  ongelijk 
^^kennende ,  al  zijn  goed  aan  zijn  natuurlijken  erfgenaam  naliet, 
öxider    beding    echter,    dat   hij    onzen  wijsgeer  levenslang  een 
ja^argeld  zoude  uitkeeren  van  vijfhonderd  gulden. 

Nadat   nu   de   brave  Simon  Joosten  de  Vries  overleden,  en 
^P    26  September  1667  bij  zijne  moeder  in  graf  N*  87  van  de 
■N"oorderkerk  te  Amsterdam  2)  ter  ruste  gelegd  was ,  kwam  de 
Schiedamsche  De  Vries  —  allerwaarschijnlijkst  Isaack  Joosten , 
^^     eenige,    die,  voor  zoover  wij  weten,  nog  in  leven  was  — 
^^^t     Spinoza,    en    bood    hem    zijn   jaargeld   aan.    Doch,    met 
same     bescheidenheid     en     onbaatzuchtigheid ,     vond     de 
*\]sgeer   deze   som   nog   te   hoog:    hij  begeerde  zooveel  niet. 
.ehonderd    gulden   jaarlijks   was    hem    genoeg,   en   tot  zijn 
Ie    toe    werd    hem    dat   met    de    meeste    bereidwilligheid 
^^^t  gekeerd. 


,^^^  --1^)  Goleros    en    Lucas    vermelden   beide   deze   historie;   dezelfde   feiten, 
^^Xa  met  dezelfde   woorden.   Het  door  mij   tusschen  haakjes  geplaatste  is 


.  weer  een  Uxpsus  calatni  van  Colerus.  Deze  toch  geeft  daardoor  eenigs- 

de  voorstelling ;  als  ware  dit  ten  huize  van  Spinoza's  Haagschen  huisheer 

—  den  eeuigen  dien  Colerus  kende.  En  toch  blijkt  uit  den  door  mg 

^^espoorden   datum,   dat   het   nog  te  Voorburg,  bg  Dauiël  Tjdeman  moet 

^^^i^eard  zgn.  Twjjfel  aan  de  juistheid  van  mgue  data  acht  ik  onmogelgk! 

S)  Orafboek   op   2G  Sept.   16G7:  Simon  Joosten  de  Vries,  op  de  Ciugel. 

^*iiMelkerk  No  87. 


266 

Uit  de  eerste  helft  van  1667  dagteekenen  een  paar  brieven 
van  Spinoza  aan  den  gewezen  kruidenier  Jarig  Jellis ,  die  zich 
blijkbaar  tot  taak  gesteld  had  de  werken  van  Descartes  —nu 
grootendeels  in  het  Hollandsch  vertaald  —  door  te  studeeren, 
en,  waar  hij  iets  niet  begreep  of  onjuist  keurde,  mondeling  of 
schriftelijk  inlichting  en  verklaring  zocht  bij  zijn  Voorburgschen 
vriend.  Uit  den  tweeden  vernemen  wij,  dat  Spinoza  toen  nog 
eenigszins  geloofde ,  dat  men  goud  kon  maken.  £r  was  wederom 
een  wonderman  in  den  Haag  gekomen ,  die  beweerde  de  kunst 
te  verstaan,  en  er  dan  ook  —  dank  zij  waarschijnlijk  een 
hollen  tooverstaf,  of  smeltkroes  met  dubbelen  bodem  —  de 
„bewijzen"  van  gaf. 

Daar  de  Voorburgsche  geleerde  echter  niet  bij  de  „  welge- 
slaagde^' proefneming  tegenwoordig  was  geweest,  en  de  goud- 
maker naar  het  scheen  nog  niet  zoover  in  de  kunst  was,  dat 
hij  voortdurend  aan  den  arbeid  kon  blijven,  koos  hij  den  minder 
betrouwbaren  weg,  vrienden  en  kennissen  over  het  geval  uit  te 
hooren.  Met  het  gewone  gevolg :  de  scherpzinnige  Isaac  Vossius  1) 
schaterde  het  uit  van  lachen,  dat  Spinoza  hem  over  zulke 
beuzelingen  kwam  raadplegen;  doch,  zich  daaraan  geen  zier 
storende ,  zocht  deze  vervolgens  den  goudsmid  op  —  een  zekeren 


1)  «Volei  quelques  traits  da  caractere  de  Vossius.  Il  entendoit  presque 
tontes  les  Langues  de  1'Ëurope,  et  n*en  parloit  bien  aucune.  n  connoissoit 
è  fond  Ie  génie  et  les  coütumes  des  Anciens,  il  ignoroit  les  manieres  de son 
siècle.  Son  impolitesse  se  repandoit  jusques  sur  ses  expressions.  Il  s'exprimoit 
dans  la  conversation ,  comme  il  auroit  fait  dans  un  Commentaire  sur  Javenal, 
OU  sur  Pétrone.  H  publioit  des  Livres  pour  prouver  que  la  Version  des 
Septante  est  divlnement  inspirée,  et  il  témoignoit  par  ses  entretiens  particu- 
liers,  qu'il  ne  croyoit  point  de  BévélatioD.  La  maniere  peu  édifiante  dont  il 
est  mort,  ne  nous  permet  pas  de  douter  de  ses  sentimens.  Et  cependant, 
ce'qui  marque  la  foiblesse  de  Tesprit  humain ,  11  avoit  une  crédulité  imbédle 
pour  tout  ce  qui  étolt  extraordinaire,  fabuleux,  éloigné  de  toute  créance.» 
Dat  zou  men  In  't  hierboven  verhaalde  geval  niet  zeggen.  Van  een  vriend, 
die  predikant  geworden  was  op  een  dorp,  zei  Vossius:  «est  sacnficalus  in 
pago  et  rusticos  declplt»;  op  zgn  sterfbed  weigerde  hg  allen  geestelijken 
bgstand,  en  zei  tot  den  priester:  «Vertel  mij  liever  hoe  ik  mgn  pachters 
kan  dwingen  te  betalen,  wat  ze  mg  schuldig  zgn.  Ziedaar  wat  ik  wilde,  dat 
gg  deedt». 

(Vle  de  Mr.  De  Salnt-Evremond  par  Des  Malzaux ,  Amst.  1726. 1, 215,  saiv,). 


267 

Brechtelt  —  die  het  goud  beproefd,  en  misschien  wel  aandeel 
in  de  winst  had.  Deze  >  en  ook  de  Haagsche  arts  J.  Fr.  Helve- 
tius  zongen  op  heel  anderen  toon.  1)  Wat  er  ook  van  zij ,  zoo- 
veel   blijkt   nit  het  geval  zeker,  dat  de  Voorburgsche  brillen- 
slijper  in  den  Haag  geen  onbekende  meer  was. 

Wat,    zoo   vroeg    tot  nog  toe  niemand,  is  wel  de  oorzaak, 
dQ,t    van   Spinoza^s   briefwisseling   in    de  jaren  1661  tot  1666 
Zooveel  bewaard  bleef  (33  stuks) ,  terwijl  wij  nit  de  jaren  1666 
"tot   1671    slechts    een    achttal   brieven    bezitten,    waarvan  de 
^*=»ieerderheid   (5)   nit   1666    dagteekent?  Mag  het  zijn,  dat  de 
"^Tienden   hunne  vriendschap  opgezegd,  of  allen,  als  Simon  de 
\7ries,   ten  grave  gedaald   waren?  Er  is  misschien  beter  ant- 
"^^oord  te  geven.  Henry  Oldenburg ,  die  tnsschen  1661  en  1666 
liet  leeuwendeel    schreef   of  ontving,   heeft  in  de  jaren  1665 
"tot    '68   een   harde   leerschool   doorloopen.    Zeer   tijdroovende 
l>ezigheden,  die  niet  betaald  werden;  de  pest  (the  Plaque)  die 
Xonden  teisterde;  de  reusachtige  brand,  die  een  groot  gedeelte 
van    Engeland's    hoofdstad    in    de   asch    lei:    voorwaar   geen 
dingen ,  die  iemand  mee  doorleeft  zonder  dat  zij  indruk  nalaten 
in   zijne   ziel.    Daarbij   kwam  nog,  dat  de  Engelsche  minister 
Arlington   op    20   Juni    1667    het  korte  en  bondige  bevel  uit- 
vaardigde :  jjDen  persoon  van  Henry  Oldenburg  wegens  gevaar- 
lijke   plannen    en   handelingen  in  hechtenis  te  nemen  en  naar 
den  Tower  te  voeren  "  gevolgd  door  een  tweede ,  waarin  „strenge 
iiechtenis"  bevolen  werd.  2)  Wat  er  gebeurd  was?  Wij  weten 
Blechts ,  dat  Oldenburg's  vriend  Samuel  Pepys  op  28  Juni  1667 
in    zijn  dagboek  schreef:  „Mij  werd  gisteren  verteld,  dat  Mr. 
Oldenburg ,  onze  secretaris  in  Gresham  College ,  in  den  Tower 
V^erd    gebracht,    omdat   hij    nieuws    had   geschreven  aan   een 
"^irtuoso  in  Frankrijk ,  met  wien  hij  voortdurend  over  wysgeerige 
onderwerpen  briefwisseling  houdt."  3)  Op  8  Augustus  daaraan- 
volgende,  teekende    een   andere  vriend  aan:  „Ik  bezocht  Mr. 


1)  De  laatste  gaf  er  een  boekje  over  uit:  Vitulus  aureus  quem  mundus 
^orat  et  orat,  in  qao  tractatar  de  rarissimo  —  ja,  wel  ratissimo  — 
natorae  miraculo  transmutandi  metalla,  Amstelod.  1667. 

2)  Weid,  History  of  the  Royal  Society,  Vol.  I. 

3)  Diary,  Hl,  273. 


268 

Oldenburgy  nu  in  strenge  hechtenis  in  den  Tower,  verd€tcht 
van  het  overbrieven  van  staatsgeheimen.  1)  Ik  had  een  order 
van  Lord  Arlington,  staatssecretaris,  zoodat  ik  toegelaten 
werd.  Deze  heer  (Oldenbnrg)  was  secretaris  van  ons  genoot- 
schap, en  ik  vertrouw,  dat  hij  onschuldig  blijken  zal."  Bat 
was  dan  ook  het  geval;  doch  eerst  op  26  Augustus  herkreeg 
hij  zijne  vrijheid.  Maar  hadden  zijne  medeleden  hem  een  bl^k 
van  achting  gegeven,  door  gedurende  zijne  gevangenschap  de 
zittingen  van  het  genootschap  te  verdagen:  het  duurde  nog 
lang  voor  hij  ^t  vertrouwen  zijner  uitheemsche  correspondenten 
herwonnen  had.  2) 

Doch,  dit  alles  mag  een  loodje  in  de  schaal  werpen,  waar 
ons  in  lateren  tijd  zijn  zoo  geheel  veranderde  houding  tegen- 
over Spinoza  te  verklaren  blijft,  eene  genoegzame  opheldering 
van  z\jn  langdurig  stilzwijgen  geeft  het  niet.  Evenmin  is  het 
recht  duidelijk,  waarom  —  Jarig  Jellis  uitgezonderd  —  geen 
der  overige  Amsterdamsche  vrienden  van  den  wijsgeer  meer 
in  zgne  briefwisseling  voorkomt.  Lodewijk  Meyer  moge  dan 
druk  geweest  zijn  met  tooneelaangelegenheden :  zóó  geheel 
ingenomen  daardoor  was  hij  niet,  of  ook  voor  wijsgeerige 
vraagstukken  bleef  nog  wel  tijd  over.  In  1666  toch  verscheen 
van  z\jne  hand  de  opzienbarende  verhandeling  Phüosophia  S. 
Scripturae  Interpres  j  3)  waarin  hij  met  macht  van  bewijzen  en 
veelomvattende  geleerdheid  trachtte  aan  te  toonen ,  dat  de  ware 
wijsbegeerte  ons  het  eenig  richtsnoer  ten  leven  moet  zijn,  en 
alleen  in  staat  is,  ons  de  juiste  verklaring  te  schenken  van  de 
taUooze  raadselen  der  Schrift.  Wilde  men  daaruit  de  gevolg* 
trekking  maken,  dat  de  Bijbel  dus  een  overbodig  boek  is,  h^ 


1)  «Suspect  of  writing  intelligence».  De  schrtjver  is  de  bekende  Evelyns. 

2)  Zie  zijne  brieven  aan  Boyle  op  3  en  12  Sept.  1667. 

3)  Niet  alleen  uit  de  mededeeling  van  Colerus,  maar  ook  uit  die  van  Jan 
Rieuwertsz.,  jr.  blijkt  dat  L.  Meijer  de  auteur  is.  Dit  wordt  nog  zekerder 
door  den  inhoud:  in  zijne  eigenhandige  Holl.  vertaling  verwijst  hij  o.  a.  ook 
op  den  «Woordenschat».  Hij  toont  zich  uitstekend  bekend  met  de  leer  van  alle 
toenmalige  sekten ;  en  treedt  zelfs  af  en  toe  op  Joodsch  gebied ,  waarschijnlijk 
door  Spinoza  voorgelicht.  De  Hollandsche  vertaling  voert  hetzelfde  vignet  als 
Spinoza's  Tractattis  Theol.  Polit,,  op  Rieuwertsz.  uitgaven  wel  bekend. 


269 

voor  zich   kon   er   slechts  tegen  invoeren,  dat  de  Bijbel,  zoo 

S<o€d  als  elk  ander  boek ,  ons  stof  tot  denken  kan  geven.  Lang 

lia.d  hi]   geaarzeld   vóór  het  tot  de  uitgave  kwam,  uit  vrees 

iroor  den   storm,  die  van  alle  kanten,  niet  het  minst  uit  het 

t;li.colog^ch  kamp ,  tegen  hem  zon  opsteken.  De  uitkomst  bewees, 

boe  wijselijk  schrijver  en  drukker  gehandeld  hadden  door  hunne 

ixamen  te  verzwijgen  en  zelfs  „  Amsterdam  *'  te  vervangen  door 

9  XHeutheropolis '\    Want    nog    nauwelijks   had   in   't  volgend 

voorjaar  eene   HoUandsche  vertaling  het  licht  gezien,  of  het 

ragende  strijdschriften.  Het  vlugst  waren  een  tweetal  mannen , 

die  Meijer  niet  onbekend  kunnen  geweest  zijn :  Petrus  Serarius  1) 

exi  Jan  Pietersz.  Beelthouwer  2)  —  en  het  is  opmerkelijk  dat 

d.e  laatste  in   1667  reeds  zeker  wist,  „dat  de  hoogh-geleerde 

Spinosa   hem   toestond,   dat   de  Prophetische   Boecken  suyver 

gbebleven   zijn   van  de  tyden  des  Hoogen-Priesters  Esdra,  tot 

op  desen   dagh".  3)   Doch   weldra   volgden  ook  theologen  van 

beroep,    als   Lodewijk    Wolzogen,    en    Reinier   Vogelsang.   4) 

Aloeielijk    kunnen    wij  ons  voorstellen,  welk  eene  opschudding 

Meijer's   vertoog  teweeg   bracht  en  moest  teweeg  brengen,  B) 

niaar  het  is  onbetwijfelbaar ,  dat  het  aan  het  starre  bijbelgeloof 

een    gevoeligen   knak    heeft   toegebracht.    Het  heeft  zijn  taak 

S^&an.  Merkwaardig  voor  ons  zijn  nog  slechts  de  woorden  van 

den  schrijver,  waar  hij  in  de  „nareden"  tot  zijne  lezers  zegt: 


1)  Antwoort  op  Een  Wonderspreuckigh  Tractaet  eenes  onbenaemden  Dis- 
^pels  van  Benatas  des  Cartes,  *tAinst.  1667  (in  4<>).  (Niet  beschreven  bg 
Van  der  linde.  Een  exemplaar  in  m(jn  bezit). 

2)  J.  P.  Beelthoawer's  Antwoort,  op  het  Boeck,  genaemt  de  Philosophie 

d^ytleghster  der  H.  Schrifture.  (In  z\jne  verzamelde  werken  draagt  het  de 

^teekening:   «In  Amst.  16  Maart,  1667»).  (Niet  beschreven  btj  Van  der 
Linde). 

3)   -Aldaar,  blz.  22. 

^)    Beschreven  btJ  Van  der  Linde,  N»  59,  60. 

^)    ^  Staelljes »  werden  er  uit  voorgelezen  op  de  particul.  Synode  van  Noort 

°^^      te  Enckhnysen  op  9  Aug.  1666,  en  aan  de  Staten  maatregelen  ver- 

ïowit.     (Volgens   de  notulen).  Deze  verzochten  advies  bij  de  Theol.  Faculteit 

*-"^iden   (1669).  Het  luidde  zeer  ongunstig.  Toch  werd  ook  dit  boek  niet 

.       X674  verboden.  (Vgl.  J.  A.  Cramer,  Abraham  Heydanus  en  ztjn  Carte- 

"^'^i^tne,  1889,  blz.  90). 


270 

.  „Wij  achten  't  beter  weynigh  dingen,  die  sekerlijck  waar 
zijn ,  te  kennen ,  dan  veel  valsche  en  twijfelachtige  dingen  als 
waer  en  seker,  aen  sich  selven  t'overreden ,  en  hen  aen  anderen 
in  de  hant  te  steken.  Yoegh  hier  bij ,  dat*er  geen  kleyne  hoop 
verschijnt  van  dat  de  heerschappij  der  Philosophie  in  dese 
tijden,  in  de  weicken  dese  haer  grootste  oprechter  en  voort- 
planter,  Kenatus  Descartes,  de  geletterde  Werelt  voorgelicht, 
en  door  sijn  voorbeelt  voorgegaen  heeft ,  van  anderen ,  die  sijn 
voetstappen  sullen  willen  navolgen ,  wijdt  en  breedt  nytgebreydt, 
en  soodanige  dingen  van  Godt ,  van  de  redelijcke  ziel ,  van  der 
menschen  opperste  gelucksalighey t ,  en  van  diergelijcke  andere 
dingen,  tot  de  verkrijging  van  'teeuwigh  leven  behoorende, 
in  't  licht  gebracht  sullen  worden,  de  weicken  in  de  verkla- 
ringh  en  uytleggingh  der  Heylige  Schrift  volkome  macht  en 
heerschappij  sullen  bekomen*'.... 

Zonder  twijfel  wordt  daar  Spinoza's  wijsbegeerte  ingeluid. 

Hadden  Spinoza's  volgelingen  nog  de  hand  gehad  in  de  ver- 
taling van  Thomas  Hobbes'  lijvigen  Leviathan^  het  meest  ver- 
afschuwde boeky  dat  in  1667  de  pers  verliet,  1)  dan  zou  er 
nog  reden  zijn  om  hun  stilzwijgen,  tot  dien  tijd  althans,  uit 
drukke  bezigheden  te  verklaren;  doch  volgens  eene  vr\j  waar- 
schijnlijke mededeeling  was  niemand  anders  dan  Lambert  van 
Velthuysen  2)  de  vertaler  van  dat  werk  vol  van  „afgrijselicke, 
godslasterlicke  dwaelingen".  3) 

Doch,  blijft  deze  vraag  voorloopig  onbeantwoord,  dan  doemt 
terstond  een  nieuw  vraagstuk  op,  nl.  dit,  waarom  de  kalme, 
gemoedelijke  wijsgeer,  die  in  zijne  eerste  geschriften  zoo  vol 
van  vertrouwen  is  in  de  wereld  en  de  menschen,  in  wiens 
geest   geen  bittere,   zwartgallige  gedachte  opwelt,  aan  wiens 


1)  Leyiathan,  enz.  tot  Amst  bg  Jacobus  Wagenaar,  Boeck-yerkooper 
op  de  hoeck  van  de  Mol-steegh^  in  Des-Cartes.  Anno  1667. 

2)  Volgens  J.  Fr.  Buddeos,  de  Atheïsme  et  Supeiistitione,  Traj.  adEheo. 
1737,  p.  142. 

3)  Oordeel  der  Classis  van  Amsterdam,  die  't  boek  besprak,  en  zich  voor- 
nam eene  verbodsbepaling  uit  te  lokken,  op  26  Mei,  11  Juli,  25 — 27 
Juli  1667. 


271 

fen   geen  smalende  uitdrukking ,  geen  scherp  gezegde  ontvloeit 
^    ^waarom    blijkt  hij  bij  het  verschijnen  van  het  Godgeleerd- 
Stacitkundig    Vertoog    zoo    geheel  veranderd?  Waarom  in  d4t 
boek  zoovele  honende  uitvallen  tegen  andersdenkenden,  die  de 
Schrift  niet  opvatten  en  verklaren  zooals  hij  ?  Waarom  is  d44r 
allo    hoop,    alle  vertrouwen  zoek  geraakt  in  het  vtdgus,  „dat 
slechts    door    vrees   en  hoop,  niet  door  de  rede  regeeren 
"?    Waarom    dddr   zoovele    bittere   uitlatingen   tegen   de 
P predikanten,  de  eigenlijke  leiders  des  volks,  met  het  gepeupel 
één  kam   geschoren?   Waarom  vóór  dit  boek  die,  welis- 
menschkundige ,   doch  bitter  scherpe  voorrede  geplaatst , 
rin  het  heerschend  geloof  als  bijgeloof,  de  predikanten  als 
oxnedianten  afgemaaid  worden?  1) 

Die  vraag  werd  eerder  gedaan.  Men  heeft  de  oorzaak  gezocht 
i     zijne  uitbanning  uit  Israël:  2)  doch,  hoewel  't  niet  te  ont- 
ennen    valt,    dat    deze    mee    in   't  spel  kan  geweest  zijn,  de 
oofdaanleiding  was  het  stellig  niet.  Er  zijn  er,  die  de  blikken 
it  hebben  op  den  wijsgeer  Amold  Geulincx ,  en  de  behan- 
deling hem  te  Leuven  en  Leiden  aangedaan;  3)  doch  vermoe- 
üjk   ten  onrechte.   Immers  tot  op  heden  heeft  nog  niemand 
maar  het  minste   verband  tusschen  Spinoza  en  Geulincx, 
beider  volgelingen,  kunnen  aanwijzen. 

Aanleiding  tot  het  schrijven  van  het  vertoog  was  stellig 
^^ïets  anders,  dan  wat  de  wijsgeer  zelf  als  zoodanig  opgeeft: 
^^et  feit,  dat  men  hem  een  Atheïst  schold,  dat  zijne  vrienden , 
^^e  CoUegianten ,  te  Amsterdam  en  elders,  voortdurend  bekort 
^^rerden  in  hunne  vrijheid  van  spreken,  zonder  ophouden  ge- 
^Iwarsboomd  in  de  verkondiging  hunner  gevoelens.  4)  Oorzaak 
echter   van   zijne   bitterheid,    oorzaak   van    het  schrijven  dier 


1)  Deze  vraag  werd  gesteld  door  Dr.  Richard  Ayenarius,  üeber  die  beiden 
^^TSten  Phasen  des  Spinozist.  Pantheïsmus,  Leipz.  1868,  S.  95.  ff,  waareene 

>)loemleziDg  van  bewijsplaatsen  verzameld  is. 

2)  Avenarios^  ibid.  S.  101. 

3)  Wilhelm  Bolin,  Spinoza,  S.  61.  ff.  Vgl.  Prof.  J.  P.  N.  Land,  Amold 
Geulincx,  1895,  S.  215  «nahe  bei  ein  ander,  doch  in  getrennten  Ereisen». 

4)  Ep.  30  bg  Van  Vloten  en  Land,  naar  het  schijnt  aan  Wil.  Bolin, die 
oadere  Duitsche  vertalingen  van  Spinoza^s  werken  gebruikte,  onbekend  gebleven. 


272 

scherpe  voorrede,  oorzaak  ook  der  verdwijnii.g  van  verscheidene 
brieven  was ....  een  treurspel ,  dat  afgespeeld  werd  te  midden 
der  Amsterdamsche  Collegianten,  onder  Spinoza's  beste  vrienden, 
het  ketterproces  van  de  gebroeders  Koerbagh.  1) 

De  roep,  die  onder  het  volk  van  Spinoza  uitging,  dat  bij 
,,een  slecht  Jood  en  geen  beter  Christen  was",  kan  men,  zich 
aan  de  gewone  beteekenis  der  woorden  houdende,  bezwaarlijk 
ongegrond  noemen.  En  het  gaat  niet  aan,  ook  maar  te  veronder- 
stellen dat  de  wijsgeer,  die  met  zooveel  logische  scherpte  het 
Oude  Testament  dorst  ontleden,  in  zijne  binnenkamer  het 
Nieuwe  naar  een  anderen  maatstaf  beoordeelde.  Had  niet  bij 
hem ,  den  gewezen  Jood ,  het  laatste  nog  minder  aanspraak  op 


1)  Het  is  voor  het  eerst,  dat  deze  treurige  historie,  die  eene  donkere 
smet  werpt  op  de  zoo  hoog  geroemde  en  wereldvermaarde  Hollandsche  Ter- 
diaagzaamheid ,  met  Spinoza's  leven  in  het  juiste  verband  gebracht  wordt. 
Doch,  hoe  gaarne  ik  dit  ketterproces  ook  zoude  behandelen  met  de  oitvoe- 
righeid,  die  het  verdient,  hier  kan  en  mag  dat  niet  geschieden^  aangezien 
het  een  boekdeel  zou  vorderen,  dat  dit  in  omvang  evenaart,  zoo  niet  overtreft. 
Alles,  wat  daaromtrent  tot  op  heden  verluidde,  is  niet  meer  dan  halve 
wetenschap,  en  onnauwkeurig.  Voor  zooverre  het  voor  den  strafrechter  gevoerd 
werd,  bezitten  wg  aanteekeningen  betreffende  het  voorgevallene,  gemaakt 
door  den  Amsterdamschen  Schepen  Hans  Bontemantel.  Deze  werden,  hetzg 
naar  een  slordig  afschrift,  hetzg  door  iemand,  die  minder  vertrouwd  was 
met  het  zeventiende-eeuwsch  schrift,  gepubliceerd  in  J.  J.  Dodt  van  Flens- 
burg's  Archief  voor  Kerkelijke  en  Wereldsche  Geschiedenissen, Utrecht  1839, 
II,  blz.  359  e.  v.  Dr.  Eemkamp  te  Utrecht,  bezig  met  de  uitgave  van  een 
gedeelte  van  Bontemanters  aanteekeningen,  had  de  welwillendheid,  mg,  toen 
hg  vernam  dat  ik  de  Koerbagh-episode  breedvoerig  dacht  te  behandelen,  een 
beter  afschrift  af  te  staan. 

In  jaargang  1877  van  «de  Navorscher»  gaf  de  redacteur  P.  Leendertz 
een  tweetal  artikelen  over  hetzelfde  onderwerp,  waarop  nog  een  derde  zou 
volgen,  dat  echter,  door  zgn  plotseling  overlijden,  in  de  pen  bleef.  Hg 
had,  ofschoon  htj  daarvan  geen  melding  maakt,  kennis  genomen  van  hetgeen 
de  Amsterdamsche  confessieboecken  dienaangaande  bevatten.  Maar  ook  z|jn 
werk  is  half  en  onnauwkeurig.  Ik  heb  eene  groote  menigte  afschriften  van 
authentieke  bescheiden  verzameld,  waaraan  vermoedelijk  weinig  meer  ontbreekt, 
en  ben  van  plan  dat  alles,  tegelijk  met  hetgeen  ons  betreffende  den  Spinozist 
en  Sociniaan  Eoerbagh  bewaard  bleef,  in  het  licht  te  geven,  zoodra  zich 
daarvoor  een  uitgever  vinden  laat. 


r 


273 

on^tzag  dan  het  eerste?  Doch  h^  wist  te  goed,  dat  hij,  beide 

O'ver  denzelfden  kam  scherende,  niet  alleen  zich  zelven,  maar 

ooi  de  verspreiding  zijner  wijsgeerige  inzichten  op  gevoelige 

^T^ijze   benadeelen   zon,    en   liet   het   dus   aan   den  tijd  en  de 

iM^e^omelingschap  over  voort  te  zetten,  wat  hij  begonnen  had. 

El^enwel  lijdt  het  geen  twqfel,  dat,  hetgeen  hij  vermeed  ons 

t^    geven  zwart  op  wit,  onder  zijne  vertroutvde  vrienden  toch 

^Uesbehalve   onbekend   was.    En   wie   zich  onder  hen  bezitter 

on  heeten  van  een  vlag,  logisch  denkend  verstand,  dien  was 

stellig  onmogelijk  Christen  te  blijven,  anders  daninsch\jn 

een.  Wij  zagen  reeds,  hoe  Pieter  Balling  zoowel  den  naam 

sn   den   tweeden,   als   van   den   derden  persoon  der  heilige 

DDrieëenheid  kortweg  wilde  vervangen  door  het  woord  „waar- 

la^eid";    wij    vernamen    ook,    hoe    de   brave  Simon  Joosten  de 

^\/^ries  de  Christenen  slechts  als  eene  andere  soort  van  „b\jge- 

Xoovigen''    beschouwde.   Is   het   vreemd,   dat   de   advocaat  en 

.^<neesmeester,    Adriaan   Koerbagh,    die  toch  in  ontwikkeling 

a-llesbehalve   beneden   deze   beiden   stond,  die  niet  alleen  met 

d^u   wijsgeer   Spinoza,  maar  ook  met  den  Lucianist  Van  den 

-*^-iiden,    en    den    Sociniaan    Jan    Knol   omgang  pleegde,  zijne 

O'Vertuiging   niet   ten   anker   kon   leggen  op  de  tegengestelde 

-^^de?    Ook   hij  heeft,  eenmaal  aan  het  denken  geraakt,  door- 

'S'^iredeneerd   met  die  logische  scherpte,  die  voor  geen  enkele 

olgtrekking   terugdeinst.    En   het   tuigt   opnieuw   voor   de 

«r  dan  broederlijke  eensgezindheid  der  beide  broeders,  dat 

-^ï     samen  onderzocht,  samen  getwijfeld,  samen  den  smaad  en 

straf  hunner  bekrompen  tijdgenooten  geleden  hebben. 

^Heeds   hadden   wij    gelegenheid  op  te  merken,  hoe  Adriaan 

^^rbagh,    minder   kleinzielig   dan   anderen,   die   gaarne  aan 

es  de  vlijm  der  kritiek  zien  leggen,  zoolang  er  slechts  ifiet 

t  wordt  aan  het  heilige  huisje,  waarin  zij  toevallig  hun 

ood  verdienen,  zich  ergerde  aan  de  afschuwelijke  kromtaai, 

^u^rmee  men  in  zijne  dagen  —  en  nog  op  heden  —  recht  en 

^t  tot   onverstaanbare    en    onbegrijpelijke  dingen  meende  te 

oeten  maken  voor  het  volk.  Hoe  hij  zich  niet  alleen  aan  dat 

^Deterwaalsch  ergerde ,  maar  ook  zijne  beste  krachten  inspande, 

1Q 


274 

om  daarin  verbetering  te  brengen.  Ook  in  andere  opzichten 
koesterde  hij  onzes  inziens  zeer  gezonde  meeningen  betrefiPende 
de  rechtsgeleerdheid.  ^Corpus  Juris'\  zoo  schrijft  hij  eenige 
jaren  later,  „word  gemeenelijk  genomen  voor  het  Roomse 
wetboek,  waarin  de  wetten  en  regten  der  oude  Romers  in 
't  Latijn  beschreven  staan.  Dit  Rooms  wet-boek  is  een  seer 
groot  boek ,  daar  ook  veel  schoone  grollen  en  onnoodige  wetten 
ten  ansien  van  ons  instaan:  en  om  die  nog  te  ondersoeken 
moeten  wy  Duytsen  een  andere  taal  als  onse  moeders  taal  — 
o  groote  slaafsheyd!  —  leeren,  met  groote  kosten  en  grooter 
moeyten  en  arbeyd,  en  verlies  van  eenige  jaaren  van  onse 
korte  leevenstijd.  Dat  is  immers  een  groot  verlies  I . . .  .  Want 
men  sonde  in  een  half  soo  groeten  boek  meer  wetten,  die  ons 
noodiger,  en  die  klaarder  en  bondiger  na  de  reden  waaren» 
konnen  beschrijven  in  onse  eygen  taal,  als  in ^t gantse Roomse 
wetboek  staan.  Dat  zijn  wy ,  die  snlke  vrye  luyden  zijn ,  gelijk 
wy  self  seggen ,  die  ons  verbinden  an  een  ander  volks  ta^l  en 
wetten:  6  dwaasheyd!  Het  schijnt  my  toe,  dat  mer  mede  te 
kennen  geeft:  dat  God  die  Heydense  volkeren  meer  met 
wiisheyd  en  rede  had  begiftigt  als  ons;  't  welk  ik  tegenspreek 
en  seg,  dat  God  ons  soo  wel,  ja  immers  soo  wel  als  dat  volk 
heeft  met  wijsheyd,  kennise,  weetenschap  en  rede  begaaft. 
Soo  dat  wy  daar  bekwaam  genoeg  toe  zijn,  om  ons  self  wetten 
voor  te  schrijven,  om  na  te  leeven."  1) 

Op  eene  andere  plaats  vervolgt  hij:  „Wat  hebben  de  regts- 
geleerden  al  wetten,  en  wat  een  verwart  wetboek.  Doch  sy 
weeten  'talsoo  wel  als  Plato,  die  eertijds  gesegt  heeft:  by  die 
volkeren,  die  veel  wetten  hebben,  zijn  ook  veel  twisten  of 
krakkelen,  kwade  gebruyken  of  wijsen  van  leeven.  Uyt  de 
meenigte  van  twisten  en  krakkelen  hebben  de  regtsgeleerde(n) 
voordeel.  Jnstinns,  een  roomsch  geschiedenis  schrijver,  schrijft 
van  de  Schutters  (Scytae),  een  oud,  beroemt  volk,  datse  met 
weynig  wetten  beter  leefden,  als  de  Grieken  met  al  hun  wetten 
en  geleertheyd.  De  Roemers  hebben  mede  seer  veel  wetten 
gehad,  nog  meer  als  de  Grieken;  evenwel  hebben  sy  geleeft 


1)  Bloemhof,  op  Corpus  Juris, 


275 

in  moord,  roof,  moetwil  en  allerley  overdaad.  Soo  dat  het  schijnt, 
4it  daar  veel  vletten  zijn,  daar  zijn  ook  veel  overtreedingen, 
dtóP  veynig  wetten  zijn,  zijn  vreynig  overtreedingen.  Soo  dat 
ket  V>eter  is  weynig  wetten  te  hebben,  die  vast  zijn  en  goed, 
^  veel  onnutte  wetten  onder  eenige  goede  wetten  vermengt.  . 
^tot  men  soekt  malkander  te  verstrikken  door  de  meenigte 
der  wetten."  1) 

^aast  de  rechtsgeleerdheid   had   hij   aan  de  hoogeschool  de 

S^neeskunde  beoefend,  en  ook  dat  vak  wordt  op  dezelfde  wijze 

^Uder  handen  genomen.  Hij  wenschte  goede ,  Hollandsche  bena- 

^^Ungen  in   te   voeren  voor  het  potjeslatijn,   waarvan   zich  de 

geneesmeesters  bedienden,   en   het  volk  kennis  te  verschaffen 

^an   de  voornaamste  geneeskrachtige  kruiden  en  stoffen.  Zijne 

Bcherpe  omschrijving  van  het  woord  Charlatan  kan  altijd  genade 

vinden  in   de  oogen   der  schoolmannen ,   en  wat  hij  zegt  over 

de  chirurgijns  bewijst,  dat  hij  alles  behalve  met  de  minachting 

fijner   toenmalige   vakgenooten   op    de   barbiers  neerzag.  „Ik 

Verwonder  my  dat  een  heel-meester  niet  kwaalijk  genoegt,  2) 

aJs  men  hem  soo  een  geringen  naam  geeft  gelijk  als  chirurgijn 

Cband werker) :    Ik   soudet   my,    als   ik   een  heelmeester  was, 

belgen."  3) 

Ook  op  ander  gebied  kon  men  hem  moeielijk  van  verouderde 

xneeningen  beschuldigen.  Sprekende  over  volks-heerschappij,  laat 

tij   zich  ontvallen ,   dat   er  „  hier  en  op  veel  plaatsen  als  nog 

een  schaduwe  van  is,  maar  de  kragt  isser  al  een  weynig  van 

verlooren";  4)    elders    heet   het:    „Men   maakt   onderscheyd 

"tasschen  mensch  en  mensch ,  de  een  word  edel  genoemt,  de  ander 

onedel.    Maar  wie  edel  of  onedel  is,  na  mijn  oordeel,  moet  ik 

eens  met  korte  woorden   seggen.  Onedel  is  hy,  die  ongeleerd 

en   onverstandig  is,  al  waar*t  dat  hy  van  de  grootste  Koning 

voortgekomen  was ;  edel  is  hy ,  die  wijs  en  geleerd  is,  al  waar't 

dat  hy  van  de  armste  bedelaar  voortgekomen  was."  5)  Niet 


1)  Bloemhof,  op  Loy, 

2)  d.  w.  z.  boos  wordt 

3)  Bloemhof,  op  Chirurgijn, 

4)  Op  Democratie, 

5)  Op  Ignobel, 


276 

on  vermakelijk  is  voorzeker  de  beschouwing,  vrelke  l^j  aan 
't  woord  juwden  vastknoopt:  ,,kIeynnood.  Alsoo  worden  de 
kostelijke  gesteenten  en  paerlen  genoemt  van  ons  Dnytschen, 
om  datse  z\jn  van  kleyne  nood,  dat  is,  dat  mense  niet  van 
noode  of  van  doen  heeft.  1)  Dan,  een  gek  wil  gaem  bellen 
an  hebben,  en  de  vrouwen,  die  dog  van  aert  hovaerdig  en 
trots  zijn,  meynen  datse  wel  dapper  pronken  en  brallen,  alse 
met  die  vodden  en  leurdereyen  behangen  zijn.  Over  sulks  ia 
der  selver  waardye  in  sik  selfs  niet  meer  alser  een  rijke  gek 
voor  geeven  wil:  want  *tis  missel^k  waar  een  gek  sijn  geld 
an  legt."  Bij  de  verklaring  van  het  woord  ,i  astrciogist^^  merkt 
hij  op :  „die  konstenaars  hebben  dat  even  wel  soo  vast  niet. 
Maar  dewijlser  altijd  na  slaan,  gebeurt  het  wel,  datse  het  raan."  2) 
Hiermede  is  naar  mij  voorkomt  eenigermate  aangetoond, 
dat  Adriaan  Koerbagh  voor  zijn  tijd  een  heldere  kop  was, 
wiens  streven,  den  bloei  onzer  taal  te  bevorderen,  elk  oprecht 
vaderlander  reeds  lang  zou  toegejuicht,  wiens  ijveren  tegen 
het  bijgeloof  elk  vriend  van  verlichting  en  beschaving  reeds 
lang  dankbaar  erkend  zou  hebben ,  hadde  hij  de  godgeleerdheid 
met  rust  gelaten.  Immers,  men  mag  het  den  man,  die  schreef 
voor  het  volk,  niet  euvel  duiden,  dat  hij  vierkant  zeide  waar 
het  op  stond.  Doch,  ook  zijne  verdienste  zal  hare  kroon  wel 
krijgen,  al  zal  het  nog  eenigen  tijd  duren! 

De  theologie  I  Om  de  houding  te  verklaren ,  die  de  gebroeders 
Koerbagh ,  Johannes  zoowel  als  Adriaan ,  tegenover  de  theologie 
van  dien  tijd  ingenomen  hebben,  is  het  noodig  hun  eigen 
standpunt  te  kennen.  Met  twee  woorden  zouden  wij  kunnen 
verwijzen  naar  den  wijsgeer  te  Voorburg  —  doch  beter  is  het 
eenige  bewijsplaatsen  aan  te  voeren. 


1)  Dat  deze  Yerklaring  in  de  bedendaagsche  taalwetenschap  door  eene 
andere  veirangen  is,  spreekt  van  zelf. 

2)  Dat  h^j  de  leer  van  Copemicus  aankleefde ,  bltjkt  uit  het  art  SabbcUh. 
Merkwaardig  voor  zgne  heldere  opvattingen  ztjn  ook  zgne  verklaringen  bg 
woorden  als  fascinatie,  geomaniie,  hermaphrodit ,  magie,  manie,  fnetem^ 
psychose,  necromantie,  visioen,  e.  d.  Ook  voor  hem  behoefde Balth.  Bekker 
niet  te  schrijven. 


277 

^Ipstantiej  selfstandigheyd,   iets  't  geen  op  sik  self  bestaat 
der   van   iets    anders  afhangig  te  zijn:  sodaanige  selfstan- 
eyd  isser  maar  één,  namentlijk  God,  of  het  noyt  begonne 
^esen.  Maar  daar  zijn  ontallijke  onderstandigheden  (substantien) 
d^^welken  van  dese  eene  selfetandigheyd  afhangig  zijn,"  1) 

^Het  eex'ste  dan  't  geen  wy  verhandelen  sullen,  sal  zijn  van 

sen,  in  't  hebreeusch  Jeliovaj  't  welk  is  eenvoudig,  eenig, 

^x:twig,  oneyndig,  noyt  begonnen,  overal  tegenwoordig,  onaf- 

l^-^^'Xigend,    onveranderlijk,    al  weetend,    almogend    en  oppervol- 

^akst.    De   Hebreen   hebben   het  alsoo  genoemd,  omdat  het 

^uarlijk  is  wesende,  of  wesen  zijnde,  of  zijn,  dat  is,  die  is, 

alleen   die   is,   maar  die  selfs  het  wesen  en  zijn  is  van 

XI es:    tcant   in   hem   {dat   is:   in  dat  wesen)  leeven  tvy,  ende  (in 

)  worden  %oy  beweegt ,  ende  (in  hem)  jsijn  wy :  ook  is  dit  wesen 

s  in  allen.  Soo  dat  al  't  geen  men  siet  en  hoord  envoeld, 

maar   een    wijse    van    bestaan,    afhangig  van   dit  Wesen. 

uyt   hem   {dat  is  uyt  dat  Weseri)  ende  door  hem,  ende  tot 

jsfijn   alle   dingen " ....  2)   De   voornaemste  eygenschappen 

dit   Wesen  zijn  nyt-gebreydentheyd  en  denking.    Soo  nu 

^^3^t>gebreydentheyd  en  denking  van  eeuwigheyd  geweest  zijn, 

ijk    sy   geweest   zijn,    van  waar  komt  men  dan  te  seggen, 

maaking  geschied  te  zijn  uyt  niet?.. . .  Want  in  niet  en 

^^^xide   geen   uytgebreydenheyd   zijn,    in   niet  en  konde  geen 

ing  zijn,  in  niet  en  konde  geen  begrijping  of  verstaaning 

EX  ,  in  niet  en  konde  geen  wijsheyd  zijn.  Segt  gy,  heeft  dan 

esen   niet   eerder  geweest^  als  de  waereld?  Ik  sal  seggen, 

*     gy    Wesen   segt,   soo   segt   gy   Wesen   aller  wijsen  van 

"^^ataan,  al  gy  Wesen  segt,  soo  segt  gy  alles  in  allen."  3) 

1-)    Bloemhof,  op  Ipstantie;  vgl.  substantie,  essetiiie,  iransipstantiatie, 
^^^et  zonderlinge  woord  ipstantie,  iets  van  Koerbagh's  eigen  maaksel,  had 
^    ixoodig,  omdat  het  latgnsche  substantia  in  zijne  oogen  iets  anders  betee- 
^^4e    dan  ons  zelfstandigheid.  Vergelijk  hier  de  brieven  van  Ph.  van  Lim- 
^^^<ih,  in  de  btjlagen  voor  het  eerst  afgedrukt;  en  wel  VU  aan  Lambert  van 
^Ithuysen,  X  aan  Ie  Clerc,  waarin  Koerbagh  ter  sprake  komt 
3)  Een  Ligt  schjnende  in  Dnystere  Plaatsen,  blz.  3. 
^)  ibid. ,  blz.  6  en  7.  Tegenwoordig  spreekt  men  niet  van  « uytgebrejdent- 
^^yd»   en   c denking»,   maar  van  «stof»  en  «kracht».  De  begrippen  komen 
^^Viter  slechts  gedeeltelijk  overeen. 


.     278 

„De  Godsgeleerden  willen,  dat  een  wonderwerk  sal  zijn  iets 
't  geen  tegen  of  boven  de  natuur  geschied:  't  welk  valsch  is, 
want  daar  en  kan  niet  tegen  of  boven  de  natuur  geschieden.  1) 
Also  daar  maar  één  natuur  is,  en  buyten  die  niets,  so  kan 
daar  ook  niet  meer  als  natuurelijke  weetenschap  zijn,  en 
buyten  die  niets.  2) 

„De  mensch,  uyt  onkunde  van  het  hoogste  goed,  en  uyt 
onkunde  van  sijn  hoogste  geluk ,  't  welk  bestaat  in  de  kennisse 
en  gemeenschap  met  dat  hooghste  goed,  versiert  (fingeert)  so 
een  vermaakelijke  plaats  of  lusthof,  of  hemel,  of  koningrijk, 
waarin  hy  sijn  hoogste  geluk  stelt : 't  welk  uytdrukkelijk  tegen 
de  schrift  is,  dewelke  segt,  dat  het  koningrijk  in  ons  is*  en 
dat  het  niet  en  komt  met  uyterlijk  gelaat.'' 

„Maar  dewijl  wy  gesegt  hebben,  dat  de  plaats  ons  niet 
voornamentlijk  heyl  of  vreugd  sal  anbrengen,  so  sullen  wy 
kortelijk  seggen,  waar  in  ons  heyl  en  geluksaaligheyd ,  als 
ons  hoogste  goed,  bestaat,  naamentlijk  .in  de  kennisse  en 
gemeenschap  Gods,  waardoor  wij  bekomen  sullen  de  grootste 
vergenoeging  des  gemoeds  in  alle  dingen,  hoedanige  verge- 
noeging geen  sterffelijk  mensch  tot  nog  toe  heeft  begreepen 
of  kan  begrijpen  tnet  syn  gedagten'' 4) 

Ziedaar  genoeg  om  te  bewijzen ,  dat  de  gebroeders  Koerbagh 
met  hart  en  ziel  bekeerd  waren  tot  die  nieuwe  blijde  bood- 
schap, het  evangelie  van  Spinoza!  Jong  en  onbeschroomd, 
nauwelijks  de  dertig  gepasseerd,  nog  niet  doordrongen  van 
die  bedachtzaamheid,  die  den  grijsaard  doet  wikken  en  wegen , 
vóór  hij  overboord  werpt,  wat  hij  leerde  aan  moeders  schoot, 
door  geen  geldelijke  zorgen  gedwongen  tot  huichelen  of  stil- 
zwijgen, kon  het  niet  missen,  of  zij  moesten  optreden  als 
apostelen  der  nieuwe  leer.  Is  het  te  verwonderen,  dat  zij, 
ieder  naar  de  mate  van  zijne  gaven ,  geharnast  in  't  geloof 
aan   de   goede  zaak,    aanvielen   op  wat  hun  verouderd  scheen 


1)  Bloemhof,  op  Mirakel, 

2)  Op  MeOiaphysicu, 

3)  Op  Paradijs, 

4)  Een   Ligt  schynende  in  Duystere  Plaatsen.  Hst.  9.  Vgl.  Bloemhof,  op 
Idolatrie, 


279 


en.     vreemd   geworden   was,  met  het  zwaard  van  de  logica  en 

dexi  dolk    van    den    spot?  Is  het  te  verwonderen,  dat  zij  het 

C^t^jifitendom    gingen    bevechten    met    dezelfde    wapenen,    die 

eer  de   vaderen    van    Christus'    kerk    ophieven    tegen   het 

idendom?  Geen  mythologie  duurt  ten  eeuwigen  dage! 


Geen  van  de  toenmalige  sekten  bleef  van  kritiek  verschoond, 
ftt  de  oude  Joden  meenden  hun  God  met  reukoffers  te  moeten 
enen,  vond  Adriaan  Koerbagh  —  zijn  broer  dacht  waarschijnlijk 
et  anders ,  maar  gaf  het  ons  niet  zwart  op  wit  —  eene  „  dwaas- 
yd!  even  of  God  een  mensch  was,  die  door  lieflijke  reuk  of 
konde  vermaakt  worden.'*  1)  't  Was  hem  een  bewijs,  dat 
'-^'  God  niet  recht  gekend  hadden.  Elders  verwijt  hij  hun,  dat 
■^'    u  vol  waren   en   nog  altijd   vol  zijn  van  overgeloovigheid : 
"^^Uks  hun  schriften  en  dagelijks  doen  nu  nog  genoeg  te  kennen 
^ven."  2)  Doch,   zooals  zij,  komen  ook  de  Remonstranten  er 
^trekkelijk   gemakkelijk   af.   Over  de  Dordtsche  synode  spre- 
^xide,    zegt   hij:    „doch  dat  geeft  my   geen  wonder,  dat  de 
*X>eders   of  Leeraars  van  de  Herstelde  Gods-dienst  de  over- 
ning  kregen  tegen  de  uytgestootene  Broeders  of  Leeraars, 
önt  sy  waaren  selfs  beschuldigers  en  regters  met  een ,  en  sy 
^"bben  se  veroordeelt,  sonder  toe  te  laaten,  datse  sikmogten 
^»tntwoorden.    Dat   is    een    schoone  tegenbetooning  of  over- 
iiing !    maar    een   plompen   boer   soude   ook   soo  wel  gelijk 
'*^^bben   en   verwinnen   de  geleerste   man  der  weereld,  al  was 


n  saak  nog  soo  klaar  en  waar."  3)  Valt  tegen  deze  uitspraak 
«inig  in  te  brengen ,  dat  zij  overigens  vrij  liepen,  was  misschien 
danken  aan  zijne  vriendschap  voor  den  Remontstrantschen 
^>:^edikant   Philips   van    Limborch,    Ook   over   de   Kwakers  of 
»»  geestdrijvers  **  is  zijn  oordeel  tamelijk  welwillend.  „  De  geest- 
LJvers  s\jn  opregte  en  vroome  dog  onnoosele  luyden,  dewelke 
gevoele  zijn,  dat  elk,  't  zij  man  of  vrouw,  die  de  gaaven 
^es  geests  krijgt,  inde  vergaadering  mag  spreeken ,  en  datgeen 


1)  Bloemhof,  op  Adoleren, 

2)  Op  Beweegoffer. 

5)  Op  Contra  Bemonsiranten.  Vgl.  Synode  Nationaal  van  DordregL 


280 

mag  spreeken ,  't  welk  hem  dan  de  Geest  geeft  nyt  te  spreeken. 
Maar  die  Inyden  letten  niet,  datse  maar  spreeken  't  geen  'er 
als  dan  in  de  geheugenis  komt  van  't  geene  sy  te  vooren  of 
geleesen  en  geleert  of  gehoort  hebben.  Want  niemant  sal  meer 
voortbrengen  als  hy  weet:  en  die  niet  veel  weet,  sal  niet  veel 
weeten  te  seggen,  gelijk  'tin  de  vergadering  van  die  luyden 
wel  geschiet,  dat  imant  een  rede  begint,  maar  begonnen 
hebbende  daar  in  blijft  steeken,  omdat  hy  niet  meer  weet: 
En  daarom  noem  ikse  onnosel,  omdat  ik  bespeurt  heb,  datse 
in  't  gemeen  niet  veel  weeten,  maar  in  leeven  en  wandel 
schijnen  sy  opregt  en  vroom,"  1) 

Harder  te  verduren  had  het  natuurlijk  het  Roomsche  geloof. 
Dat  hij  niet  altijd  vertrouwen  stelt  in  de  kuischheid  der  gees- 
telijken ;  2)  de  bisschoppen  beschuldigt  van  kuiperij  en  heersch- 
zucht ;  den  kluizenaars  nageeft :  „  die  sik  van  de  menschen 
afscheyd  en  in  't  woud  by  de  beesten  gaat  woonen,  die  toont 
mijns  oordeels,  dat  hy  meer  beestagtig  als  menschagtig  is; 
en  vervalt  over  sulks  so  veer  van  de  redelykheyd ; "  3)  een 
loopje  neemt  met  de  bedevaartgangers  naar  „  den  heyligen 
Jacob  van  Compostel  of  na  de  lieve  vrouw  van  Lorette;"  de 
reliquien  als  „vodderye";  de  legenden  van  Sint  Franciscus 
als  „  sotte  en  belaggelijke  dingen  en  loogenen "  bestempelt  — 
geen  zijner  Protestantsche  tijdgenooten  zal  't  hem  kwalijk 
genomen  hebben.  Stellig  hadden  er  ook  nog  velen  in  de  handen 
geklapt,  waar  hij  bij  het  woord  Antipoden  opmerkt:  „sy  (de 
Roomsche  geestelijken)  hebben  Viglius,  een  opsiender  der 
Gemeente  te  Ments,  van  sijn  staat  en  waardigheyd  berooft, 
omdat  hij  seyde  en  bewees,  dat  de  aarde  rond  was.  En  nu 
weet  de  minste  scheepsjongen  wel,  dat  de  aarde  rond  is,  en 
dat  men  deselve  kan  om  zeylen.  Maar  zoo  wel  mag  men  sik 
op  de  wysheyd  en  geleertheyd  der  geestelijken  betrouwen: 
gelijk  gij  siet.  Dog  sy  hebben  nog  soo  veel  en  groover  mis- 
slagen,  en   dwaalingen,  dat  het  op  een  niet  an  komt";  waar 


1)  Bloemhof,  op  Enthusiast, 

2)  Op  Ahdü,  abt, 

3)  Op  Heremift. 


281 

^j    bij   exorcisme   verzekert:    „De  roomse  geestelijken  hebben 

-veel  malligheden  in  't  hoofd  met  die  besweeringen ;  sy  besweeren 

^e  jonge  kinderen  als  syse  doopen,  opdat  de  boose  geest  van 

lienr  sonde  nytgaan;  sy  besweeren  de  ouden,  dewelke  met  een 

lx)08en  geest  beseeten  zijn,  so  sy  seggen,  en  verdrijven  de  selve 

door  hun  besweeringen,   dewelken  sy   seggen  dat  so  kragtig 

zijn " ;   waar  hij  het  Corpus  juris  canonici  vol  heet  van  „  moye 

grollen    en   benselingen '* ;    waar   h^    den   Paus  den  antichrist 

noemt,  en  vindt,  dat  er  veel  geweest  zijn,  die  den  naam  van 

9 heilige  vader"   niet  waard  waren;  1)  waar  hij  eindelyk  de 

Katholieken  wegens  beeldenvereering  beschuldigt  van  ,,  afgodery 

of  by-godsdienst". 

Ernstiger  echter  werd  de  zaak,  waar  hij  bij  ,,  allersielendag " 

aanteekent:    „Op   desen    dag   word   by   die  van   de  roomsche 

Gods-dienst   gebeden   voor   al   de  onnosele  sielkens,  dewelke 

in  het  vagevuyr  leggen  en  branden  en  gepynigt  worden,  even 

ai     eens    of  de   onlighamel\jke   sielen   branden   konden.    Wat 

laat   sik  den  onnosele  mensch,  of  liever  den  luye  en  trage 

^ensch,    al  wijs  maaken?  Want  in  geval  de  gemeene  mensch 

^iet  traag  en  luy  was  in  't  ondersoeken ,  hy  soude  meer  komen 

^fce    weeten  als  hy  nu  weet";  2)  waar  hij  bij  pater-noster  („ge- 

l^ede-ketting")   den   draak  steekt  met  het  gedachteloos  bidden 

^^m    loon;  bij   epiphanie  de   Roomsche  geestelijken  beticht  van 

* 't ,, versieren  van  allerley  grollen  en  grappen  "  buiten  de  Schrift 

^m,  en  ten  slotte  verklaringen  neerschrijft  als  de  volgende: 

,,  CcUhclijke  Beligie:   Die   van   de  Roomsche  Gods- dienst  noe- 
>nen ....   hun  Gods-dienst  de  algemeene  Gt)dsdienst.  Dog  dat 
scheelt  nog  wel   een  hand-breed»  dat  hun  Godsdienst  niet  en 
is   de  algemeene  Gods-dienst,   nog  ook  nimmer  de  algemeene 
GtKls-dienst  is   geweest:   Want   de  eerste  oosterse  kerk  ver- 
scheelde in  veel  dingen  van  dese  westerse  Roomsche  kerk, 
en  de  Roomsche  wederom  verscheelt  veel  van  de  nieuwe  her- 
stelde kerk  van   Hoog-  en  Nederduytsland  en  andere  landen, 
want  die  komt  meer  met  de  oosterse  over  een ,  als  de  westerse 
met   de   oosterse.    De    eerste    eygende   sik   de  naam  toe  van 

1)  Bloemhof,  op  Antichrist,  en  Paus.  2)  Op  Febru^i. 


282 

algemeen ,  en  dat  met  regt  in  't  begin :  maar  naderhand  zijnder 
gedeyltheden  en  scheuringen  gekomen,  en  zijn  tot  nog  toe 
geduurig  gebleven.  Over  sulks  en  isser  geen  een  algemeene 
kerk :  maar  eenige  gedeylde  kerken.  En  elk  van  die  meynt  de 
oudste  en  schriftmaatigste  te  zijn ,  en  't  meeste  met  de  leere 
des  Saligmaakers  over  een  te  komen.  En  elk  van  die  eygent 
sik  de  naam  toe  van  algemeen.  Maar  geen  van  allen  kan  die 
naam  alleen  hebben:  want  sy  belijde  hen  alle  Christenen  te 
zijn:  soo  en  kan  geen  een  kerk  in  't  besonder  de  algemeene 
kerk  zijn:  maar  wel  al  de  Christenen  te  saamen  souden  de 
algemeene  kerk  uytmaaken,  als  slegts  de  liefde  groot  en 
kragtig  genoeg  was,  datse,  al  schoon  de  een  een  wejoiig 
anders  van  gevoelen  was  als  de  ander,  in  eendragtigheyd  en 
vrede  te  saamen  leefden  onder  hun  hoofd  den  Behouderi  sonder 
malkanderen  te  haaten ,  vervolgen ,  bannen ,  vervloeken  en  dood 
te  slaan/' 

Hostie,  het  Godmensch  gemaakte  brood ^  of  Grodmensch  ge- 
wordene  brood,  dat  is,  het  kleyne  ronde  stukje  brood  of  meel 
gebak,  't  welk  de  roomse  geestelijken  seggen,  dat  sy  tot  een 
Grodmensch  gemaakt  hebben,  als  sy  er  dese  woorden,  dit  is 
mijn  lijf  over  gesprooken  hebben :  alhoewel  er  in  der  daad  niet 
de  minste  verandering  an  geschied  is,  so  dringt  men  evenwel 
de  menschen  op,  datse  moeten  gelooven,  dat  het  in  een  God- 
mensch verand^rt  is."  1) 

Bezwaarlijk  kon  het  anders,  of  wie  zóó  de  bijl  aan  den 
wortel  van  den  boom  legde,  moest  doorhakken,  doorha*kken 
ten  einde  toe.  En,  halfheid  lag  naar  het  schijnt  niet  in  Koer- 
bagh's  karakter.  De  Grereformeerde  Godsdienst,  zoo  vond  hij, 
was  wel  is  waar  „een  weynig  verandert"  van  de  £oomsche, 
doch  mocht  „  nogtans  die  naam  met  regt  niet  voeren ,  omdatse 
nog    veel   verscheelt   van    een   redelijken    Godsdienst,    die  op 


1)  Merkwaardig  is  zijne  vrij  uitvoerige  beschouwing  bg  ^t  woord  Inquisitie ; 
bti  Quadragesima:  —  vasten,  vooral  op  de  Koomsche  wqs,  scheen  hem 
onnoodig  en  onzinnig;  scherp  is  htj  vooral  bQ  agnus  dei,  altaar,  misse, 
Jesuyten,  e.  d. 


283 

wij8heyd,  waarheyd  en  rede  steunt."  1)  Mochten  de  predikanten 
wijzen  op  de  Schrift,  zijn  oordeel  daarover  week  verre  af  van 
liet  hunne.  »Het  woord  Bïbd^\  zoo  zegt  hij,  „is  een  bastaard 
Griieks  woord  en  beteykent  in  't  algemeen  een  boek,  'tzy  wat 
voor  een  boek   dat  het  is,   al   wast   van  Reyntje   de  Vos  of 
XJylen- spiegel.  Bij  de  Gods-geleerden  word,  alhoewel  te  onregt , 
omdat  het  woord  die  beteykenis  niet  heeft,  Bibel  genoemt  de 
-ü.  Schrift  of  Schriften,  zijnde  eenige  boeken  of  schriften,  die 
S^i^<>^nit   worden   het   oude    Verbond , . . .   en  het  nieuwe  Ver- 
lK)nd . . .  Wie  de  schrijvers  zijn  van  de  Joodsche  schriften  kan 
xnen    niet   weeten;    eenige   der   uytsteekenste    Gods-geleerden 
xneynen,    datse    eenen   Esdras   uyt    meer   Joodsche    schriften 
uytgeschreven  heeft.  Al  de  schriften  van  het  nieuwe  Verbond 
sijn   een    geruyme    tijd    na    de    dood   des  Behouders  of  Salig- 
maakers    geschreven,    en    een    langen   tijd    daarna,  in  eenige 
kerkelijke    vergaderingen    van    Opzienders   2)    en   geestelijke 
I^y^en    vergadert    en    voor    Gods    woord   verklaart,    en    voor 
r&^elmaatige   3)    schriften   gehouden,  als  ook  de  schriften  des 
ot]t<ien  Verbonds.  Dog  een  langen  tijd  daar  na  zijnder  eenigen 
vir^derom    van  andere  Kerkelijke  vergaderingen  verworpen,  en 
i^   Groddelijke  geloof baarheyd  benomen,  en  voor  onregelmaatig 
^^xklaart.  Met  dat  selve  regt  waarmede  het  de  eene  vergadering 
V'oor   regelmaatig    verklaart,    met   datselve    regt  kan  het  een 
^xidere    voor   onregel-maatig  verklaaren;   want  alles  behoorde 
^*    Haoet  maar  zijn  tot  den  tijd  der  verbeteringen.  Dog  daar  is 
^^     de    Schrift   iets    't  geen  vast  is  en  met  de  rede  over-een- 
"^^^^t,  't  welk  ook  by  my  maar  alleen  voor  de  schrift  gehouden 
^^^d :   't  welk  wederom ,   in   't  maaken   van  andere  schriften , 
e  stant  grijpen.   Maar  de  rest  is  voor  ons  onnut  en  idel, 
l[an  over  sulks  sonder  swaarigheyd  wel  verworpen  worden, 
ten  waar  de  Schrift  door  gewelt  van  vuur  en  swaard  staande 
^^^*X ouden  wierd,  sij  soude  in  't  kort  vervallen."  4) 


^  Op  Oereformeerde  Eeligie. 

)  Bisschoppen. 

)  Canonieke. 

)  Bloemhof^  op  Bibel. 


284 

Den  Bijbel  te  beschouwen  als  elk  ander  boek,  ziedaar  een 
standpunt,  waarop  zelfs  in  onze  dagen  nog  weinigen  aangekomen 
z^nl  Doch,  Koerbagh  keurde  niet  alleen  de  bijna  afgodische 
vereering  van  de  H.  Schrift  af,  maar  was  er  ook  van  over* 
tuigd,  dat  de  „  Statenvertaling ",  al  stond  het  er  nog  zoo  uit- 
drukkelijk op,  allesbehalve  ,, getrouwelijk "  in  'tHollandsch 
was  overgezet.  1)  Niet  alleen  stonden  er  tal  van  woorden  in, 
die  men  eenvoudig  onvertaald  had  gelaten  —  als  genisis, 
paradys^  arke,  propheet ,  psalm,  sabbaih ,  gehenna,  en  dergelijke  — 
maar  ook  vele  plaatsen,  waar  men  den  zin  der  woorden  opzet- 
telyk  verdraaid  had.  En  hoeveel  herinnerde  hem  werkelijk  aan 
Reintje  de  Vos  of  Moeder  de  Guns  I  Zien  wij  eens  wat  hij  tegen 
de  hoofdzaken  der  Schrift  alzoo  in  te  brengen  had. 

„God,  den  oorspronk  uyt  welke  alles  voort  komt»  is 'de 
gedaant-geever  van  alles,  of  heeft  alles  gemaakt,  dat  is: 
gedaante  of  gestalte  gegeeven.  Vraagd  imant  waarom  dat  ik 
niet  seg  schepper ,  om  dat  God  is  den  schepper  die  de  Waereld 
uyt  niet  geschaapen  heeft?  Die  sy  tot  antwoord,  dat  Gt>d 
oneygentlyk  gesegt  word  een  schepper  te  zijn,  omdat  een 
schepper  soodanigen  een  betekent  die  iets  schept,  'tzy  water 
uyt  de  bak  of  bry  uit  de  pot;  het  beteekent  ook  een  tuyg 
daar  men  mede  schept.  ( !)  Ten  anderen  en  is  de  Waereld  niet 
geschaapen  (of  liever  gemaakt ,  of  gedaante  of  gestalte  gegeeven) 
uyt  niet ,  maar  de  Waereld  in  't  algemeen  heeft  van  eeuwigheyd 
geweest,  of  die  hetselve  niet  belieft  te  gelooven,  die  most  die 
regel,  uyt  niet  komt  niet,  met  bondige  reden  konnen  weder- 
leggen, 't  zy  met  de  Schrift  of  met  de  Waerelds  wysheyd. 
Met  de  Schrift  en  kan  men  niet,  want  het  staat  in  de  Schrift 
niet,  dat  de  Waereld  uyt  niet  soude  gemaakt  zijn;  nog  minder 
kan  men  het  met  de  Waerelds-w\jsheyd  doen,  want  daar  strijd 
het  regt  tegen.  Soo  dat,  al  stond  het  al  in  de  Schrift  (gelijk 
't  nu  niet  en  doet)  het  evenwel  valsch  sijn  soude,  omdat  het 
tegen  de  Waerelds  wijsheyd,  die  op  de  rede  gegrond  is, 
stryd  "  2) 


1)  Bloemhof,  op  Synode  van  Dort. 

2)  Op  Öreateur,  Vgl.  Chaos. 


286 

De   schrift  maakt  gewag   van  een  algemeen  e  watervloed, 

sond-vloed  ....  Dat  somtijds  eenige  landen  zijn  ondergeloopen 

met  water  overdekt  geworden,  kan  wel  zijn;  maar  dat  de 

S^'^tse  aarde,  dewelke  rond  en  met  seer  hooge  bergen  versien 

met  water  rondom  dies  tijds  sonde  overdekt  ziJD  geweest, 

niet  mogelijk.  So  dat  het  maar  voor  een  onderlooping  van 

menige  landen  moet  verstaan  worden."  1) 

,  Arke ,  een  kist ,  waarvan  in  de  Schrift  gewag  gemaakt 
'^rord,  daar  van  allerley  reyn  gediert  seven  en  seven,  van 
't  onreyn  twee  en  twee>  manneken  en  wijf  ken  in  waren,  doe 
de  Watervloed  over  de  gantsche  Aarde  kwam ,  soo  die  schrijver 
meende:  dan,  't  is  die  man  goed  te  vergeeven,  hy  heeft  niet 
beter  geweeten  of  de  Aarde  is  plat  geweest,  en  daarom  heeft 
hy  gemeent,  dat  de  gantsche  Aarde  van  eenige  dagen  regens 
^on  bedekt  worden.  En  daar  kan  men  hem  nog  al  te  gemoet 
^onen  in  't  beschrijven  van  de  kist,  omdat  hy  der  niet 
^y  geweest  is,  nog  de  selve  gesien  heeft,  en  de  maat 
is  hem  vergeeten ,  en  een  kunstig  rekenaar  is  't  niet 
ff^^weest  om  de  maat  weer  uyt  te  vinden:  want  anders 
Boiide  het  my  wat  vreemd  dunken,  hoe  in  soo  kleynen  kist, 
melkers  langte  maar  was  dry  hondert  ellen,  de  breette 
Qfdg,  de  hoogte  dertig  ellen,  soo  groeten  menigte  van 
eren,  en  soo  veel  voeder  voor  meer  als  een  jaar  heeft 
tonnen  zqn.  Dog  hy  heeft  ervan  geschreven  gelijk  hy'er  van 
Kohoort  had." 

nTropheetj  een  voorsegger,  waarsegger,  die  iets  voorsegt, 
^^^  toekomende  te  sullen  geschieden:  maar  dat  het  waar  is, 
ST^beurt  selden,  dog  loogen  is  het  die  meesten  tijd,  of  dubbel- 
en duyster  is  het  altijd,  dat  een  voorsegger  voorsegt. 
^.nt  alsser  dan  eens  iet  komt  te  gebeuren,  datmen  der  soo 
naasten  by,  met  wat  by  te  doen  of  met  wat  af  te  doen, 
^at  wonderlijk  en  oneygentlijk  uyt  te  leggen,  toe  trekken 
,  soo  segt  men  ja!   die  man  heeft  waar  voorsegt,  al  had 


'^^     der  schoon  nimmer  van  gedroomt.  Gelijk  sulks  de  schriften 
^^^^"^  voorseggers  in  'tonde  verbond-boek  genoegsaam  te  kennen 


)  Op  Dihme. 


286 

geeven;  om  de  heydense  voorseggers  of  waarseggers  niet  eens 
bij  te  brengen." 

jfDemoniaak,  een  verrukte  van  sinnen ,  branksinnige  of  onsin- 
nige,  dolle  of  besetene,  die  van  een  onrejnie  geest,  dat  sijn 
onreyne  bedenkingen  gekwelt  zyn:  dit  is  een  seer  swaare  siekte 
of  gebrek;  't  welk  veroorsaakt  word  door  een  kwaade  gestelt- 
heyd  des  bloeds,  en  een  kwaade  gesteltheyd  en  swakheydder 
hersenen ,  waardoor  't  gemoed  ontroert  en  van  allerley  kwaade 
en  ongerijmde  bedenkingen  overheert  word;  onweetenheyd  en 
kleynmoedigheyd  doen  hier  ook  al  veel  toe." 

Doch,  genoeg  om  Koerbagh's  betoogtrant  in  het  licht  te 
stellen.  Kortelijk  moeten  wij  nog  aanstippen,  dat  hij  Jezus 
wel  beschouwde  als  een  groot  en  goed  man,  die  echter  noch 
Joden  noch  Christenen  „behouden"  had:  immers  zij  staken  nog 
even  vol  bijgeloof  als  altijd.  Uitdrukkelijk  ontkende  hij,  dat 
Jezus  Gods  zoon  zou  zijn,  en  noemde  hem  op  grond  van  s^fne 
schriftverklaring,  een  kind  van  een  onbekenden  vader.  1)  Het 
woord  diabolos  wilde  hij  overzetten  als  „aanklager"  of  » las- 
teraar", en  die  waren  er  genoeg  onder  de  menschen;  den 
Duivel  of  Satan  echter  achtte  hij  een  droombeeld ,  een  fictie.  2) 
Zoo  ook  de  engelen.  Hemel  en  hel  lagen  in  ons.  3)  Hij  ont- 
kende de  Drieëenheid :  „  een  versiering  der  geestemken ,  buyten 
de  Schrift."  4)  In  de  apostolische  geloofsbelijdenis  vond  hij 
tegenstrijdige  stellingen,  en  van  de  apostelen  afkomstig  was 
't  formulier  waarschijnlijk  niet.  5)  Ook  in  den  Heidelbergschen 
Catechismus  vond  hij  tal  van  leerstukken,  „die  onwaar,  onmo- 
gelijk, en  buiten  de  Schrift  zijn";  hij  zei  dus 't  geloof  daaraan 
op,  en  meende,  dat  ieder  „Hervormde"  daartoe 't  recht  had.  6) 
Bande  men  hem  dan  uit  de  staatskerk  —  wel,  hij  leefde  in 
een  land,  waar  men  gelukkig  het  recht  had  zich  in  kleinere 
„  kouwekens "   te    vereenigen ,    „  en    somtijds    heeft   een  kle3ni 


1)  Bloemhof^  op  Jesus  (in  't  bijvoegsel).  Ygl.  Evangdium, 

2)  Op  Duyvel,  Duyvdery  en  Satan  (*t  laatste  in  't  bijvoegsel). 

3)  Op  Paradijs. 

4)  Op  Triniteyt,  Vgl.  Persoon. 

5)  Op  Symbole. 

6)  Op  Catechismus. 


287 

konweken  meer  gemak  en  ligt  als  de  grooten/'  1)  Eén  rustdag 
de  week,  achtte  hij  een  zeer  goede  instelling.  Doch  welken 
de  overheyd  daarvoor  uitkoos  was  hem  onverschillig, 
79 'want  geen  dag  of  tijd  is  heylig  in  sik  self/*  2) 

't  Is  moeielijk  te  bepalen  in  hoeverre  Spinoza  op  deze  kritiek 
>ran  het  Christendom  van  invloed  is  geweest.  Waarschijnlijk 
hij  ^t  met  de  begrippen  geheel,  met  de  wijze  waarop  zij 
tgesproken  werden  slechts  ten  deele  eens.  Doch  vermoedelijk 
stond  Koerbagh  in  sommige  opzichten  ook  bij  Dr.  Van  den 
finden  en  Jan  Knol  in  't  krijt. 

Op  10  Juni  1666  deelde  Ds.  Leupen  (Leupenius)  in  den  Amster- 
damschen  Kerkeraad  mede ,  dat  hij  geweest  was  ten  huize  van 
de    gebroeders   Koerbagh,    en    met  Johannes,  den  proponent, 
gesproken    had  over   eenige  ^stucken  des  geloofs,  waer  in  hij 
eeer  ketters,  en  ongesondt  gevoelen  hadt";  dat  hij  ook  'teen 
en    ander  op  papier  had  gebracht,  en  daarbij  hardnekkig  vol- 
liield,  gestijfd  in  zijne  meeningen  door  zijn  broer,  den  advocaat. 
DezeKde  aanklager  berichtte,  dat  Adriaan  Koerbagh  een  kind 
had  verwekt  buiten  huwelijk,  een  misslag  die  hij  erkend  had, 
doch  niet  zoo   erg  opnam.  3)  De  kerkeraad  besloot  beide  ge- 
broeders tegen  den  volgenden  Donderdag  voor  zich  te  dagen, 
den  een  wegens  kettersche  gevoelens,  den  ander  wegens  hoererij, 
en    tevens    Ds.    d'Amour,   predikant  te  Sloten,  schriftelijk  te 
verbieden  den  proponent  Joh.  Koerbagh  tot  den  kansel  toe  te 
laten.  4)    Vermoedelijk  wel  bewust,  dat  „men  er  horens  bran- 
den"   zon,   gaven   de  Koerbagh's  aan  Ds.  Homma  te  kennen, 
dat  zij  geen  plan  hadden  te  verschijnen:  zij  werden  nogmaals 
ontboden,  doch  misten  ook  op  den  24»^^"  Juni  nog  op  't  appèl. 


1)  Op  Excommuniceerde,  een  uitvoerig  en  merkwaardig  artikel.  YgL 
Hèresie  en  Hereiicq. 

2)  Op   Sabbath,  oen  uitvoerig,  sarkastisch,  doch  logisch  gedacht  artikel. 

3)  Merkwaardig  is  zijn  oordeel  daarover  in  den  Bloemhof:  «Boelschap  of 
l^süschap  en  is  mede  in  sik  self  niet  kwaad,  alhoewel  sulks,  als  ook  het 
Teelhonwltjk,  bij  de  land-wet,  niet  sondenshalven,  maar  om  eenige  goede 
insigt  en  rede  verhoeden  werd.»  (Op  Concubine). 

4)  ProtokoUen  van  den  kerkeraad.  Vol.  XI,  f.  225. 


288 

De  derde  oproeping  gewerd  hun  met  de  boodschap  „niet  te 
compareeren  aan  de  tafel  des  Heeren"i  vóór  zij  zich  vertoond 
hadden.  1) 

'  Op  den  l^^n  van  de  volgende  maand  kwamen  de  „  zondaars " 
opzetten.  Adriaan  Koerbagh  werd  door  den  voorzitter  (Havicius) 
vermaand  over  zijne  „  oncuyschheyt  en  hoererye  ";  h\j  betoonde 
leedwezen,  beloofde  beterschap,  werd  „onder censore gesteld '\ 
en  kreeg  de  aanmaning  „zich  in  de  vreemde  gevoelens  van 
z^n  broeder  niet  te  mengen."  Johannes  Koerbagh  werd  onder- 
vraagd betreffende  zijne  gevoelens  over  „verscheyde  voorname 
poincten  der  Christelijke  religie",  doch  antwoordde  zoo  ver- 
ward, confuus  en  tegenstrijdig,  2)  dat  men  besloot  Ds.  Rulaens 
en  Ds.  Langelius,  benevens  den  broeders  des  kwartiers,  op  te 
dragen,  diezelfde  gevoelens  „pertinent  wt  te  halen  en  op  pam- 
pier  te  brengen,  en  devoir  te  doen  om  hem  tot  afstandt  van 
die  syne  dwalingen  te  brengen."  3)  Nog  had  deze  inquisitoriale 
commissie  hare  taak  niet  volbracht,  of  de  vraag  rees:  moest 
de  Classis  niet  van  dit  alles  op  de  hoogte  gesteld  worden, 
opdat  men  den  proponent  overal  van  den  predikstoel  kon  weren? 
Men  besloot  dit  met  weinig  woorden  te  doen,  wat  kort  daarop 
geschiedde.  4) 

Donderdag,  den  22sten  Juli  1666  berichtte  de  commissie  aan 
den  kerkeraad,  dat  zij  van  den  proponent  Dr.  Johannes  Koer- 
bagh een  overzicht  van  zijne  gevoelens  op  schrift  had  gekregen 
met  de  belofte,  daar  nog  „bewijzen"  te  zullen  bijvoegen, 
waarop  werd  goed  gevonden  „hem  op  de  sachtste  wijse  door 
de  broeders  des  quartiers  te  ontbieden,  opdat  de  vergaderinge 
in  sijn  persoon  te  beter  mocht  gerust  sijn.*'  5) 

Den  13<len  Juli  was  de  commissie  begonnen  hem  af  te  vragen 


1)  Protokollen  van  den  kerkeraad.  Vol.  XI,  f.  226,  227. 

2)  WaarschljnlQk  begreep  de  kerkeraad  in  't  eerst  tittel  noch  jota  van  zijn 
Spinozisme. 

3)  Md.,  VoL  XI,  f.  229. 

4)  ibid.,  Vol.  XI,  f.  230.  Vergadering  op  8  Juli  1666.  Mijne  aanteeke- 
ning  uit  de  notulen  van  de  Classis  draagt  den  datum  7  Juni  1666.  Dit  is 
blijkbaar  eene  vergissing.  Ik  vermoed  dat  het  17  Juli  moet  zijn.  (N.  S.). 

6)  Protokollen  van  den  kerkeraad.  Vol.  XI,  f.  233. 


289 

hij  den  catechismus   en  de  belijdenis  van  de  Nederlandsche 
exk,    mitsgaders    de    nadere    verklaring  over  eenige  stukken 
leer,  in  de  SynodeNationaalteDordrecht  vastgesteld,  voor 
reenkomstig   hield   met   Gods   woord,   volgens  zijne  onder- 
kening  in    1660   gedaan.   Hij    antwoordde    bevestigend,  er 
\] voegende    „pro  hoc  tempore ^^  en  „in  fondamentalibus'*.  Daar- 
boven werden   hem   door  den  weleerwaarden  Pieter  Leupen 
Ljf  vragen   gesteld.  P  Wat  hij  van  God  gevoelde?  Zijn  ant- 
oord   daarop,   in   de   verklaring  en  de  bijgevoegde  bewijzen, 
dde  vrij  Spinozistisch :  hij  verklaarde  nl.  „dat  Godt,  zijnde 
oneyndig   weesen,    buyten    hetselve    geen   weesens    meer 
oxi.de    sijn,    dat   alle    schepselen    sijn,    geen   weesens,    maer 
dificatiën    oft  wijse  van  bestaan,  door  haer  ruste  en  bewe- 
ge   bepaalt  off  uytgebreydt."   Maar  in   dit  opzicht  liet  hij 
clu    wat   „onderrichten",  en  hield  ook  niet  al  te  hardnekkig 
t  Étan  de  leer,  dat  de  wereld  niet  uit  niet  geschapen  was. 
Wat   hij    van    de   Drieëenheid   hield?    Hij    ontkende,    dat 
romtrent   iets   in    de    Schrift    stond,    of  te   bewijzen  viel, 
plooide  langzamerhand  ook  in  dezen  bij.  3^  Wat  hij  dacht 
de   Heilige   Schrift.   Hier  luidde   zijn   antwoord   nog  vrij 
olitzinnig ,  zoodat  er  bijna  geen  aanmerking  op  gemaakt  werd. 
£oe  hij  gezind  was  jegens  de  verkondiging  van  Gods  woord  ? 
\i    was  welgezind  jegens  de  trouwe ,  waarachtige  verkondiging 
^^■=*    woords,  en  achtte,  hetgeen  daarin  door  de  Gereformeerde 
gedaan  werd,  voor  zuiver,  f, in  fondamentalibus'\  59  Wat 
e   meening  was  van   de  opstanding  der  dooden?  Daarvan 
ende    hij    geen   duidelijk    denkbeeld   te    hebben   en    stelde 
^^^*^.rin    ook  niet  ten  voornaamste  zijne  zaligheid.  Doch,  nader 


"^^^ierricht,  draaide  hij  in  dezen,  alsook  in  't  geloof  aan  hemel 
Lel,  eenigermate  bij.  1) 

lij    zijne   verschijning   voor   den    kerkeraad  werd   dit  alles 

^^:rgelezen ,  en  hem  daarna  aangezegd ,  dat  „  het  de  vergadering 

had  bedroeft,  dat  hij,  hebbende  verscheyde  bedenckelyke 

oelens,    qualyck    had    gedaen,    deselve    onder    gemene    en 


^)  Beide  stukken  zgn  in  extenso  overgenomen  in  de  ProtokoUen  van  den 
^^^keraad.  Vol.  XI,  fol.  234,  235. 

19 


geringe  Inyden  gemeen  te  maken",  doch  dat  het  haar  ver- 
heugde ,,  dat  hij  nu  naerder  tot  het  gemeene  gevoelen  der 
kerke  kwam/*  Of  hij  zich  nu  in  alles  ,,gelijckformich"  gevoelde 
met  de  Grereformeerde  kerk?  Op  zijn  bevestigend  antwoord 
werd  hij  aangemaand  zich  zorgvuldig  te  wachten  voor  zulke 
„  bedenckelycke  wijsen  van  spreecken  by  geringe  en  slechte 
luyden**;  men  zou  hem  ,, dulden"  doch,  op  z^n  vraag  of  men 
Ds.  d'Amour  wilde  aanschrijven,  hem  weer  tot  den  kansel  toe 
te  laten ,  volgde  het  antwoord ,  dat  dit  niet  stond  b^  den  kerke- 
raad,  maar  bij  de  Classis.  1) 

Ds.  Leupenius  deelde  haar  op  23  Augustus  mede ,  dat  Koer- 
bagh  aan  den  kerkeraad  „  contentemenf  had  gegeven.  Onge- 
veer veertien  dagen  later  riep  zij ,  vooraf  op  de  hoogte  gesteld 
van  al  wat  er  voorgevallen  was,  den  lastigen  proponent  voor 
zich,  en  gaf  hem,  met  dezelfde  vermaning  als  de  kerkeraad, 
het  recht  terug  den  kansel  te  betreden.  2) 

De  rol,  die  Johannes  Koerbagh  in  dit  eerste  bedrijf  van  he#" 
ketterproces  heeft  gespeeld,  is  niet  erg  schitterend.  Hij  stonc» 
nog    niet   vast   in   zijne    schoenen,  en  liet  zich  misschien  w 
wat  al   te   gauw   van    ongelijk  overtuigen.  Maar,  wij  moeter 
bedenken ,    dat  het  waarschijnlijk  Adriaan  Koerbagh  gewees  3 
is,   die  't  meest  met  Spinoza  omging;  dat  deze  mogelijk  lan 
geaarzeld  heeft  vóór  hij  zijn  broeder  in  de  nieuwe  leer  in  wijdde  ,"i. 
dat  Johannes ,  bij  hardnekkig  volhouden ,  gevaar  liep  alle  kans 
op  eene  betrekking  te  verliezen. 

Het  valt  niet  te  ontkennen ,  dat  de  kerkeraad  van  zijn  kant 
vlug  en  verstandig  heeft  gehandeld.  Zijn  wij  ook  geneigd  alle 
geloofsonderzoek  en  geloofsdwang  af  te  keuren,  het  gold  hier 
iemand ,  die  krachtens  zijn  beroep  behoorde  tot  de  woordvoerders 
der  kerk,  die  zich  eens  vrijwillig  verplicht  had,  haar  en  hare 
leer  te  verdedigen ,  die  er  blijkbaar  op  gesteld  was  in  die  kerk 
te  blijven.  Men  begreep  echter,  dat  geen  vijand  zoozeer  te 
vreezen  staat  als  de  vijand  binnen  de  muren.  Tijdens  dit 
eerste  bedrijf  van  de  zaak  Koerbagh  heeft  de  kerkeraad  naar 


1)  Protokollen  van  den  kerkeraad.  Vol.  XI,  fol.  234.  Yergad.  op  5  Ang.  1666. 

2)  Notulen  yan  de  Classis,  op  23  Aug.  1666,  en  6  Sept.  1666. 


r 


291 

en  andere  „ketters"  omgezien.  Of  daarvoor  geen  reden  was ? 
In  het  laatst  van  1664  was  Adam  Boreel  op  zeventigjarigen 
l^^fkijd  gestorven.  1)  In  Louwmaand  1665  was  het  College,  in 
Ix^^t  huis  dat  hij  gehuurd  had  op  't  Rokin,  door  de  magistraat 
^  £edissolveerd  *'.  Met  1  Mei  1665  huurden  echter  een  twintig- 
t^m-1  CoUegianten  het  huis  opnieuw,  voor  den  tijd  van  twee 
j^B.3ren ,  gezamenlijk  de  kosten  dragende.  2)  Tot  de  contribuanten 
l>  ^hoorden  o.  a.  Dr.  Galenus  Abrahamsz. ,  de  Sociniaan  Frans 
"Hyper,  Michiel  Comans,  en  Vondels'  verwant  Jacob  Linnich 
jonge.  Eerst  in  December  1666  liepen  „  de  dwaalgeesten " 
^er  bij  den  kerkeraad  in  de  gaten;  Galenus,  Moorman,  Jan 
en  Piet  er  Serarius  traden  op  als  sprekers,  naar  bericht 
en  telden  soms  meer  dan  twee  honderd  menschen  onder 
gehoor.  3) 
"Wel  hadden  Burgemeesteren  beloofd  te  zullen  „  vigeleeren"  4) 
een  jaar  later  vergaderden  de  CoUegianten  er  nog  lustig 
los.  5)  Nadat  Ds.  Schulerus  eens  weder  „  eenige  openinge 
cnde  de  schandaleuse  vergaderinge ''  gedaan  had,  werd 
oten  aan  de  magistraat  te  remonstreeren ,  dat  de  CoUe- 
:Kiten  opnieuw  „sterker  en  frequenter"  bijeen  kwamen  dan 
te  voren,  en  te  verzoeken  hunne  vergadering  te  dissol- 
ren  en  tegen  te  gaan.  Op  den  laatsten  Maart  1667  kreeg  de 
keraad  het  geruststellende  bericht,  dat  Burgemeesteren  „den 
huurder  van  't  vergaderlokaal  aan  de  Socianen"  —  die 
hts  tot  1  Mei* recht  hadden  —  „op  straffe  van  ongenade 
^den  gelast  zijn  lokaal  daarvoor  niet  meer  te  verhuren;  en 
OU  niet  meer  geschieden."  6) 


3.)  Van  Slee,  de  Rgnsb.  CoUegianten,  blz.  138,  noot. 
S)  Van   Slee  geeft  op   blz.  161,  noot,  de  volledige  lyst  der  deelnemers. 
hQ    las   enkele  namen,  o.  a.  Jacob  Linnich,  minder  juist.  Natuurlijk 
ik  't  oorspronkelijke  stuk  gezien. 

3)  ProtokoUen  van  den   kerkeraad,  Vol.  XI,  f.  192,  199.  (Vei^d.  van 
en  17  Dec.  1665). 

4)  ibid.  Vol.  XI,  f.  206.  (Vergad.  11  Febr.  1666). 

5)  Und.  Vol.  XI,  f.  264.  (Vergad.  27  Dec.  1666). 

6)  Und.  Vol.  XI,  f.  283,  286,  288.  (Vergad.  24  Febr.,  24  en  31  Maart 
67).  Voor  eene  grondige  beoordeeling  van  J.  C.  van  Slee*s  bekroond  werk 


292 

't  Is   te   hopen»    dat   de    eerwaarde   kerkeraad   niet   al 
zeer    in    de    wolken    is    geweest    over    deze    blijde   tijdin 
Want....   de   ronde   goden  der  Collegianten  vermochten  me 
op    't  gemoed   van   den  verhuurder  dan  de  Burgemeesterlijl 
ongenade ! 


over  de  Bgnsbnrger  Collegianten  vergelijke  men  eens  wat  hier  medegede* 
wordt,  met  hetgeen  de  heer  Van  Slee  over  't Amsterdamsche  College  wist 


X. 


Ebn  Kettbrproces. 

I 

^^J)  den  19den  Juni  1667  werd  aan  den  kerkeraad  bekend 
,  ^^"^aakt,  dat  de  proponent  Johannes  Koerbagh  opnieuw  „  seer 
^  ^^t^rlijck"  begon  te  spreken  over  de  Heilige  Schriftuur  en 
,  ^X  Catechismus,  waarop  besloten  werd,  dat  de  broederen  van 
wartier  hem   daarover  zouden  aanspreken  en  rapport  doen 


hunne  bevinding.  1)  Nog  vóór  zij  die  taak  hadden  uitge- 

,,werd   ingebracht,  dat  die  schandelycke  vergaadering 

^^X*     Galenisten,    niettegenstaande    expres    verbodt   van    den 

8^>7^chte,   alsnoch  vergadert,  de  voldoeninge  Christi  opentlick 

^^^lilient,    en    aanneemt    sulx   te    bewijsen,    indien    men    haer 

^tientie  procureert,  en  meer  diergelyckestoutichedenpleeght'*. 

Men  besloot  dat  de  voorzitter  (Ds.  Sam.  Coop  a  Groen)  met 

^jn  ouderling  de  zaak  aan  Burgemeesteren  zou  remonstreeren;  2) 

4eze  beloofden  de  vergaderingen  te  zullen  weren  „  indien  eenige 

vilipendie   geschiedde".    Ook  werd  medegedeeld  dat  Johannes 

Koerbagh   de  feiten,  hem  ten  laste  gelegd,  loochende,  zoodat 

den  broederen  verzocht  werd  „verders  een  ooge  in  het  zeylte 

houden".  3) 

Of   Dr.    Galenus   inzage    dat    de    stoutigheden ,    die   in  zijn 

college   op   het   Rokin    „geventileerd"    werden,*   per  slot  van 

rekening  op  zijn  kerfstok  zouden  gebracht  worden?  "Wij  weten 


1)  ProtokoUen  van  den  kerkeraad,  Vol.  XI,  f.  303. 

2)  Und.,  Vol.  XI,  f.  305.  (Verg.  16  Juni  1667). 

3)  Und.,  Vol.  XI,  f.  306,  307.  (Verg.  23  Juni  1667). 


het   niet;   doch  zooveel  is  zeker ^  dat  hij  zeer  verstandig  han 
delde,    door   omstreeks   dezen  tijd  Amsterdam  als  woon] 
met  Beverwijk  te  verwisselen :  1)  hij  kon  als  van  ouds  voort| 
met  college  houden,  zonder  dat  de  Amsterdamsche  kerkei 
vat   op   hem   had.    Het   scheen   wel,  dat  de  bijeenkomsten 
drukker  bezocht  werden,  naarmate  de  ketterijen,  die  men 
leerde,    toenamen;    daar    echter    het    voortdurende    „remo- 
streeren  "    zonder   bewijsstukken   weinig  hielp,  droeg  de  k< 
keraad  aan  Ds.  Schulerus  op  „  documenten ''  te  zoeken.  2) 
gevolg  van  die  opdracht  was  misschien,  dat  in  eene  volg< 
vergadering   der  CoUegianten  „eenige  proponenten"  aanwei 
waren,  3)  die  er  o.  a.  ook....  JohannesKoerbaghontmoeti 
Ds.  Leupenius  waagde  het,  hem  daarover  aan  te  spreken ,  mi 
werd   zoo   onvriendel^k   afgescheept,  dat  hij  voorstelde  K(^»< 
bagh    opnieuw    voor   den   kerkeraad   te   dagen.   4)   Vóór 
geschiedde  werd  een  der  bedoelde  proponenten  uitgehoord, 
mededeelde,    dat   in   het   college   openlijk   was   beweerd, 
Christus  geen  God,  doch  slechts  een  voornaam  leeraar  gewd< 
was,    wat   meif  al   reden   genoeg   vond  om  hem  te  vereer < 
Johannes   Koerbagh   had  „onder  de  voorste  hoofden*'  gezei 
en    „opentlyck    gesustineert,    dat   sulcke   vergaderingen 
geoorloft   waren";    een'    proponent,   die  daar  tegen  opkwi 
had   hij  geantwoord,  dat  men  „by  form  van  dispuyt  wel  y- 
mochte    voorstellen,    schoon    men   sulx   niet   gevoelde".    M< 
besloot   niet   alleen  hem  voor  den  kerkeraad  te  roepen,  mt 
ook   opnieuw    de   „schadelijkheden   en  gruwelen*',   die  in  b* 
College    werden    voorgestaan,    te   remonstreeren   aan 
meesteren.  5) 

Was  de  kerkeraad  weinig  gesticht  over  Koerbagh's  gedrag— *8 


1)  Notulen  van  de  Classis.  Vergad.  van  25—27  Juli  1667.  Als  de 
van  Slee  dit  feit  geweten  had,  zou  hem  veel  zonderlings  in  Galenus* 
gend  leven  verklaarbaar  ztjn  geworden. 

2)  Protokollen  van  den  kerkeraad.  Vol.  XI,  f.  344.  (Vergad.  24  Nov 
8  Dec.  1667). 

3)  ibid.  Vol.  XI,  f.  348.  (Vergad.  15  Dec.  1667). 

4)  ibid.  Vol.  XI,  f.  350.  (Vergad.  22  Dec.  1667). 

5)  ibid.  Vol.  XI,  f.  351.  (Vergad.  29  Dec.  1667). 


en 


296 

liij    Tan  zijn  kant  kon  't  maar  moeielijk  verkroppen,  dat  men 
zoo    nauwlettend  toezag  op  z^n  gangen,  en  hem  zoo  onophou- 
delijk lastig  viel.  Toen  hem  dus,  op  6  Januari  1668  voor  den 
kei*]keraad   verschenen,   zijn   begane  fout  en  onvoorzichtigheid 
onder  het   oog   werd   gebracht,  voer  hij  uit  „met  een  groote 
onst:uymicheyt ,   niet   als    een  theologiae  doctor,  noch  als  een 
disoipel   van    de   Meester    der   sachtmoedicheyt,  maer  als  een 
rctsent  off  beseten  mensch."  Nadat  hij  een  poosje  buiten  gestaan 
ha.d ,  vroeg  men  hem  af ,  of  hij  vergaderingen  als  die  op  't  Rokin 
Soedkeurde?  Wel  ter  snede  antwoordde  hij,  dat  Paulus  ze  goed- 
feöTxrde,  en  verwees  daarbij  op  1  Corinthen,  Hst.  14.  Opnieuw 
S^'V'raagd,   wat  hem  dacht  van  confessie  en  catechismus,  ant- 
"^oordde   hij,   dat  hij  die  aannam,  voor  zooverre  zij  met  Gods 
"^^oord  overeenkwamen.  Herinnerd  aau  zijne  onderteekening  der 
^oimiulieren ,    liet   hij    zich   ontvallen,   dat   hij  toen  niet  beter 
'^^^öt,    maar   nu   wijzer    was.    De   eerwaarde  vergadering  wist 
^^^►xiwelijks,  wat  te  doen  met  iemand,  die  „sulck  een  mercke- 
'■'3^Cike  oneerbiedicheyt  en  genoechsameverachtinge"  jegens  haar 
^ •^'toonde;    zij    vroeg   hem   dus    ten  laatste  af:  Of  hij  de  kerk 
chuldigd  had ,  dat  zij  zocht  den  catechismus  te  canoniseeren  ? 
"^     Welk    hij    erkende    en   met   genoegen   zou  bewijzen.  Of  hij 
^^^^^nfessie   en   catechismus  hield  voor  overeenkomstig  met  Gods 
^^^tDord?     Hij     was    niet    voornemens    zich     daarover    uit    te 
^^ten.  1) 

Na  veertien  dagen  bedenktijd  werd  hem  de  laatste  vraag 
^^J>nieuw  gesteld.  Weer  luidde  zijn  antwoord,  dat  hij  belijdenis 
^^  catechismus  aannam,  voor  zooverre  de  „ fondamentalia " 
^•^«iging,  maar  dat  hij  niet  in  bijzonderheden  wilde  treden.  2) 
-^ïen  besloot  hem  nog  acht  dagen  bedenktijd  te  geven,  en  de 
^«ak  aan  de  Classis  mede  te  deelen.  Ook  den  24sten  Januari 
"Peigerde  hij  echter  nadere  opheldering  te  geven,  als  vroeger 
^ontkennende,  dat  de  kerkeraad  het  recht  had,  hem  dergelijke 
"dragen   te    stellen.  3)    Tegen    den  SO^ten  dier  maand  werd  hij 


1)  ProtokoUen  van  den  kerkeraad.  Vol.  XI,  f.  353. 

2)  ibid.  Vol.  XI,  f.  361.  (Vergad.  19  Januari  1668). 

3)  ibid.  Vol.  XI,  f.  364. 


296 

dus  voor  de  Classis  bescheiden ,  die  echter  te  vergeefs  wachtte 
op  zijne  komst.  1) 

De  geneesmeester  en  advocaat  Adriaan  Koerbagh  had  onder- 
tusschen  bij  den  drukker  Herman  Aeltsz,  woonachtig  in  de 
Beverstraat  bij  den  Dam  2)  het  boekje  laten  verschijnen, 
waaruit  wij ,  in  een  vorig  hoofdstuk ,  een  overzicht  samen  lazen 
zijner  Spinozistische  en  godsdienstige  gevoelens.  Het  droeg 
den  titel:  „Een  Bloemhof  van  allerley  lieflijkheyd  sonder 
verdriet,  geplant  door  Vreederijk  Waarmond,  ondersoeker  der 
waarheyd ,  tot  nut  en  dienst  van  al  die  geen ,  die  der  nut  en 
dienst  uyt  trekken  wil.  Of  een  vertaaling  en  uytlegging  van 
al  de  Hebreusche,  Grieksche,  Latijnse,  Franse,  en  andere 
vreemde  bastaartwoorden  en  wijsen  van  spreeken ,  die  (*t  welk 
te  beklaagen  is)  soo  in  de  Godsgeleertheyd ,  regtsgeleertheyd , 
geneeskonst ,  als  in  andere  konsten  en  weetenschappen ,  en  ook 
in  het  dagelijks  gebruyk  van  spreeken,  in  de  Nederduytse 
taal  gebruykt  worden."  Sommige  exemplaren  droegen  daar- 
onder de  valsche  aanwijzing :  „  Gedrukt  te  Leyden  voor  Goed- 
aart  Onderwijs,  in  't  Jaar  1668",  doch  de  meeste  terecht: 
„gedaen  door  Mr.  Adr.  Koerbagh,  regtsgel.  en  geneesmr. 
*t  Amsterdam,  Gedrukt  voor  den  Schrijver,  In 't  jaar  1668 '\  3) 

Volijverig  voor  den  bloei  onzer  taal,  deed  het  hem  leed  te 
zien,  hoe  nog  dagelijks  door  allerlei  vakgeleerden  eene  taal 
gebruikt  werd,  zoo  doorspekt  met  uitheemsche,  voor  het  volk 
onverstaanbare  woorden,  dat  het  den  gemeenen  man  uiterst 
moeielijk,  zoo  niet  onmogelijk  gemaakt  werd,  voort  te  komen 
op  de  baan  der  ontwikkeling,  of  zelfs  de  eerste  gronden  der 
wetenschap  te  leeren  kennen.  Er  is  wel  eens  beweerd,  dat 
Koerbagh  slechts  voor  den  vorm  een  woordenboek  had  ver- 
vaardigd om   zijne  „  goddelooze ''  meeningen  te  beter  aan  den 


1)  Notulen  van  de  Classis  op  30  Jan.  1668. 

2)  De  naam  blijkt  uit  de  Amst  Confessieboeken.  Aeltsz  of  Aaltsz  staat 
yermeld  btj  Ledeboer,  De  Boekdrukkers,  Dev.  1872,  als  werkzaam  tusschen 
1663—1684. 

3)  Het  boekske  heeft  een  voorwoord  van  12  blz.;  een  lofdicht ,  geteekend : 
«Zijt  Voor  Ider»,  en  672  dicht  bedrukte  bladzijden  tekst. 


297 

slu  te  brengen ;  1)  doch  dat  geheel  ten  onrechte.  Immers  ook 

vixjeger   had   hij   reeds  een  woordenboekje  samengesteld  2)  en 

oojk    hier  van  duizenden  uitheemsche  woorden  eene  korte  doch 

«eer    juiste    verklaring    gegeven.    Overal   waar   hij  het  noodig 

Vond,   gaf  hij  daarbij  breedvoerige  uitleggingen,  zoowel  waar 

ori  ei  e  rwerpen   uit  de  planten  kunde ,  als  waar  rechtsgeleerde  of 

geneeskundige   kwesties    ter    sprake    kwamen.    En  zoomin  als 

^o^xbagh    d4dr   schroomde  meeningen  aan  ten  dag  te  leggen, 

^i^       van    de    algemeen    geldende    afweken,   zoomin   ontzag  hij 

^^^^ti^     zijne  opinie  te  verkondigen,  waar  hij  onderwerpen  moest 

x^)eren    van    wijsgeerigen    of  godgeleerden   aard.  Nu  wilde 

^lukkig    het   toeval,    dat    door   zijn   omgang  met  Spinoza, 

den   Enden  en  Jan  Knol,  in  geen  eokel  vak  van  kennis 

^  gevoelens  sterker  tegen  de  heerschende  indruischten  dan 

dddr.  Begrijpt  men,  dat  hij  niet  zwijgen  kon? 

XlITit   taalkundig    oogpunt   is   zijn  werk  niet  onverdienstelijk. 

^stal   is   zijne   vertaling  der  woorden  nauwkeurig  en  goed; 

Cihts   waar   hij   op   etymologisch  gebied  treedt,  doet  hij  ons 

^i.k  lachen.  Doch  men  moet  bedenken ,  dat  die  tak  van  kennis 

nog    niet  was  uitgeschoten.  Wat  taalgevoel  betreft,  kan 

arbeid  de  vergelijking  met  die  van  zijn  tijdgenoot  en  vriend 

€3ewijk   Meijer  zeer  wel  doorstaan.  Onmogelijke  Hollandsche 

orden   als    bij    den   laatste    zoo    dikwijls    voorkomen,  vindt 

:n  bij  Koerbagh  slechts  zelden. 

«Men  vlegt  dit  hoofd  een  krans  van  Mjrten  en  Lauwricr, 
Dat  ons  de  weetenschap  in  suyver  Duyts  wil  leeren» .... 

Soo    schreef   waarschijnlijk    een    van   Koerbagh's   vrienden, 
zekere   IderhofF,    in    zijn    lofdicht   vóór  den  Bloemhof.  3) 


H)  In  den  Catalogus  van  Crevenna  heet  het  van  hem:  «auteur  scélérat, 
&  a  phs  occasion  de  ce  Dictionnaire  pour  produire  les  plus  abominables 
^iétés,  dont  un  fanatique  incrédole  pulsse  être  capable». 

^)  Zie  boven»  blz.  234.  Daar  mtj  van  dat  eerste , rechtsgel.  woordenboekje 
één  exemplaar  bekend  is,  en  Koerbagh  in  den  Bloemhof  opnieuw  aan 
'^  vak  eene   groote  plaats  inruimt,  vermoed  ik,  dat  misschien  de  geheele 

laag  van  'teerste  boekje  door  brand  of  iets  dergelijks  vernietigd  is. 

3)  De  veronderstelling  van  den  heer  Leendertsz.  dat  deze  —  in  de  proces- 
en  eenige  malen  genoemde  persoon  —  zich  achter  de  spreuk  «Zijtvoor 

er»  verborg,  lijkt  mij  niet  kwaad. 


298 

jpMaar,  heeft  hij  dat  gemeend,  dan  heeft  hij  of  den  tijd  waarin 
hij  leefde,  of  het  boek  van  zijn  vriend  in  het  geheel  niet 
begrepen.  Geheel  iets  anders  dan  een  myrte-  of  lauwerkrans 
had  hij  te  wachten ,  die  zich  over  godsdienst ,  kerk  en  kerkleer 
uitlaten  dorst  als  deze/' 

Ongeveer  half  Februari  1668  zag  de  Bloemhof  het  licht, 
en  vond  terstond  talrijke  koopers,  want  nog  nooit  was  zóó 
boud  gesproken  als  hier!  Den  23sten  dier  maand  was  het  werkje 
reeds  ter  kennisse  gekomen  van  den  kerkeraad,  die  terstond 
besloot  de  voornaamste  staaltjes  aan  Burgemeesteren  en  den 
Voorzitter  der  Schepenbank  te  „ remonstreeren ",  „opdat  sulck 
een  lastermont  en  penne  door  haer  Autoriteyt  mocht  werden 
ingetoomt."  Beide  broeders  werden  tegen  den  volgenden  Don- 
derdag voor  den  kerkeraad  bescheiden ,  Johannes  tegelijkertijd 
aangezegd,  dat  zijne  zaak  voor  de  Classis  „bankvast'^  was, 
en  hij  zich  dus  van  het  avondmaal  moest  onthouden.  1)  Den 
24sten  Februari  trokken  Ds.  Kieft  en  Ds.  Heydanus ,  vergezeld 
van  den  ouderling  Bailli ,  ten  stadhuize  om  de  zaak  te  remon- 
streeren.  Burgemeesteren  antwoordden,  dat  „alberijts  alle  de 
exemplaren  van  het  geseyde  Boeck  waren  opgehaelt",  en  dat 
zij  „alle  verdere  ordre  souden  stellen  die  haer  £.  sullen  oor- 
deelen  met  de  eere  Godes,  desselfs  kerck  en  stat,  te  conve- 
nieeren.''  2)  Doch,  wie  ook  gaarne  zijne  handen  in  een  bosch 
doornen  en  brandnetels  mocht  steken,  Amsterdams  Burger- 
vaderen niet.  En  toen  de  zaak-Koerbagh  den  volgenden  dag 
opnieuw  „in  deliberatie  gelegd*'  werd,  besloten  zij  „zich  de 
zaak  niet  aan  te  trekken,  maar  aan  den  heer  Hoofdofficier 
(Comelis  Witsen)  over  te  laten,  „of,  en  hoedanig  een  actie  hij 
tegen  Koerbagh  dacht  in  te  stellen."  In  eene  vergadering  van 
alle  de  Burgemeesteren,  op  één  na,  werd  Witsen,  den  derden 
Maart,  van  dit  besluit  kennis  gegeven.  3)  Maar  ook  Schout 
Witsen  had  weinig  zin  zijn  hand  te  steken  in  een  wespennest ; 
hij    deed  intusschen  wat  hij  doen  kon,  ging  naar  Koerbagh's 


1)  Protokollen  van  den  kerkeraad.  Vol.XT,  f.372.(Vergad.23Febr.  1668). 

2)  Dageltjksche  Notulen  van  Heeren  Burgemeesteren,  op  ^tAmst  archiel 

3)  ibid.  Dit  is  't  eenige  feit  van  dien  aard ,  wat  daarin  —  voor  zoover  ik 
kon  nagaan  —  vermeld  wordt. 


299 

huis,  die  bekende  't  boekje  gemaakt  te  hebben,  en  beloofde, 
ingeval  hij  ontboden  werd,  altijd  te  zullen  compareeren.  Ook 
nam  de  Schout  alle  exemplaren,  die  nog  op  Koerbagh's  kantoor 
gevonden  werden ,  in  beslag ,  doch  den  schrijver  zelf  gevangen 
nemen  dorst  hij  niet,  daar  „Burgemeesteren  daarin  zwarigheid 
maakten."  1)  Wijl  echter  de  ontzetting  en  het  misbaar  over- 
at „godslasterlijke ''  boek  bij  den  dag  toenam ,  meende  Adriaan 
Eoerbagh  wijs  te  doen,  zijne  minder  vrijzinnige  stadgenooten 
wat  uit  den  weg  te  loopen ,  en  begaf  zich  naar  Kuilenburg  — 
in  dien  tijd  eene  heerlijkheid,  behoorende  aan  den  graaf  van 
Waldeck,  waar  onze  Staten  niets  te  zeggen  hadden,  en  dus 
tal  van  voortvluchtigen  eene  schuilplaats  zochten.  Vandaar 
uit  gaf  hij  Schout  en  Schepenen  van  zijn  vertrek,  en  deredenen 
daarvoor,  schriftelijk  kennis.  2) 

Johannes  Koerbagh ,  op  Donderdag  1  Maart  voor  den  kerke- 
raad  verschenen ,  stond  nu  vaster  in  zijne  schoenen  dan  ooit ; 
hij  loochende,  dat  er  over  de  Drieëenheid  iets  in  de  Schrift 
stond;  ontkende  de  schepping  uit  niets;  betreurde  het  feit, 
dat  hij  vroeger  de  formulieren  onderteekend  had,  en  vond 
„dat  het  concept  van  datter  alleen  een  oneyndige  geest,  en 
een  oneyndich  lichaam  is,  alleen  onderscheyden  in  verscheyde 
modificatiën,  begr^pende  in  sich  de  Schepper  en  alle  schep- 
selen, so  heel  vreemt  niet  en  is."  Betreffende  het  „  lasterboeck  " 
van  zijn  broer  bekende  hij,  daarin  enkele  dingen  gecorrigeerd 
te  hebben.  Zijne  zaak  werd  verwezen  naar  de  Classis ;  3)  deze 
hield  den  19<^«"  Maart  eene  buitengewone  vergadering,  waarin 
de  gedaagde  verscheen.  Hij  bleef  in  alle  opzichten  volharden 
bij  zijne  gevoelens,  en  verklaarde  bovendien  „niet  gehouden 
te  zijn  sijne  conformiteyt  te  verclaren  met  de  Catechismus 
en  confessie."  Wie  dat  van  hem  eischten,  approbeerden  daar- 
mede de  traditie  van  het  Pausdom;  „dat  sulcks  alsdan  is 
inge voert ,  als  wij  afgedwaelt  sijn  van  het  woort  der  waarheyt ; 


1)  Volgens  Bontemanters  aanteekeningen. 

2)  ibid, 

3)  Protokollen  van  den  kerkeraad.  Vol.  XI,  f.  374. 


dat  hij  wel  eer  onnoosel  was,  doe  hij  onderteeckende ,  maer 
nu  hadde  een  beter  gevoelen.'*  De  Classis  besloot,  dat  hij 
wegens  zijn  „  ongesonde  leere"  onwaardig  was  voortaan,  zoo- 
lang zij  daarbij  bleef,  den  preekstoel  te  betreden;  intusschen 
gaf  zij  hem  nog  tot  de  gewone  vergadering  in  Mei  bedenktijd. 
Toen  den  proponent  dit  op  allesbehalve  vriendelijke  wijze  werd 
medegedeeld ,  werd  ook  hij  „  onstuimig "  en  verbolgen ,  1)  en 
voerde  Ds.  Horama,  die  scherpe  woorden  tegen  hem  bezigde, 
te  gemoet:  „Ds.  Homma,  't  is  goed,  dat  gij  geen  mes  hebt"| 
daarmede  zinspelende  op  het  feit,  dat  Homma,  nog  proponent 
zijnde ,  iemand  met  een  mes  had  verwond.  Dominee  Danekertsi, 
die  ook  tegen  Koerbagh  uitvaarde,  slingerde  hij  in  't  gezicht: 
„Wat  wil  Kampen,  Deventer  en  Zwol?"  gevende  daarmede 
te  kennen  dat  Danckerts  gaarne  vroolijk  is,  en  alsdan  voor 
gewoonte  geeft  drie  roemers  tegelijk  op  zijn  hand  te  nemen, 
daarbij  zeggende:  „daar  gaat  Kampen,  Deventer  en  Zwol". 
De  dominee  van  's  Graveland ,  genaamd  . . . . ,  zei  stillekens 
tegen  zijn  buurman:  „ik  zal  stilzwijgen,  of  anders  krijg  ik 
mede  een  beurt",  willende  zeggen:  ik  heb  vroeger  ook  iemand 
gekwetst.  2) 

Men  meene  niet^  dat  de  kerkeraad  intusschen  stil  zat.  Op 
den  Ssten  Maart  kon  Ds.  Heydanus,  op  den  22sten  daaraanvol- 
gende Ds.  Kieft,  Heydanus  en  broeder  Bailli ,  op  den  20»^^  April 
wederom  Ds.  Heydanus  aan  de  eerwaarde  vergadering  rappor- 
teeren ,  dat  zij  óf  Burgemeesters ,  óf  Schout  en  Schepenen  over 
de  zaak  hadden  aangesproken,  en  toen  de  kerkeraad  „van 
ter  zijde"  vernam,  dat  Adriaan  zich  te  Kuilenburg  ophield, 
werd  dat  door  zooveel  monden  mogelijk  aan  de  magistraat 
bekend  gemaakt.  3)  Op  den  7<^en  Mei  verscheen  Johannes  nog- 
maals voor  de  Classis ,  en  hoewel  hij  ongeschokt  bij  zijne  over- 
tuiging bleef  volharden,  wist  hij  te  verkrijgen,  dat  men  eene 


1)  Notulen  van  de  Classis,  extraord.  verg.  op  19  Maart  1668. 

2)  Anecdote  btj  Bontemantel  opgeteekend,  en  hier  op  den  juisten  datum 
gesteld.  Ik  oordeelde  het  wenschelgk  ze  te  vermelden,  om  de  soort  van  men- 
schen   te   kenschetsen,   die  zich  opwierpen  als  rechters  in  geestelgke  zaken. 

3)  ProtokoUen,  Vol.  XI,  f.  377,  379,  383,  vergad.  op  de  genoemde  datoma. 


301 

commissie  van  vier  predikanten  benoemde,  om  nog  eens  met 
hem  over  de  twistpunten  te  onderhandelen.  Vóór  echter  die 
commissie  hare  taak  aanvatten  kon,  gebeurde  er  iets,  waarop 
de  kerkeraad  het  toegelegd,  Johannes  Koerbagh  zeker  alles- 
behalve gerekend  had:  Op  den  lO^en  of  Uden  Mei  1668  werd 
deze  j  toen  hij  vóór  het  stadshuis  den  Schout  ontmoette ,  in 
iechtenis  genomen  en  „naar  beneden  gebracht."  1) 

yy  Tot  op  vloeck  en  op  hoope,  dat  hij  de  banden  des  Satans 
tt^oglit  ontgaan  en  behouden  worden",  zoo  was  er  in  de  laatste 
^^X'gadering  der  Classis  tot  hem  gezegd,  en  nu  was  hem  tijd 
even  om  over  die  schrikwekkende  woorden  na  te  denken, 
t^e  denken  in  den  kerker. 


"Wat  wel  den  Hoogschout  plotseling  zoo  doortastend  maakte  ? 
t  het  aanhouden  van  de  predikanten :  immers  daaraan  was 
^"^^       Amsterdamsche    magistraat   wel    gewend.    Andere    dingen 
xen    er    gebeurd,    die    Witsen    wel    tot  handelen  dwongen, 
^ierwijl  de  „Bloemhof  werd  afgedrukt,  had  AdriaanKoer- 
h  een  nieuw  boekske  samengesteld,  waarin  hij  breedvoerig 
■VlXne   kritiek   ontwikkelde  van   de  hoofdzaken  der  Christelijke 
r,   en  aanwees,  wat  men  zijns  inziens  voor  waar  of  valsch 
houden    had.    Het    was    verdeeld  in   zestien  hoofdstukken, 
:xidelende    achtereenvolgens:    1.   Van  Wesen,   Jehova j   en  de 
ereld;    2.    Van   de    Drie-eenheyd ,    de   Trinitate]   3.   Van   de 
^houder,   gesegt  Jestis;  4.  Van  den  Heyligen  Geest;  5.  Van 
^ed    en   Kwaad;   6.   Van  de  Godsdienst;  7.  Van  de  Heylige 
^hrift ;  8.  Van  de  Ketters  en  Ketteryen ;  9.  Van  den  Hemel ; 
^O.  Van  de  Hel;  11.  Van  de  Godspraaken;  12.  Van  de  Booden, 
^ie   men  segt  te  sijn   goede   geesten,   de  Angelis;  13.  Van  de 
ÏLiasteraars    of   Tegenstanders,    die    men    segt   te  sijn  kwaade 
Seesten,   de  diaAoliSy   satanis;   14.   Van  de  Spokerijen  en  Ver- 
Bchijningen ,  de  spectris;  15.  Van  de  Wysen  en  Wysheyd ,  welke 
van   de  Geestelijken  gesegt  worden  te  sijn  Tovenaers  of  boos- 
geestige   konstenaars   en  Tovery  of  boosgeestige  konst,  Magoi 
et  Magia;   16.   Van  de  Wonderwerken,  de  Miraculis.  Was  dit 


1)  De  heer  Leendertsz  spreekt  (blz.  546)  van  17  Mei,  doch  dat  is  oiyoist. 


302 

werkje  ook  meer  in  betoogenden  trant  geschreven,  doorregen 
met  Hebreenwsche  bew^splaatsen ,  aan  het  Oude ,  en  Grieksche 
aan  het  Nieuwe  Testament  ontleend,  toch  trad  ook  hier  bij 
elke  gelegenheid  de  ijveraar  voor  een  nieuwe  waarheid,  de 
apostel  der  nieuwe  leer,  met  de  gewone  heftigheid  op  den 
voorgrond.  Het  droeg  den  titel:  „Een  Ligt,  schynende  in 
Duystere  Plaatsen,  om  te  verligten  de  voornaamste  saaken 
der  Gods  geleertheyd  en  Godsdienst,  ontsteeken  door  Vreederijk 
Waarmond ,  ondersoeker  der  waarheyd ;  anders  Mr.  Adr.  Koer- 
bagh,  Regts-gel.  en  Genees-Mr." 

Voor  kosten  van  den  schrijver  had  de  drukker  Everardus 
van  Eede,  1)  te  Utrecht,  het  werkje  ter  perse  gelegd;  eene 
enkele  maal  kwam  Adriaan  zelf  uit  Kuilenburg  om  de  proeven 
na  te  zien;  doch  vaker  werd  dat  gedaan  door  zijn  jongen 
academie- vriend,  den  arts  Abraham  van  Berckel,  2)  die  zich 
na  zijne  promotie  in  de  vrijstad  gevestigd  had. 

De  Leidenaar  Van  Berckel  en  de  Amsterdammer  Koerbagh 
voeren  vrij  wel  in  één  schuitje;  het  vermoeden  ligt  voor  de 
hand,  dat  de  eerste  in  zijn  studententijd  ook  met  Spinoza 
omgegaan  had ,  en  daar  hij  ons  beschreven  wordt  als  „  een 
gaeuw  man  "  —  een  feit ,  bevestigd  door  zijn  latere  loopbaan  — 
mag  hij,  wat  zijne  Godsdienstige  inzichten  betreft,  wel  met 
Koerbagh  in  één  vaarwater  gekomen  zijn.  Onlangs  had  hij  te 
Kuüenburg  „in  gijzeling"  —  d.  w.  z.  in  hechtenis  —  gezeten.  3) 
Of  ook  hij  bijgeval  te  boud  tegen  de  predikanten  in  't  krijt 
trad?  Zooveel  is  zeker,  dat  „Pieter  Wilte"  —  Koerbagh  had, 
op  Van  Berckel's  aanraden,  te  Kuilenburg  dien  naam  aange- 
nomen —  ook  met  de  predikanten  der  vrijstad  spoedig  in 
dispuut  geraakte. 

Tot  den  aanvang  van  Mei  liep  alles  goed  van  stapel;  reeds 
waren  tien  vellen  van  het  nieuwe  boekje  afgedrukt ,  en  in  e  ven 
zoovele   pakken  aan  Koerbagh's  Amsterdamschen  vriend  Ider- 


1)  De  naam  bljjkt  uit  de  Confessieboeken.  Volgens  Ledeboer  was  hg  reeds 
in  1659  werkzaam. 

2)  Zie  boven,  blz.  184.  Ik  volg  hier  de  Confessieboeken. 

3)  Volgens  Bontemantel,  't  Volgende  bltjkt  uit  de  Confessieboeken. 


/ 


E   31   <5   C 
8>itpaeccpiaatren/ 

4Bm  tt  tetUgtcn  be  boojnaani'' 

(hfaa&cn  or^ïodb  geirm- 

SrpDtnOoosuenlï/ 

BSMKCp  leaarmonD/  onWtfoeBtt 

anbttf 


fXafta»ain/«(taibtnD?hiije4)jiiiKr. 


303 

hoff  1)  verzonden,  toen  Johannes  Koerbagh  zoowel  door  zijn 
broer  als  door  Dr.  Van  Berckel  plotseling  te  Utrecht  ontboden 
werd.  De  eerste  had  geld  noodig,  en  wilde  dat  in  de  bisschops- 
stad in  ontvangst  nemen;  Van  Berckel  echter  begon  bang  te 
worden  wegens  den  toon ,  dien  Everardus  van  Eede,  de  drukker, 
aansloeg:  bezig  met  het  elfde  vel,  weigerde  hij  voort  te  gaan, 
daar  het  „vol  vremde  gevoelen"  was.  Johannes  kwam  Don- 
derdagsavonds ,  den  3^^^  Mei  te  Utrecht  aan  en  werd  aan  de 
schuit  opgewacht  door  Dr.  Van  Berckel,  met  wien  hij  zich 
naar  den  drukker  begaf.  Zij  spoorden  Van  Eede  aan  voort 
te  gaan,  zeggende,  dat  Adriaan  het  boekske  niet  gemeen  zou 
maken  zonder  dat  het  goedgekeurd  was  door  den  raadpen- 
sionaris, het  Hof  en  de  magistraat  te  Amsterdam.  De  drukker 
bleef  echter  bij  zijn  voornemen,  en  hield  vol,  dat  het  niet 
deugde.  Toen  zou  Johannes  gezegd  hebben:  „  wat  wilt  gij  dan 
drukken,  als  gij  de  waarheid  niet  drukken  wilt?  Een  hoop 
almanakken  en  leugenboeken?  Ga  voort  met  het  drukken,  ik 
wil  't  met  mijn  bloed  bevestigen.  Gij  zult  er  geen  zwarigheid 
van  hebben."  Doch  Van  Eede  bleef  weigeren,  en  weigerde  ook 
op  Van  Berckel's  vraag  het  manuscript  terug  te  geven ,  bewe- 
rende ,  dat  hij  't  buitenshuis  had  gezonden.  Na  bij  den  drukker 
gegeten  en  overnacht  te  hebben ,  begaven  Johannes  en  Dr.  Van 
Berckel  zich  des  Vrijdags  naar  Kuilenburg,  waar  zij  Adriaan 
aantroffen,  die  hen  te  Utrecht  niet  had  gevonden.  Wat  nu  te 
doen?  Zij  konden  niet  tot  een  besluit  komen.  Op  de  terugreis, 
's  Zaterdags  nogmaals  bij  Van  Eede  aangaande,  vorderde  deze 
van  Johannes  ook  de  afgedrukte  vellen  terug .... 

De  drukker  had  inmiddels  het  geheele  geval  aan  den  Schout 
te  Utrecht  medegedeeld  en  hem  het  manuscript  ter  hand  gesteld. 
Deze  briefde  alles  terstond  over  aan  den  Schout  te  Amsterdam, 
en  meldde  tevens,  waar  de  gedrukte  exemplaren  zich  bevonden, 
welke  dus  op  den  7<^en  of  gsten  Mei  ten  huize  van  Iderhoff  in 
beslag  werden  genomen.  2) 


1)  Deze,   ons   orerigens   onbekend  gebleven,   had  naar  het  schijnt  ook 
'tbenoodigde  papier  te  Amsterdam  gekocht 

2)  De   geheele   oplaag   werd   waarsch^jnlgk   vernietigd.  Aan  enkele  leden 
van  den  kerkeraad,  en  eenige  magistraatspersonen  werd  echter  een  exemplaar 


] 


304 

Zoowel  de  kerkeraad  als  Schout  en  Schepenen  verdachten 
Johannes  Koerbagh  van  het  auteurschap  der  beide  boeken: 
immers  van  Adriaan's  afwijkende  gevoelens  had  men  tot  nog 
toe  weinig  bemerkt,  en  hoe  kwam  hij,  de  geneesmeester  en 
advocaat,  aan  die  kennis  van  het  Hebreeuwsch,  welke  uit 
beide  bleek?  Zooveel  was  zeker ,  Johannes  moest  er  de  hand 
in  gehad  hebben,  al  wilde  hij  het  voor  den  kerkeraad  niet 
bekennen.  Op  dat  vermoeden  afgaande  had  de  Schout  hem  op 
den  10<^6ii  Mei  gevangen  genomen,  en  tevens  zijn  substituut 
Engelbrecht  „  met  brieven  van  Burgemeesteren "  naar  Kuilen- 
burg gezonden  y  1)  om  den  stedehouder  te  bewegen  Adriaan 
Koerbagh  uit  te  leveren.  Het  verlangen  van  de  machtige  Am- 
sterdamsche  magistraat  niet  durvende  weerstreven,  liet  de 
stedehouder  terstond  de  poorten  sluiten,  doch  het  onderzoek 
bracht  aan  het  licht,  dat  de  vogel  reeds  een  dag  of  wat 
gevlogen  was.  Waarschijnlijk  had  Adriaan,  begrijpende  dat 
door  den  onwil  van  den  drukker  alles  in  't  riet  zou  loopen, 
ingezien,  dat  hij  te  Kuilenburg  niet  meer  veilig  was,  en  in 
alle  stilte  de  plaat  gepoetst. 

Op  den  Uden  Mei  werd  Johannes  in  verhoor  genomen, 
hoofdzakelijk  over  zijn  reis  naar  Utrecht  en  Kuilenburg,  en 
wat  hij  daar  gedaan  en  gezegd  had.  Onbekend  met  hetgeen 
er  gebeurd  was,  schreef  Adriaan  hem  op  den  lé^en  Mei  nog 
een  brief,  waarin  hij  hem  aanried  „het  hoofd  in  den  schoot  te 
leggen",  wijl  het  toch  „een  onmogelicke  saeck  is  voor  ons 
alleen  alles  t'effenen"  —  doch  dat  schrijven  kwam  te  laat, 
en   werd   natuurlijk  niet  aan  zijn  adres  bezorgd.  2)  Den  17den 


gegeven ,  en  zóó  zgn  er  twee  bewaard  gebleven ,  bevattende :  titel ,  voorwoord, 
lofdicht,  en  elf  vel  dmks  (176  blz.)  d.w.  z.  ongeveer  de  helft  van  't  boek; 
de  rest  is  in  Jiandschrift  bijgeschreven.  Ik  bezit  een  volledig  afischrlft. 

Dr.  A.  van  der  Linde,  die  dit  werkje  in  zgne  bibliografie  vermeldt  (N°  149), 
beschrijft  onder  N^  150  een  «tweede  deel»,  in  1711  te  Keulen  gedrukt 

Dit  is  echter  een  tweede  deel  van  een  ander  verboden  boek,  dat  zelfis 
in  de  verte  niet  op  Koerbagh's  werk  Igkt.  Zie  daarover  Sepp,  Het  Staats* 
toezicht,  blz.  154.  (Dr.  Sepp  heeft  het  niet  gezien). 

1)  Bontemantel,  't  Is  mij  niet  mogen  gelukken  copieën  van  die  brieven 
te  vinden. 

2)  Doch  bg  de  verboeren  voorgelezen.  Vgl.  Bontemantel  en  de  confessies. 


306 

Mei  werd  aan  den  kerkeraad  medegedeeld ,  dat  Johannes  Koer- 
bagh  in  hechtenis  was,  wegens  't  doen  drukken  van  zeker 
„  godslasterlgk "  geschrift ,  genaamd  „  Het  Licht  schynende  in 
Duystere  Plaatsen."  Eenige  staaltjes,  die  werden  voorgelezen, 
hoorde  de  vergadering  ^met  groote  ontsteltenisse  des  gemoeds.'^ 
L>e  heer  0£Bcier  had  „openinge"  gevraagd  van  hetgeen  er 
tnsschen  Johannes  Koerbagh  en  den  kerkeraad  gepasseerd  was. 
De  eerwaarde  vergadering  besloot ,  dat  de  voorzitter,  Ds.  Abra- 
ham de  Roy ,  met  zijn  ouderling ,  Joannes  Ryckers ,  den  heeren 
van  den  Gerechte  zou  gaan  bedanken  „  voor  hun  ijver  in  dezen '', 
hun  verzoeken ,  daarin  te  ^  continueeren ",  den  dienst  van  den 
kerkeraad  aanbieden»  en,  zoo  noodig,  mededeeling  te  doen 
van  't  gepasseerde.  1)  Den  volgenden  dag  verrichtte  Ds. 
de  Roy  deze  commissie,  eerst  bij  heeren  Burgemeesteren, 
daarna  bij  de  Schepenen,  eindelijk  bij  den  heer  Officier,  2) 
welke  laatste  verzocht,  dat  de  kerkeraad  ^them  mocht  mee- 
deelen,  als  men  bijgeval  vernam,  waar  Adriaan  Koerbagh  zich 
ophield.  3)  Dien  eigen  dag  (18  Mei),  vaardigde  Mr.  Cornelis  Witsen, 
,  hoochschout  deser  stede",  ratione  officiif  eene  indaging  van 
Adriaan  Koerbagh  uit,  die,  bij  „  non-comparitie "  ten  eeuwigen 
dage  zou  gebannen  worden  uit  den  lande  van  Holland  en 
West-Friesland,  met  confiscatie  van  al  zijne  goederen.  4) 

De  gedaagde,  nu  waarschijnlijk  wel  bekend  met  hetgeen  er 
gebeurd  was ,  en  wel  vermoedende,  hoe  't  bier  smaken  zou,  dat 
voor  hem  gebrouwen  werd,  liet  den  Schout  fluiten.  Inmiddels 
maakte  de  kerkeraad  den  2den  Juni ,  op  verzoek  van  den  Officier , 
een  overzicht  gereed  van  hetgeen  met  Johannes  Koerbagh 
alzoo  verhandeld  was,  5)  en  den  volgenden  dag  besloot  de 
Classis  hetzelfde  te  doen ,  en  tevens  Ds.  Clerckius  en  Ds.  Sloot 
naar    de   magistraat   af  te    vaardigen    om   haar  te  bedanken 


1)  Protokollen  van  den  kerkeraad,  Vol.  XI,  f.  385. 

2)  't  Verslag  ibid.  f.  386 ;  vgl.  Bontemantel. 

3)  Bontemantel. 

4)  In  afechrift  bg  Bontemantel.  In  druk  draagt  het  stuk  den  datum  1 
Mei,  doch  dit  is,  zooals  uit  Dr.  Eemkamp's  afschrift,  en  ook  nit  't  beloop 
van  zaken  blgkt,  foutief. 

5)  Protokollen  van  den  kerkeraad  op  dien  datum,  (Vol.  XI,  f.387vlgd.). 

20 


306 

„in  desen   over  haar  goede  devoiren,  met  versoek  daar  in  #" 
continueren."  1)  Eoerbagh's  beweringen  schriftelijk  te  wede^^  Je 
leggen,  ziedaar  iets,  dat  noch  bij  den  kerkeraad,  noch  bij  c^       (j 
Classis  opkwam.  „Wij  ergeren  ons'\  zegt  de  heer  Leendertss.^39^ 
die   zeer   weinig   van    het   gedrag    van  kerkeraad  en  Classa^^^ 
weten  kon,  „wij  ergeren  ons,  als  wij  zulke  handelingen  zien ^94 
Wanneer  een   roomsch  inquisiteur,  inderdaad  geloovende,  d^ae/ 
de  leer  zijner  kerk  volkomene  waarheid  is ,  en  dat  wie  er  wam-jk 
afwijkt,  zich  voor  eeuwig  ongelukkig  maakt,  andersdenkend&zi 
naar  het  schavot  of  den  brandstapel  verwijst,  dan  betreurea 
wij    zijne  kortzichtigheid  en  hebben  medelijden  met  de  slacht^ 
offers   daarvan.   Maar  voor  de  laagheid  en  oneerlijkheid  van 
lieden,   die  zoozeer  overtuigd  zijn  van  de  onhoudbaarheid  van 
hun   stelsel,   dat  zij   vreezen,   dat  de  gemeente  het  begint  te 
onderzoeken,   en  daarom  hen,  die  er  zich  tegen  durven  laten- 
hooren ,  liever  opsluiten  of  verbannen  dan  weerleggen ,  hebben 
wij    niets  dan    afkeer   en   verachting."   2)    Vrage:   Wat   zou 
Leendertsz   gezegd   hebben,   als   hg   goed  op  de  hoogte  ware 
geweest? 

Slechts  van  één  man  lezen  wij,  die  ten  minste  zijn  geloof 
dorst  verdedigen  en  misschien  begreep ,  dat  er  anders  gehandeld 
moest  worden ....  onze  oude  bekende,  Jan  Pietersz.  Beelthouwer. 
Hij  schreef  eene  weerlegging  van  den  Bloemhof,  doch  was, 
door  de  ervaring  geleerd,  zoo  wijs  z\jn  handschrift  eerst  aan 
Burgemeester  Valckenier  en  Schepen  Bontemantel  te  laten  lezen. 
De  laatste  sprak  er  met  zijne  ambtgenooten  over,  die  oor- 
deelden, dat  het  beter  was,  dat  Eoerbagh's  boek  niet  dan  wel 
gelezen  werd ;  kwam  er  nu  een  „  Antwoord  ",  dan  zou  ieder  ook 
jf  't  principael ''  willen  zien :  dus  werd  Beelthouwer  eerst  door 
den  Schout,  daarna  door  den  president  van  Schepenen  in  de 
volle  vergadering  aangezegd,  dat  hij  wegens  zijn  „goeden 
yver  "  werd  bedankt ,  maar  men  liever  had,  dat  alle  antwoorden 
op  Koerbagh's  boek  achterwege  bleven :  „om  de  gemeente  tot  geen 


1)  Notulen    van   de   Classis  op   4   Juni,  1668.  Verslag  over  de  gedane 
commissie  ibid,  op  18  Juni,  1668. 

2)  Navorscher,  1877,  blz.  544. 


307 

ondersonck  te  verwecken  " ;  zij  gelastten  hem  dus  z\jn  Antwoord 
i9^il  te  houden  I  wat  hij  beloofde  1) . . . .  en  gehouden  heeft. 

Het   gerucht,    dat  de  Magistraat  van  Amsterdam  Adriaan 
'^^oerbagh  socht,  en  heel  wat  voor  zijne  gevangenneming  scheen 
O"^^^  te  hebben,   was  intusschen  overal  doorgedrongen.  Dien- 
Jgens  ontving  de  Schout  op  6  Juli   1668  een  ongeteekend 
ijven   van  iemand,  die  beweerde,  den  delinquent  in  hech- 
te kunnen  leveren^  mits  men  hem  daarvoor  eene  goede 
gelds  gaf.   Na  wat  ruggespraak  met  Burgemeester  Val- 
^anier,  besloten  Schepenen  den  Schout  een   crediet  te  ver- 
aien  van  1000  k  1500  gl.  Terstond  zond  deze  zijn  gewezen 
Bcht,  nu  klerk  ter  „tresory  extra-ordinaris "  Amout  Mergel- 
p ,  met  bericht  naar  Utrecht ,  dat  den  8sien  daaraanvolgende 
^8  door  een  „  vrouwspersoon  ",  die  tegen  den  volgenden  dag 
woord  beloofd  had,  was  afgehaald.  Den  ll^en  Juli  berichtte 
ongenoemde  Judas ,  dat  Adriaan  Koerbagh  „  hem  een  goeden 
was,  maer  niet  presteert  (had)  dat  behoorde,  en  over- 
ten  dienst  van  de  godsdienst  en  justitie  hem  wilde  leveren, 
r  dat  de  uytgeloofde   somme  te  laech  was,  en  dat  moest 
^ben,  soo  hem  in  handen  levert,  duysent  ryxdalers,  te  betaelen 
*^i»nt."  Zoo  hij  zijn  vriend  „  leverde  "  met  al  zijne  „  pampieren  '*, 
ngde  de  ellendeling  drieduizend  gulden,  waarvoor  Schout 
Schepenen   eene   obligatie   op  zegel   moesten   geven.    Nog 
Xdde  hij,  dat   „Dr.  Berckel,  een  gaeuw  man,  wonende  tot 
^^-^3^1eBiburg   met  hem   veel   converseert  ende   wel  de  meeste 
'^Xlrjder  van   de   boeken   schijnt   te   weesen",  2)  en  dat  hij 
'^^^jdag  —   13   Juli  —  tusschen   drie   en  vier  uur  antwoord 
^ihtte  te  Everdingen ,  tusschen  Kuilenburg  en  Vianen ,  in  de 
^^*'>)erg  waar  „de  waerdin  is  genaempt  Joppie".    Daar  zou 
^^^      man   komen,    „met   een    dassie,    gebonden   met  een  root 

^^  Bj  Bontemantel;  het  laatste  gebeurde  op  24  Juli  1668. 

^^^^  Dit  is  geheel  bezijden  de  waarheid.  Adriaan  K.  was  de  man  niet  om 

^^     naam  te   zetten  voor  andermans  werk,  en  verklaarde  uitdrukkelijk  — 

^^t     (yok  niet  betwijfeld  kan  worden ,  —  dat  hij  in  de  laatste  jaren  weinig 

^  S^een  omgang  met  Van  Berckel  had  gehad.  *t  Vertelsel  bewijst  dus  alleen , 

^  ^e  Judas  geen  intieme  vriend  was. 


308 

lint,  die  sal  vraegen:  brengt  gh\j   wat  nieuws  van  Amster- 
dam?" —  aan  wien  de  brief  moest  gegeven  worden. 

Op   den   bepaalden   tijd   was   Amont  Mergelcamp  met  een 
schrijven  van  den  Schout  ter  bestemder  plaatse ,  waarin  gezegd 
werd,   dat  de  belooning  moest  staan  „ter  discretie '\  en  dat 
men  niet  gewend  was  zulke  dingen  „op  zegel  te  geven'*.  Ook 
de  Judas  kwam  opdagen;  het  was  een  man  van 36 of  36  jaren, 
die  te    Kuilenburg  woonde,  en,  naar  gezegd  werd,  druk  met 
Dr.   Van  Berckel  omging.  Nog  eenmaal  zond  hij  Mergelcamp 
terug  met  een  nieuwen  eisch,  1)  doch  Cornelis  Witsen,  Hoog- 
schout  der  stede  Amsterdam ,  liet  niet  met  zich  marchandeeren, 
en   handhaafde  z^n  eerste  bod.  *t  Werd  nu  aangenomen.  Na 
geschreven  te  hebben ,  wanneer  en  waar  hij  zijn  verradersloon 
hoopte  te  ontvangen ,  meldde  hij ,  dat  Adriaan  Koerbagh  zich 
onthield  te  Leiden ,  vermomd  met  een  zwarte  pruik ;  hij  noemde 
de   straat  en  het  huis,  beschreef  de  trap,   de  kamer  en  de 
bedstede,  berichtte,  dat  men  hem  's  morgens  moest  gevangen- 
nemen,   en  op  welke  wijze.   Op  den  l?*^©'*  Juli  las  de  Schout 
dien    brief  aan   Schepenen   voor;   na   overleg   werd   besloten 
Mergelcamp  terstond  naar  Leyden  te  zenden  met  een  brief 
aan  den  opperschout  Hoogeveen.  's  Avonds  om  zeven  uur  be- 
zorgde Mergelcamp  het  schrijven;   den  volgenden  morgen  om 
zes   uur  viel  de  Leidsche  Schout  met  zijne  rakkers  in  't  aan- 
gewezen huis ,  vond ,  zooals  gemeld  was ,  de  sleutel  van  Koer- 
bagh's   kamer  op  de  richel  boven  de  deur,  lichtte  der?€Lange- 
klaagde   van  het  bed  en  bracht  hem  in  de  boeien.  Terstond 
daarop  zond  hij  Mergelcamp  terug  met  de  boodschap,  dat  h^ 
Koerbagh  had  gevangen  genomen  en  eenige  papieren  op  zijne 
kamer  had  gevonden,  en  niet  twijfelde,  of  de  Magistraat  van 
Leiden  zou  hem  uitleveren,  indien  de  Heeren  van  Amsterdam 
het  verzochten.  Alles  met  dien  verstande,  dat,  zoo  Koerbagh 
werd  veroordeeld  in  geldelijke  boeten ,  h^ ,  Hoogeveen ,  daarvan 


1)  Hij  vroeg  nu  1000  gl.  vooraf  en  andermaals  1000  gl.  als  de  zaak  ix 
orde  was,  en  voegde  er  bg:  «Dat  hg  wellicht  meerder  somme  van  hem 
Koerbagh,  sal  connen  crjgen,  soo  daertoe  aen  wilde  leggen,  maar  alsoo  da) 
ontrouwelyck  met  sjn  vrind  sonde  gehandelt  weesen,  soo  sal  dat  niet  doen» 


309 

zijn  reohtmatig  deel  zon  ontvangen.  Na  de  Burgemeesters 
Yalckenier  en  Vlooswqck,  juist  op  het  Oost-Indische  huis  te 
gast«  geraadpleegd  te  hebben ,  werd  Arnout  Mergelcamp  nog 
op  denzelfden  18<>^  Juli  naar  Leiden  teruggezonden,  met  een 
omstandig  schrijven,  waarin  verzocht  werd,  dat  één  van  Hooge- 
veen's  substituten  den  gevangene  met  geboeide  voeten  (pede 
ligak)  voor  rekening  der  stad  Amsterdam  mocht  overbrengen « 
en  beloofd  werd,  dat  men  tot  wederdienstbereid  was;  en  opdat 
dit  geval  later  niet  als  een  antecedent  zou  beschouwd  worden , 
zond  men  tevens  eene  afzonderlijke  acte  vam  non-praejuditie.  1) 
.Den  19^«i^  Juli  1668  werd  Adriaan  Koerbagh  door  een  substituut 
met  „dienders'',  vergezeld  door  Arnout  Mergelciunp,  op  een 
wagen  gevankelijk  naar  Amsterdam ,  en  daar  's  avonds  om 
negen  uur  in  de  boeien  gebracht.  2) 

Op  Yrqdag  20  Juli  1668  onderging  Adriaan  Koerbagh  zijn 
eerste  verhoor.  Daar  zat  de  Hoogschout ,  Mr.  Cornelis  Witsen , 
daar  zaten  de  Schepenen  Van  Waveren,  Bontemantel,  Van  de 
Capelle,  Huift,  Oorver  en  Johan  Hudde.  Vóór  hen  eene  reeks 
van  stukken,  deels  in  de  kantoren  der  beide  broeders,  deels  op 
Adriaan^s  kamer  te  Leiden  in  beslag  genomen;  voor  hen  ook 
een  of  meerdere  exemplaren  van  den  „  Bloemhof",  en  het  andere 
boekske,  half  gedrukt,  half  in  handschrift.  Als  getuigen: 
Everardus  van  Eede,  de  drukker  uit  Utrecht,  Herman  Aeltsz, 
uit  Amsterdam.  3) 

„  Adriaan  Koerbagh ,  rechtsgeleerde  en  doctor  medicinae,  van 
Amsterdam ,  oud  35  jaren ,  gevraagd,  of  hij  een  boekje,  getiteld 
„Een  Bloemhof  van  allerley  lieflijkheyd  sonder  verdriet "  heeft 
gemaakt?  zegt  „ja".  Of  hij  het  alieen  gemaakt  heeft?  zegt 
i»ja",  en  door  niemand  geholpen  te  zijn.  Gevraagd,  of  Dr.  Van 
Berckel  hem  niet  heeft  geholpen?  zegt  „neen".  Toch  kon  het 


1)  Beide  stukken  in  afschrift  op  't  Amst  archief  bewaard.  Ik  bozit 
afschriften. 

2)  Voor  dit  alles  zgn  Bontemanters  aanteekeningen  de  eenige  bron. 

3)  Jk  geef  het  eerste  verhoor,  in  de  Gonfessieboeken  opgeteekend^  in  extenso, 
wegens  de  groote  mei^aardigheid.  Alleen  wjjzig  ik  de  spelling,  plaats lees- 
teekens,  en  zal  hier  en  daar  eene  verklarende  aanteekening  bg  voegen. 


wel  zijn,  zoo  vervolgde  hij,  dat  h^  er  met  iemand  ovei 
gesproken  had.  Zijn  broeder  had  echter  het  boek  niet  gelezei 
vóór  het  geheel  gedrukt  was ;  wel  had  deze  met  zijn  voorkennl 
een  vel  gecorrigeerd  ^  maar  geen  vel,  dat  aanstootelijk  was.  Gi 
vraagd,  wie  met  hem  van  't  zelfde  gevoelen  zijn  ?  zegt :  ,,nieman< 
mijns  wetens  ".  Zegt  met  Van  Berckel,  noch  met  iemand  ande] 
daarover  gesproken  te  hebben,  ook  niet  met  Spinoza  of 
broeder,  1)  ofschoon  de  laatste  een  vel  —  hij  was  verget^^^:»| 
welk  —  had  gecorrigeerd.  Hij  bekende,  omgang  te  hebb^^^:xi 
gehad  met  Spinoza,  en  eenige  malen  bij  hem  geweest  te  zij: 
doch  nooit  met  hem  over  deze  zaak  te  hebben  gesproken;  d 
h\]  den  Bloemhof  alleen  vervaardigd  had  met  het  doel, 
menschen  goed  Hollandsch  te  leeren  spreken.  Gevraagd,  of 
Hebreenwsch  verstond?  zegt:  „alleen  met  behulp  van  e 
woordenboek".  Gevraagd,  wat  het  Hebreeuwsche  woord „ scl 
bunoth"  wil  zeggen?  antwoordt:  „ik  weet  het  niet,  en  m< 
't  zoeken  uit  't  Lexicon  Buxtorpi''.  2)  Zegt,  met  Van  Berc^^^^l 
en  de  anderen  3)  omgegaan  te  hebben,  doch  met  Spinoza  nof:=^^^'^ 
over  deze  leer  te  hebben  gesproken.  Naar  aanleiding  van 
plaats  in  den  „Bloemhof  op  blz.  664,  luidende:  ,fWie  eygt 
^flc  de  vader  van  dese  Behouder  {Jeeus)  is  geweest  en  weet 
niety  en  daarom  hebben  eenige  onwetende  luyden  hem  gesegt  te 
geweest  God,  God  van  eeutcigheydy  en  een  soone  Gods  vaneeui 
heydj  en  dat  h\i  in  der  tyd  is  gebooren  van  een  maagd^  si 
toedoen  des  mans:  maar  die  stellingen  eyn  ook  buyten  de  schrift 
tegen  de  waarheyd'\  gevraagd:  of  h^  niet  met  Spinoza  over 
leer  had  gesproken?  Zegt  „neen'*;  wel  met  Dr.  Van  Berck 
maar  niet  met  zijn  broeder;  toch  kon  het  wel  z\jn,  dat  oi 
zijn  broeder  van  die  leer  was.  4)  Hij  erkende  wel  eens 
twee   malen   bij    Van   den   Enden,   voor  een  jaar  v\jf  of  zi 


1)  Dit  zijn  natuurlijk  antwoorden  op  vragen,  die  door  den  klerk  ni-^  — ^®* 
genoteerd  zgn.  Waarachijnlgk  waren  er  brieven  van  Spinoza  onder  de  stukk^^^** 
gevonden;  ook  staat  te  bedenken,  dat  Johan  Hudde  dezen  persoonlek  keo^^^^' 

2)  iwVDii^  in  (chagh  schabunoth  =  pinksteren;  vgl.  Bloemhof  op pinxtec- — ^)' 

3)  Iderhoff  en  zgn  broer? 

4)  Men  herinnert  zich  de  boven  beschreven  Collegianten  veigadering  (l> 
294)  waarin  Johannes  Eoerbagh  tegenwoordig  was. 


z. 


311 

gei^eest  te  zijn ;  ook  was  h\],  een  keer  twee  drie,  ten  huize  van 

Jan     Knol    geweest»  1)  doch  had  met  hem  niet  van  deze  leer 

gesproken.  Voor  een  jaar  twee  drie  was  hij  in  de  vergaderingen 

van     Jan  Enol  in  de  Nes  tegenwoordig  geweest,  en  toen  daar 

de  ^v^xaag  gesteld  werd,  of  te  bewijzen  viel ,  dat  de  Heere  Jezus 

^it      de   stam    Davids   was,  hij,  Eoerbagh,  van  meening  was, 

dat     men  het  niet  wel  zou  kunnen  bewijzen.  Gevraagd,  waar  en 

^anxieer   hij    het   boekje,  getiteld  „Een   Licht  (schynende  in 

^^y stère   Plaatsen^')   gemaakt   had,  zei  hij:  meerendeels  hier 

^    -Amsterdam ,  een  klein  gedeelte  te  Utrecht  en  Kuilenburg ;  2) 

^^       :xiadat  hq  den  „Bloemhof"  gemaakt  had,  om  daarmede  de 

^^*^^gen  te  beter  uit  te  leggen.  Dat  hij  voornemens  was  het  eerst 

^^^^>=^     de   Magistraat   bekend   te  maken,   en  daarna,  met  hare 

^^ stemming,   uit  te  geven.  Het  eene  boek  was  een  maand  of 

^^^^^   na   het   andere   gedrukt.  3)  In  gezelschap  van  Dr.  Van 

■^^^«r^ckel  was  hij  naar  den  drukker  (Van  Eede)  gegaan,  en  zijn 

er  was  later  ook  gekomen ,  om  hem  te  waarschuwen ,  dat 

hem  zocht  in  hechtenis  te  nemen.  Het  laatste  boekje  had 


\i        alleen  gemaakt;  z\jn  broeder  had  er  niet  in  gecorrigeerd, 


af  en  toe  Dr.  Van  Berckel.  4)  Gevraagd,  of  hij  niet  wist, 

zijn  broeder  tegen  den  drukker  had  gezegd,  dat  hij  vrqelijk 

^^ciitkkén   kon,   dat   het   de  zuivere  waarheid  was,  en  dat  hij 

^"^^^^3riaan)  't  niet  zou  uitgeven,  dan  met  goedvinden  van  de  Hooge 

"^•^ geering?  antwoordde  hij,  dat  hij  daarvan  niet  wist.  Einde- 

^S^,    of  hij   niet   een  boekje  vertaald  en  uitgegeven  had  met 


\)   Oorspronkelijk   stond   er  «vier  k  vgf  maal»,  doch  dat  is  doorgehaald. 
^^   Koerbagh's   omgang   piet  Yan  den  Enden  doelt  ook  Goeree  (blz.  G65). 
^Insgelgk  had  ook  den  geneesheer  Coerbach  door  verkeering  met  dien  man, 
>üet  reel  goeds  njt  zgn  vergiftige  prammen  gezogen»,  enz. 

2)  De   gedmkte  aanteekeningen  van  Bontemantel  spreken  van  «een  half 
Jaar»   geleden;   *t  afechrift  van  Dr.  Eemkamp  van  «IV,  jaar».  *t  Laatste 

il  blikbaar  verkeerd. 

3)  De  dmk  van  den  Bloemhof  was  in  Dec.  16G7  zeker  afgeloopen,  maar 
't  boek  eischte  nog  tijd  voor  innaaien,  enz.;  in  *t  laatst  van  Febroari  of 
begin  Blaart  was  men  daarop  te  Utrecht  begonnen  met  «£en  Ligt  schynende 
in  Dnystere  Plaatsen». 

4)  Foaten  in  beide  boeken  verraden,  dat  de  auteur  zelf  er  niet  altjjd  zorg 
aan  kon  besteden. 


312 

den  titel  9  Een  kort  en  vlijtig  Ondersoeck"?  bekende  hij 't  vei 
taald  te  hebben  met  het  voornemen  het  te  laten  drukken'*. 

Beeds   werd   de   beschuldigde  weggebracht,  toen  de  Schoi 
hem  nog  even  terug  liet  roepen  en  vroeg:  Of  hij  Pieter  Wiltc3«- 
wel  kende  ?  Hij  antwoordde,  op  aanraden  van  Dr.  Van  Berckt^^ 
dien  naam  aangenomen  te  hebben,  opdat  de  brieven,  die  mes^ 
aan   hem  schreef,    te  beter  mochten  bezorgd  worden.  Schepen   ^ 
Bontemantel,   die  dit  verhoor  bijwoonde,  teekende  aan  in  zijn 
dagboek :  De  gevangene  „was  seer  weemoedich ,  willende  (zich) 
de  kerck  en  haer  ordre  onderwerpen,  doch  bleef  evenwel  altyt 
by   syn   gevoelen,  als  yts  uyt  de  boecken  wierde  gevraecht." 

Den  volgenden  dag,  zijnde  Zaterdag  21  Juli  1668,  werd 
ook  Johannes  Koerbagh  opnieuw  verhoord.  Langer  dan  tien 
volle  weken  was  het  geleden,  sedert  men  den  armen  theologiae 
doctor  en  proponent  „naar  beneden"  had  gebracht,  om  —  in 
de  hemel  weet  welk  afschuwelijk  gevangeniskot  —  over  zijne 
euveldaden  (?)  na  te  denken.  Weer  trachtte  men  uit  hem  te 
krijgen,  in  hoeverre  hij  als  mede-auteur  der  drie  boekjes  kon 
beschouwd  worden.  Hij  kon  echter  weinig  meer  bekennen  dan 
vroeger;  niet  h^,  doch  zijn  broer  was  de  schrijver;  hij  had 
hoogstens  een  vel  gecorrigeerd.  Opmerkelijk  is  het,  dat  — 
zooals  Adriaan  zijn  best  deed  bij  het  verhoor  al  zijne  vrienden : 
Spinoza,  Van  Berckel,  Jan  Knol  en  zijn  broer,  te  sparen  — 
Johannes  van  zijn  kant  trachtte  zoo  min  mogelijk  te  zeggen, 
dat  tot  bezwaarnis  van  zijn  broer  kon  strekken.  Zelfs  wilde 
hij  geen  „ja^'  zeggen  op  de  vraag,  of  de  „Bloemhof"  een 
„godslasterlijk''  boek  was.  2) 


1)  Ik  geloof,  dat  het  woord  «uitgeven»  (in  de  origineele  tekst  staat  <ujt- 
gaen  en  drukken »)  hier  eene  misstelling  is.  Uit  volgende  verhooren  blijkt  nL 
dat  het  boekje  hier  bedoeld,  handelde  over  de  Drieéenheid  {de  THnttaté)^ 
door  Adriaan  was  vertaald,  doch  —  waarschijnlijk  in  manuscript  —  in 
Johannes*  lessenaar  was  gevonden.  Adriaan  nu  spreekt  slechts  van  *t  plan 
*tte  laten  «uitgaan».  Het  was  dus  nog  niet  gedrukt.  Ik  heb  dan  ook 
exemplaar  kunnen  vinden,  en  *t  dossier  van  dit  proces  is  natuurlek  —  met 
alle  andere  dossiers  uit  de  17de  eeuw  —  zoek.  Waarschgnlgk  zgn  ze  allen 
te  bevragen  aan  den  papiermolen! 

2)  Ofschoon  Bontemantel  bü  dit  verhoor  wel  tegenwoordig  was,  heeft  hg 
daaromtrent  niets  opgeteekend.  Eenige  bron  zgn  dus  de  Confessieboeken. 


313 

Eerst  op  den  volgenden  Woensdag  (25  Juli  1668)  werden 
de  verhooren  hervat.  Nu  trachtte  de  Schoat  op  eene  andere 
wijze  gewaar  te  worden,  of  niet  Johannes  de  medeplichtige  was 
van  Adriaan?  en  vroeg  den  een  na  den  ander,  of  zij  niet  hier 
ter  stede  samen  in  één  huis  hadden  gewoond  ?  Beiden  bekenden 
sedert  Mei  laatstleden  (1667)  b^  hunne  moeder  gewoond  te 
hebben;  zij  hadden  wel  dagelijks  samen  gegeten,  doch  ieder 
had  een  afzonderlijk  „comptoir^"  gehad.  Of  zij  samen  veel  over 
de  boeken  gesproken  hadden?  Beiden  ontkenden,  doch  lieten 
zich  eindel^k  de  verklaring  ontwringen,  dat  de  rechtsgeleerde 
den  proponent  wel  eens  naar  den  wortelvorm  van  een  of 
ander  Hebreeuwsch  woord  gevraagd  had.  Daarna  las  men 
beiden  voor  hetgeen  zij  bekend  hadden,  waarbij  zij  ,persi- 
Bteerden".  Toch  waren  Schout  en  Schepenen  nog  niet  geheel 
overtuigd:  Op  den  269^©"  Juli  moest  de  arme  proponent  nog- 
maals een  lang  verhoor  doorstaan  over  de  wijze,  waarop  de 
boekjes  gedrukt  waren;  doch  slechts  weinig  nieuws  kwam 
daarby  aan  den  dag. 

Op  den  27*^«"  Juli,  's  morgens  te  tien  uren,  vergaderden 
de  Schepenen  op  verzoek  van  den  Schout  in  de  pijnkamer,  en 
werd  Adriaan  Koerbagh  binnen  gebracht.  Nadat  hem  nogmaals 
zijne  bekentenis  voorgelezen  was,  deed  de  Schout  zijn  eisch, 
inhoudende,  dat  Adriaan  Koerbagh  zou  gebracht  worden  op 
't  schavot,  te  dien  einde  voor  't  stadhuis  op  de  gewone  plaats 
op  te  richten ,  en ,  nadat  hem  zijn  rechterduim  was  afgehouwen , 
met  een  gloeiende  priem  zou  gestoken  worden  door  zijne  tong ; 
dat  hij  dertig  jaren  zou  opgesloten  blijven;  de  ordinaris-  en 
eztraordinaris  kosten  en  mise  van  justitie  betalen;  zijne  res- 
teerende  goederen  zouden  geconfisqueerd  worden ,  en  zijne  boe- 
ken, naar  *t goedvinden  van  den  rechter,  in  *t openbaar  of  op 
eene  stille  plaats  verbrand. 

Plechtig  herhaalde  de  voorzitter  der  Schepenbank  het  gespro- 
kene, en  vroeg  den  beklaagde  of  hij  nog  iets  op  den  eisch 
had  aan  te  merken?  waarop  Koerbagh  antwoordde,  dat  hij 
berouw  en  leedwezen  voelde  over  het  voorgevallene  en  beloofde 
een  „beter"  leven  te  zullen  lijden. 

Daarna  gingen  Schout  Witsen  en  zijn  zoon  — secretaris  van 


314 

Schepenen  —  met  den  gevangene  1)  heen,  om  den  Heeren 
gelegenheid  te  geven  tot  beraadslagen.  Nadat  de  verschillende 
inzichten  waren  gehoord ,  kwam  men  ten  slotte  overeen :  Adriaan 
Koerbagh  tien  jaren  te  houden  in  besloten  hechtenis ,  tien  jaren 
daarenboven  te  bannen  uit  deze  stad  en  jasrisdictie  eéne  mijl 
in  't  ronde ;  hem  eene  boete  van  4000  guldens  op  te  leggen , 
de  eene  helft  voor  de  armen,  de  andere  helft  voor  den  Schout ; 
en  hem  te  veroordeelen  in  de  gewone  en  buitengewone  kosten 
en  mise  van  justitie,  ter  somme  van  2000  gulden.  Na  den 
middag  overlegde  men  nog,  of  men  hem  niet  bannen  zou  uit 
Holland  en  West-Friesland.  Doch  wijl  in  dat  geval  het  vonnis 
moest  afgelezen  worden  van  het  Stadhuis  na  klokgeslag ;  moest 
bekend  gemaakt  worden ,  aan  alle  Schouten  door  *t  gansche  land 
enz.  en  „  de  intentie  was,  het  gerucht  van  deze  feiten  zoo  stil 
onder  de  gemeente  te  houden  als  doenlijk  is  ,  om  alle  aanleiding 
weg  te  nemen,  dat  de  gemeente  de  boeken  gaat  lezen,  over- 
mits de  ooren  teer  en  de  nieuwigheden  kittelachtig  zijn  '\  werd 
besloten  zich  aan  de  eerste  lezing  te  houden  en  het  vonnis 
binnenskamers  uit  te  spreken.  2)  Alzoo  geschiedde. 

Nadat  ook  Johannes  Koerbagh  zijne  bekentenissen  en  verdere 
stukken  waren  voorgelezen ,  eischte  de  Schout :  dat  hij  binnens- 
kamers zou  worden  gegeeseld,  twaalf  jaren  zou  opgesloten 
blijven,  eene  boete  zou  betalen  naar  discretie  van  den  rechter, 
en  verder  de  kosten  en  mise  van  justitie.  De  gevangene  ant- 
woordde ,  dat  hij  zich  hield  aan  't  geen  hij  gezegd  en  geschreven 
had,  dat  hij  meende  dat  daarin  niets  onbillijks  of  goddeloos 
was;  dat  hij  de  boeken  van  zijn  broeder  niet  had  gelezen,  en 
dat  —  zoo  voegde  hij  er  onverschrokken  bij  —  al  wat  men 
tegen  hem  had  kerkelijk  was,  en  tot  oordeel  stond  der  kerk. 
Waarop  Schepen  Van  de  Cappelloi  hem  in  de  rede  viel,  bewe- 


1)  Deze  laatste  wordt  bjj  Bontemantel  —  hier  de  eenige  bron  —  niet 
nitdrnkkelgk  genoemd;  doch  ^t  spreekt  van  zelf,  dat  hg  niet  tegenwoordig  bleef. 

2)  Hoe  het  precies  geluid  heeft,  weten  wg  niet  In  de  SoDtentieboeken  is 
▼an  beide  vonnissen  slechts  den  eersten  regel  te  vinden  (!).  In  de  Confessie- 
boecken  staat  btj  Adriaan's  eerste  verhoor  op  den  kant  de  hoofdzaak  aange- 
teekend  als  in  den  tekst  vermeld,  doch  met  verbanning  uit  Holland,  Zeeland 
en  West-Friesland. 


315 


9i 


rende,  dat  deze  zaken  tot  oordeel  stonden  van  Schepenen,  en 
dat   liem ,  Koerbagh ,  niet  toestond  te  zeggen ,  wien  het  oordeel 
^1        toek^wram. 

Toen  sommigen  der  Schepenen  voorstelden  den  gevangene  een 

jaar     of  wat  in  hechtenis  te  houden,  eene  boete  op  te  leggen 

van      2000   gulden    en  de  kosten,  en  hem  later  te  verbannen, 

kerkte   Schepen   Bontemantel   op,    dat  hij  zich  zou  bezwaard 

geitroelen,    den  gevangene,   die  eigenlijk  niets  bekend  had,  en 

^exx  men  hoogstens  eenige  „verkeerde  discoursen"  kon  ten  laste 

^^SS^^j    gedurende   eenige  jaren    op  te  sluiten  of  te  bannen. 

-^^       was  van   meening,   dat  men  den  beschuldigde  moest  ont- 

^^"«i-xi,  onder  handtastinge  van  weer  te  compareeren,  wanneer 

^^        ^an  Schout  en   Schepenen  ontboden  werd,  met  de  belofte 

^^-^^Ix    onderwijl    goed   te    gedragen    en    betaling  der  kosten  en 

^'^^^«i  van  justitie.  Te  meer,  aangezien  de  gevangene  nu  reeds 

^■'^^ ' — ^er   dan   tien   weken  1)  had   „  gezeten "   —  wat  men  toch 

als  eene  straf  beschouwen  kon ,  en  „  men  hier  te  lande ,  als 

^^^^xi   boeken  werden   geschreven   of  vergaderingen  geleid,  op 

^^         opinie  die  ieder  voor  zichzelven  van  den  godsdienst  heeft, 

nauw  geen  regard  sloeg."  Na  nog  eenige  deliberatie  werd 

-^^'■^'>   besloten,  en  ook  Johannes  Koerbagh  op  den  27sten  Juü 

vonnis  binnenskamers  aangezegd.  2) 


^^^at   er   tqdens   dit   alles  is  omgegaan  in  het  gemoed  der 
e  moeder  van  beide  „  misdadigers ",  —  eens  zulke  hoopvolle 
Relieden  — ;  wat  er  gewoeld  en  gewerkt  heeft  in  de  hoofden 
^^nner  Amsterdamsche  vrienden,  in  de  ziel  van  den  vnjsgeer, 
daar  te  Voorburg  bezig  was  met  het  schrijven  van  't  The- 
^sch  Politiek  Vertoog  —  immers  ook  tot  hem  zullen  af  en 
de  geruchten  doorgedrongen  zijn  —  ik  laat  het  den  lezer 
er,  zich  daar  in  te  denken.   De  taak   van  den  biograaf  is 
e  andere  9  zoolang  er  feiten  te  melden  zijn. 
Achter  het  bekende  poortje  op  den  Heiligenweg ,  waar  voor- 
tSgds   de    eerzame    nonnen    van    Sinte    Clara    hunne    woonstee 


1)'  't  Waren  er  raim  elf,  welgeteld. 
2)  Tot  hier  toe  volgens  Bontemantel. 


hadden,  bevond  zich  sedert  1595  het  Amsterdamsene 
„De  gene  die  men  daer  in  set,  werden  gedwongen  te  werken  ^*"^ 

en  hun  brood  met  swaren  arbeyd  te  winnen.  Ik  sag  'er  die  Ol 

Brasiliën  hout  raspten,  hebbende  ieder  dag  een  sekere  takx,  ^ 

doen  soo  harden  werk  dat  se  naakt  en  besweet,  en  't  stof  van  ri 

't  Brasiliën  hout  haer  op  't  lijf  vliegende ,  het  gantsche  L\jf  over  ^i 

van  een  schoone  roode  verwe  beschildert  hebben.  Sij  verhaelden  ^ 

ons   dat  sommige  die  men  beval  te  arbeiden,  en  die  men  met  ^ 

«&.</«•    aen   haer   werk    niet   brengen   konde,   in   een    groote  ^ 

Regenbak  wierden  geset,  daer  men  het  water  liet  inloopen* 
doende  daer  alleen  een  pomp  bij  tot  hun  verligting,  waer  se  ^^ 

werken  mosten  wouden  se  leven ,  en  hun  selven  van  verdrinken  ^x 

bevrijden.   Wij  sagen  er  een  die  in  een  naau  gat  sat^  en  van  eten  «^ 

onthotAden.   Sommige  sitten  hier  langer,  sommige  korter.  *tls  ^j 

in    *t  gemeen   een   straf  voor   Messe-trekkers »   of  die  iemand  ^^ 

soeken  te  quetsen  of  te  steken".  1)  Ziedaar,  wat  een  Engelsch 
reiziger  in  het  jaar  1668  opteekende  betreffende  de  plaats,  waar 
Adriaan  Koerbagh ,  volgens  besluit  van  Schepenen  van  29  Juli 
van  datsdfde  jaar,  werd  onder  dak  gebracht.  2)  Langer  dan 
zeven  weken  zat  de  man,  wiens  eenige  misdaad  was,  dat  hq 
gedacht,  onderzocht  en  gesproken  had,  te  midden  van  deze 
schurken  en  rabauwen.  Of  Schepenen  zelve  de  straf  te  wreed 
vonden?  Op  19  September  1668  werd  besloten,  den  „misda- 
diger'* te  zetten  in  het  Willige  Basphuis  3)  —  gelegen  aan 
den  Buitenkant,  bij  het  Schippersgrachtje  —  eene  inrichting,  ^  S^g 


il 

6 


^- 


1)  Nauwkeorige   en  gedenkwaardige  Rejsen  van  Edward  Brown,  M.  J)T^'m:<IJ)r, 
Afgesonden  van   ^t  CoUegie   tot  Londen,  Lid  vèn  't  Kon.  Soc  en  MediojKx-^i^^ji} 
van  Sjm  Kon.  M^y.  in  Engelandt:  Door  Nederland,  etc  aangevangen  1668:^^''mS'. 
Uit  het   Engels   vertaalt   door   Jacob  Leenw.  't  Amst.  by  Jan  ten  Hoorn    -kiskQ; 
anno  1682. 

2)  Volgens  eene  aanteekening  aan  het  slot  van  Bontemanters  memoritei^K^ 
(bg  Dodt  van  Flensburg,  Archief  n,  p.  367.)  In  Dr.  Kemkamp's  exemplaas:^^ 
kwam  deze  aanteekening  niet  voor.  En  op  't  Amst  archief  is  over  *tgeran— * 
geniswezen   van  dien  tgd  niets  te  vinden.  De  aanteekening  Igkt  mjj  echter 
juist  wegens  't  geen  volgt. 

3)  Volgens  eene  tweede  kantteekening  bg  Bontemantel  (ook  bjj  Dodt  van 
Flensborg  voorkomend). 


317 

Ü^   in   de   vorige   eeuw   reeds   verdwenen  is  en  waaromtrent 
het  schijnt  zoo  goed  als  niets  gehoekt  staat. 
Op  den  20»'«n  Septemher  besloot  de  kerkeraad,  in  de  volgende 
Tgadering   in    overweging   te   nemen,    wat  wegens   hem  — 
.driaan  —  kerkelijk  te  doen  stond.  Doch  het  daarde  tot  den 
•"^«n   December,  vóór  aangenomen  werd,  dat  de  weleerwaarde 
^s.  Vinckius,  met  zijn  onderling,  in  't  Rasphuis  ^alwaer  men 
teent,  dat  Adriaan  Koerbagh  sitten  soude,  ondersoecken  (zal) 
ft  niet  gelegentheyt  is  om  hem  te  spreecken,  om  aldus,  voor 
oo  veel  ons  aengaet,  voor  syn  ziele  te  waecken ,  of  God  gaeve, 
lem   door  sulcke  middelen  uyt  de  stricken  des  Satans  te  ver- 
ossen,    ende  oock   alsdan   by  eerste  occasie  met  hem  soecken 
spreecken,  waar  over  het  rapport  sal  afgewacht  worden."  1) 
d-evangenisbezoek  was  echter  iets  geheel  nieuws  voor  Amster- 
^am's   volijverige   predikanten.    Toen   de   eerwaarde  Vinckius 
^en  „  godslasteraar "  niet  vond  in  't  Rasphuis  op  den  Heiligen- 
"weg,  schijnt  hij  een  langen  tijd  ten  einde  raad  geweest  te  zijn. 
Zoo  liet  het  rapport  op  zich  wachten  tot ....  10  October  1669. 
Het   luidt   als    volgt:    „Ds.  Vinckius,  nevens  syn  Ouderlingh 
hebben  volgens  Resolutie  van  13  Dec.  1668  2)  Adriaan  Koer- 
bagh  soeken   te  spreecken,   gelyck  geschiet  is,  voor  wien  de 
genoemde  Eoerbagh  betuygt  heeft,  met  uytterlycke  teeckenen 
van  boetveerdicheyt ,  berou  te  hebben  van  syn  Grodtlasterlicke 
schriften,    wenschende  noyt  sulx  geschreven  te  hebben,  belo- 
vende noyt  sulcken  gevoelen  of  te  voeden  of  te  leeren,  gelyck 
hy   tot   continuatie    van   dit   syn    voornemen   is    aengemaent. 
Hebben  evenwel  uyt  de  Binnen-Moeder  van  het  huys  soo  heel 
veel  goets  van  hem  niet  vernomen,  als  die  van  hemgetuygde 
bequaem  te  syn  het  geheele  huys  in  roere  te  stellen,  ongenegen 
om  syn  bederflick  saet  by  een  yder  te  strooyen.  Doch  dat  nu 
eenige   maanden   sich  veel  sediger  had  aengestelt.  Worden  de 
Eerw.   Broederen  voor  hare  moeyte  bedankt.  Voorts  laat  het 
de  Eerw.  kerkeraad  hierbij  berusten,  en  sal,  wanneer  geoor- 
deelt  wert,  dat  hij  dient  aengesproocken  te  sijn,  dese  of  gene 


1)  Protokollen  van  den  kerkeraad,  Vol.  XII,  fol.  10. 

2)  Hier  is  de  Scriba  onnauwkeurig  geweest,  zooals  men  ziet. 


318 

uyt  de  Eerw.  Broederen  daertoe  gecommitteeren,  en  sal  hy 
gelegentheyt  gelet  worden,  hoe  met  sulcke  gemene  huysei 
handelen  sal.''  1) 

Behoef  ik  den  lezer  mede  te  deelen,  waarom  AdriaanKoer 
bagh  zoo  ,  veel  sediger"  en  ,  boetveerdiger  "  was?  De  arme  max 
was  ziek,  zoo  ziek,  dat  enkele  dagen  na  het  bezoek  van  Ds. 
Vinckios  zijn  lijk  kon  weggedragen  worden  uit  't  Willige 
Basphnis.  Waarsch^nlijk  op  verzoek  van  de  familie  werd  het 
in  de  stilte  van  den  avond  naar  eene  woning  in  de  Oadc 
Nieuwstraat  gebraoht  —  misschien  het  hnis  zijns  broeders 
Doch  niet  zoo  geheel  onopgemerkt  was  het  gebeurd  of  buren 
en  voorbijgangers  —  die  niet  gedacht,  niet  onderzocht,  en 
nooit  eene  „godslastering"  gesproken  hadden:  menschen,  die 
hooger  stonden  aangeschreven  bij  Amsterdam's  eerwaarden  ker- 
keraad  —  zullen  wel  gemompeld  hebben:  „Daar  ligt  'tstroc 
voor  de  deur  en  de  ziel  voor  den  Duivel."  En  toen  op  den 
15den  October  1669  de  mannen  in  't  zwart  met  hun  baar  de 
smalle  en  donkere  Oude  Nieuwstraat  binnenstapten,  stroomde 
binnen  enkele  oogenblikken  eene  groote  menigte  nieuwsgierigen 
samen,  elkander  verdringende  om  toch  iets  te  zien.  En  er  was 
iets  te  zienl  Want  het  noodlot  wilde  dat  „zijn  dood  Lijk 
zullende  gravewaards  gedragen  worden,  vloog  bij  toeval  onder 
't  henen  gaan,  een  Pikswarte-Hen  op  de  kist,  die 'er  lang  op 
bleef  zitten,  zonder  dat  ze  met  dreygen,  goojen,  en  weuven 
met  de  hoeden,  daar  was  af  te  jagen;  gelijk  honderden  van 
Menschen  gezien  hebben,  en  elk  'er  zign  beduyding  over 
maakte."  2) 

Die  pik- zwarte  hen . .  • .  was  het  niet  de  euvele  Satan  zelf, 
die  de  ziel  van  den  „Godslasteraar"  in  ontvangst  kwam  nemen 
om  haar  mede  te  voeren  ter  helle? 

„Comelis  Witsen,   hoofdofficier,  op  de  Keysersgraft ,  f  8", 


1)  Protokollen  van  den  kerkeraad,  Vol.  XII  fol.  59.  (Wanneer  die  «gele- 
genheid» gekomen  is  heb  ik  niet  kunnen  vinden.) 

2)  Goeree,  Kerk-  en  Wereldlijke  Historiën,  1730,  blz.  665.  Vgl.  het 
overeenkomstige  verhaal  in  den  brief  van  Phil.  van  Limborch,  hier  in  de 
bji  lagen  (X.)  voor  't  eerst  gedrukt. 


319 

luidt  het  op  16  Maart  1669  in  het  begrafenis-register  der 

^ï^ixwe  Kerk ;  en  op  15  October  van  datzelfde  jaar  leest  men : 

9  -A^driaen  Coerbag  in  de  Oude  Nieuwe  straet  .f8"  —  zij  hebben 

ell^SLST  niet  lang  overleefd.  In  hetjaar  1672  verscheen  te  Hoorn 

e^:xx      dichtbundel,  1)  waarin  o.  a.  een  gedicht  voorkomt  „Aen 

d^xa.     gevangen  Koerbagh"  gewijd:  De  aanhef  luidt: 

«Geluckigh  waert  gj  Eoerbagh^  dat 
Ghj  in  de  groote  Amstelstadt 
Wierd  om  Woordenboeck  gevangeii: 

Had  Spai^jen  of  Itali6n 

U  binnen  hare  Trali6n 
Uw'  straf  sond  swaerder  zjn  als  hangen 


•  •  •  • 


lukkig?   Zou  voor  een  welopgevoed  jonkman,   doctor  in 
geneeskunde  en  de  beide  rechten ,  eene  parate  executie  door 
c:>p   of  houtmijt   niet  te  verkiezen  zijn  geweest,  boven  een 
^zamen  dood  onder  't  geboefte  in  Amsterdam's  rasphuizen  ?  2) 


^X3och,  wij   zijn  nog  niet  aan  het  einde.  Johannes  Koerbagh 
^-^   waarschijnlijk   op  den  avond  van  den  27s^«n  Juli  1668  in 
^^^^*^*^Qheid   gesteld:    dat   was  op  Vrijdag,  's  Maandags  daaraan- 
^^^Igende   vergaderde   de   Classis ,    die  ^  verstaan  hebbende  de 
^^^'^Jatinge   van   Joh.    Koerbagh",    aan  de  daartoe  aangewezen 


'^:3imissie   bevel   gaf,   met  de  afgebroken  „conferentie"  voort 
gaan.  3) 

^)p  den  3den  September  werd  verslag  uitgebracht  betreffende 
^^-le  bemoeiingen.  In  verscheiden  opzichten  was  gebleken ,  dat 
^  '^  nog  altijd  zeer  onrechtzinnige  gevoelens  aankleefde ,  zoodat 
m  „dikmaals  de  mont  gestopt''  was,  en  men  hem  tenslotte 


1)  Het  Nieuwe  Hoornsche  Speelwerck,  Hoorn,  bij  Comelis  Croock,  1672. 

2)  Ter  wille  van  de  volledigheid  zQ  nog  meegedeeld,  dat  in  't  Tijdschrift 
^^or   Gesehied.  en   Oudheden,  Utrecht,  1841,  blz.  105  een  brief  voorkomt 

Prof.  J.   Diemerbroeck   aan ?  luidende:  «De  Heer  Graevius 

zfjn  gebiedenis  aan  UL;  en  alsoo  onlancx  een  dispuyt  is  geweest  over 
*^«t  Woordenboeck  van  dien  Goddeloozen  Koarbach,  zoo  wenschte  ick  wel, 
^^at  het  uwe  goedheyt  beliefde,  hetzelve  te  leenen  voor  eenighe  daghen. 
Xjtrecht,  den  25  May  1672.»  (Navorscher,  1854,  blz.  285). 

3)  Notalen  van  de  Classis  op  30  Juli  1668. 


had  aangemaand  „sigh  voor  verleydende  persoonen  en  ver 
deringen  te  waghten '' ;  hij  had  „  snlx  aangenomen »  thoone^^de 
met  schreyende  oogen  seer  gedwee  en  beweeght  te  sijn  ^\  T^oen 
echter  de  delinquent  „binnen  gestaan  sijnde'^  de  Classis  ^  in 
H  minste  gheen  contentement "  gaf,  werd  hem  opnieuw  bedezB^'' 
tijd  gegeven,  de  commissie  bestendigd. 

Deze   rapporteerde  op  den  l»*®"  October  (1668)  onder  meer 
„dat  hy  nogh  stak  in  syn  voorgaande  dwalingen."  Het  (lee 
„stuk  van   het  weesen  Gods"  liet  hij  echter  vallen  .  .  .  d 
toen  de  Classis  hem  nog  in  dezelfde  vergadering  ontbood, ko 
zij  ook  met  zijne  ^antwoorden  dies  aangaande  nogh  gheen  co 
tentement"  nemen ;  „en  vreesende ,  dat  hy ,  vol  synde  van  vuyl^ 
ketterijen,  noghtans  hier  of  daar  den  stoel  der  waarheyt,  tofr 
veeier   ergemisse    en  ontstightinghe  soude  mogen  betreeden/'''' 
werd   besloten  zijne   censuur  te  handhaven,  en  naar  alle  p 
vinciën    te  schrijven  zijn,  „persoon  niet  tot  den  preekstoel 
admitteeren".  1)    Niet   langer  werd  daarmede  geaarzeld,  toe 
men  den  5^^^  November  vernam,  dat  hij  inden  laatsten  t^d  Bemon- 
strantsche    en    „andere   kettersche  conventiculen"  bezocht.  O 
zijn  verzoek^  hem  afschrift  te  verstrekken  van  dat  schrijven 
ontving  hij  weigerend  antwoord.  2) 

„Kettersche   conventiculen".   —  Kort  voor  Johannes 
bagh  in  hechtenis  genomen  was,  had  Ds.  Nieuwenhuysen  der 
presideerenden  Burgemeester  nog  eens  begroet  over  dien 
des  aanstoots,  het  College  op  't  B.okin.  E^j  had  ten  antwooi 
gekregen,    dat    Zijn    Grootachtbare  onlangs  de   „hoofden 
zich  had  ontboden,  en  aangezegd  „deselvebyeencomstevoo 
heymelicker  en  sonder  ergemisse  te  houden  ,  doch  dat  sy  lied 
oock   daagden,    dat   door   onse  proponenten  en  catechisan 
somtyds  werden  geturbeert":  een  antwoord,  dat  den  kerke; 
maar  matig  beviel ;  't  werd  echter  „  niet  raadtsaam  geoordeelt 
saack  voor  tegen woordich  verder  aan  te  dringen."  3)  Een  rond  j 


1)  Notulen  van  de  Classis  op  den  gemelden  datum. 

2)  ibid.  Op  19  November  1668. 

3)  Protokollen    van    den    kerkeraad,    Vol.    XI,    fol.    384.   (Veig.        26 
April  1668). 


321 

hield  de  eerwaarde  vergadering  zich  aan  dat  kloek  besluit. 
Toexi  werden  er  op  't  Rokin  weer  zoo  groote  „stonticheden 
geventileerd",  dat  de  kerkeraad  onderzoek  noodig  vond.  Jan 
Knol  toch  had  eene  verschrikkelijke  „blasphemie"'  aitgesproken 
te^en  den  Christus.  Dat  moest  een  einde  nemen,  het  kostte 
^a'fc  het  wilde.  Er  zouden  dus  nogmaals  „personen  in  de  theo- 
^o^i^  wel  gefondeert"  naar  't  College  gezonden  worden,  ook 
om  de  ^schadelycke  dwalingen"  van  Dr.  Galenus  Abrahamsz 
^P  Iset  spoor  te  komen.  1)  Eerst  na  eenige  maanden  van  harden 
*^l>^d  kwam  men  er  achter,  hoe  die  godslastering  eigenlijk 
S^lxn^id  had :  ^Christus  heeft  nooit  gezegd ,  dat  hij  de  waarachtige 
was;  hadde  hij  dat  gezegd,  dan  hadden  de  Joden  recht 
cid  hem  te  dooden;  en  indien  hij  nog  op  aarde  verkeerde, 
zoo  iets  durfde  beweren,  dan  wilde  ik  wel  de  eerste  zijn 
de  hand  aan  hem  te  slaan."  2)  Eindelijk  werd  besloten  de 
te  remonstreeren  aan  Burgemeesteren ,  die  aanrieden,  zich 
ït  documenten"  te  ven'^oegen  bij  den  politieken  rechter.  3) 
'^^^'t  werd  gedaan:  enkele  leden  der  gemeente  gaven,  na  lang 
[en,  voor  notaris  en  getuigen  eene  schriftelijke  verklaring 
hetgeen  zij  Enol  hadden  hooren  zeggen,  welke  acte  door 
^^^^argemeesteren  in  handen  van  den  Officier  werd  gesteld. 
^  ^Schijnt,  dat  de  zaak  tot  den  aanvang  van  1670  „op  de  rol" 
^^^3taan  heeft,  4)  doch  na  dien  tijd  hooren  wij  er  niet  meer 
^^^^*,  ofschoon  de  Officier  dikwijls  genoeg  tot  handelen  aan- 
^^^^poord  werd.  Wat  er  van  dezen  ketter  geworden  is?  Wij 
^^  casten  het  niet.  Doch  men  heeft  een  met  de  pen  geteekend 
^^^^rtretje  van  een  zekeren  Jan  Knol  gezien,  waaronder  dit 
^^reje  geschreven  stond: 


l).Protokollen   Tan  den  kerkeraad,   Vol.   XII,  fol.  33.  (Veig.  13  Juni 

2)  ÜM.  Vol  XII,  foL  35*,  37,  40,  41,  45,  46,  48, 49 (Vergaderingen 
^^n  27  Jnni,  4,  18  en  25  Juli,  1  en  8  Ang.  1669). 

3)  Md.   Yol.  Xn,   fol.  50,  53,  54,  55.  (Vergaderingen  op  29  Aug., 
^  ,  12  en  15  Sept  1669). 

4)  ibid.   fol.  55,  56,  57,  69,  70.  (Vergaderingen  van  19  en  26  Sept, 
^  en  11  Oct.,  12  en  19  Dec.  1669,  2  Jan.  1670). 


( 


322 

Wel  doorsiepen 

In  snoö  knepen 
Ben  ik  als  een  Enipperdol 
By  ^t  gemeen  genoemd  Jan  Knol; 
Maar  gegeesseld  om  mgn  loeren, 
Zej  'k,  «het  was  de  hand  des  Hoeren!»  1) 

Betreffende  Johannes  Koerbagh  werd  in  den  zomer  van  1669^?^^^^ 
aan  den  kerkeraad  bericht,  dat  hij  „alsnoch  verre  afweek van-C^-^^^^ 
de  beken tenisse  en  suyverheydt  der  ware  gereformeerde leere,^  ^rxte^ 
bysonderlyck  dat  geensints  wil  bekennen  den  sone  Gbdts  te^^  •  ^ 
wesen  eenwesich  met  den  vader";  dat  hij  getracht  had  ^metct* 
de  Remonstranten  gemeenschap  des  avondmaals  te  houden", «' 
en  nog  altijd  weigerde  zich  te  houden  aan  zijne  onderteekening-j^^^-^^ 
der  formulieren.  „In  alles  was  de  bejegheninge  seer  beleeft,  «  dr^^ft 
maer  geen  minste  blyck  van  sich  afgekeert  te  hebben  vanxx-^"^'®^ 
vorighe  dwalinghen."  De  „broederen"  werden  uitgenoodigd  „inx«-^  «^ 
het  waken  over  hem  te  continueeren."  2)  Na  het  overlijden 
van  zijn  broeder  in  het  Willige  Rasphuis,  en  diens  ^Lyk- 
staatzie,  die  zoo'n  koddige  naspraak  onder  't  gemeene  volk 
agter  liet  /*  3)  hield  de  arme  man  zich  een  tijdlang  stil.  Maar 
nog  was  de  kracht  niet  gebroken.  Op  11  Januari  1671  werd 
eene  vergadering  op  het  Rokin  gehouden,  waarin  ook  hij  als 
spreker  optrad.  Het  gehoor  bestond  uit  „wel  400  menschen". 
Opnieuw  zou  hij  daar,  zooals  de  kerkeraad  het  noemde  ^las- 
terlijk"  gesproken  hebben  van  „Jezus  Christo  onser  Saligmaecker, 


1)  By  Goeree,  Kerk-  en  Wereldl.  Historiën,  1730,  blz. 598. Goeree noemt 
hem  een  bekenden  dweeper  en  schgnheiligen  Wederdooper  nit  ^<d  zestiende 
eeuw.  Doch  voor  zoover  ik  weet,  is  in  dien  tigd  geen  Jan  Knol  bekend. 
Mogelgk  is  Goeree,  die  in  1703  of  4  schreef,  met  de  eeuwen  eenigssins  in 
de  war  geweest  Want  op  onzen  Jan  Knol  past  het  volkomen.  H  Mocht  mg 
echter  nog  niet  gelakken  documenten  te  Tinden,  die  van  zgne terechtstelling 
spreken.  —  Jan  Enol's  portret  komt  voor  op  de  schilderij  van  Egbert  Heems- 
kerck  den  jongen,  (in  het  Weeshuis  <de  Oraiyeappel»),  voontellende  de 
barbiers-  en  chirurggnswinkel  van  Jacob  Fransz.  Hercules  in  het  jaar  1669. 
Htj  is  afgebeeld  «de  krant  lezende». 

2)  ProtokoUen  van  den  kerkeraad.  Vol.  XII,  fol.  40,  41.  (Veig.  18,  25 
Juli  1669). 

3)  Goeree,  blz.  665. 


^fc^egen  syn  eeuwige  godtheyt  en  voldoeninge."  De  vergadering, 
sich  Iiierover  seer  bedroevende,  heeft goetgevonden naer waer- 
eyt  van  deze  gevoelen  te  vernemen."  Daarna  zou  eene  com- 
■missie   ten  atadhuize  de  zaak  remonstreeren  en  de  broederen 
kwartiers  Koerbagh  aanspreken.  1)  Burgemeesteren  wensch- 
echter  schriftelijke  bewijzen,  en  daar  Koerbagh  het  voor 
Kïijn  deur  nog  al  schoon  schrobde  —  hoewel  de  broederen  hém 
acEO£    altijd   ,,seer   ongesont    en   los*'   vonden   ,,in  de  leere  der 
godtheyt  Christi  en  syn  voldoeninge,  smaeckende  na  de  Soci- 
ztiaensche   ketterije"    —   besloot   men ,   het  met  hem  nog  wat 
aaji    te   zien,    en   alleen   aan   te  dringen  op  sluiting  van  het 
College.  2)  Eene  week  later  verzocht  de  proponent  den  kerkeraad : 
,dat  men  syn  naem  soude  sparen  en  verschoonen  bij  demagi- 
straet.''    De  vergadering  vond  goed  alle  discretie  en  voorzich- 
tigheid  te   gebruiken  en   hem  te  recommandeeren  „sich  maer 
wel  te  dragen.' '  Doch  toen  in  Februari  de  gewone  jaarligksche 
verandering  in  de  magistraat  geschied  was,  remonstreerde  de 
kerkeraad  zoo  ijverig  tot  sluiting  van  het  gehate  College ,  dat 
de   nieuwe   Burgemeesteren  verlangden  de   namen  der  leiders 
te  kennen.  3)  Opgegeven  werden  als  zoodanig :  de  oude  Michiel 
Comans ,  yjm.  de  Son  op  de  Baangracht",  en  zijn  zoon  N.  Comans  4), 
„schoolmeester,  die  te  May  in  dat  huys  op 't  B.okin  was  komen 
te  wonen";  Baren t  Joosten,  „cleermaker  in  de  Langestraat "; 
Isaac   Jansen   Yoocht,    „wever  in  de  Nieuwstraat'';  Abraham 
Lemmermans,  in  de  Warmoesstraat,  Isaac  Pieters,  en  ...  . 
Koerbagh.  5) 

Daarna  verdwijnt  zijn  naam  uit  de  protokollen  van  Amster- 
dams eerwaarden  kerkeraad. 


1)  Protokollen  van  den  kerkeraad,  VoL  Xn,  fol.  151.  (Verg.  15' Jan.  1671). 

2)  ibid.  Vol.  Xn,  fol  153.  (Verg.  22  Jan.  1671). 

3)  ibid.  Vol.  XH,  fol.  156,  159,  162,  165,  166  (Vergad.  29  Jan.  5, 
12,  19,  26  Febr.  1671). 

4)  Verkeerd.  De  jonge  Comans  heette  ook  Michiel.  Hjj  vestigde  zich  later 
tis  schoolmeester  te  «Noortwtjck».  Zio  zgne  advertentie  in  de  Extraord. 
Haerl.  Donderd.  Ck)urant  van  19  Febr.  1683,  of  Oad-Holland,  1885,blz.79. 

5)  Protokollen  van  den  kerkeraad,  Vol.  XII,  fol.  167  (Vergad.  12  Maart 
1671). 


324 

In  het  begrafenisregister  van  de  Nieuwe  Kerk  werd  op  den 
Uden  September  1672  geschrapt  uit  de  boeken  der  levenden: 
„Johannes  Koerbagh  op  de  Bloemgraft,  f  8;"  op  den  29s*«n 
October  van  hetzelfde  jaar  „Lucia  Koerbagh  1)  op  't  Waater , 
f  8'^ en  daarmede  verdvidjnt  de  naam  uit  de  geschie- 
denis. Of  men  ook  de  gebroeders  Koerbagh  eenmaal  rekenen 
zal  tot  de  „Ridders  van  den  Heiligen  Geest?"  Martelaren  voor 
de  vrijheid  van  denken  mogen  zij  ongetwijfeld  genoemd  worden. 
Want  veel  hebben  zij  geleden. 

Ook  Jan  Pietersz.  Beelthouwer  trad  in  dezen  tijd  af  van  het 
wereldtooneel.  Veel  had  hij  den  kerkeraad  te  doen  gegeven, 
het  laatst  in  Augustus  1669 ,  toen  eenige  zijner  boekjes  waren 
herdrukt.  2)  Green  doordenker,  maar  een  denker  tóch,  wel 
waard  herdacht  te  worden. 

Is  het  in  voorgaande  hoofdstukken  duidelijk  geworden,  wat 
Spinoza  bewoog  tot  het  opstellen  van  zijn  „  Grodgeleerd-Staat- 
kundig  Vertoog,  bevattende  ettelijke  verhandelingen,  waarin 
wordt  aangetoond:  dat  men  niet  alleen  vryheid  van  denken  kan 
toestaan  behoudens  de  vroomheid  en  de  rust  van  het  Oemeenébest, 
niaar  dat  ey  zdfs  niet  dan  ten  koste  van  de  rust  van  den  StaaJt 
en  de  vroomheid  zdve  kan  worden  opgeheven ",  dit  laatste  verklaart 
genoegzaam,  wat  er  den  wijsgeer  toe  bracht  zijn  boek  spoedig 
na  de  voltooiing  ter  perse  te  zenden;  verklaart  ongetwijfeld 
ook  zijne  bitter  scherpe  voorrede  en  zoo  menig  bijtenden  uitval 
in  het  werk  zelf.  Het  kwam,  alsof  het  geroepen  was,  inslaande 
als  de  bliksem  —  een  nieuwe  daad  van  die  „  forza  vindice  della 
ragione",  die  daar  kampt  van  den  aanvang  tegen  de  duisternis 
en  den  chaos.  3)  Ondanks  den  vdjsgeer  zelven  was  er  iets  in 
van  Mefisto ,  van  Satan  I  Dat  gevdlde ,  doch  schijnheilige  zwijgen 
over  het  Nieuwe  Testament  —  waar  het  Oude  op  de  snijbank 


1)  Haar  echtgenoot,  <  Johamies  Tan  Bavesteyn  op  't  Water"  werd  begra- 
ven op  26  Maart  1675,  in  de  Zuiderkerk.  (f.  8).  Na  1672  trof  ik  den  naam 
Koerbagh  in  geen  trouw-  of  begrafenisboeken  meer  aan. 

2)  Men  dacht  eerst,  dat  het  weer  nieuwe  dwalingen  waren.  ProtokoUen, 
Vol.  XIL  fol.  46,  48.  (Vergad.  8  en  15  Aug.  1669). 

3)  Giosuè  Carducci,  Satana. 


325 

<ler  historische  kritiek  met  onverstoorbare  kalmte  ontleed  werd ; 
dat  roemen  op  de  vrijzinnigheid  van  Amsterdam  —  waar  in 
geen  andere  stad  van  ons  vaderland  de  vrijheid  van  spreken 
zoo  voortdurend  belaagd  werd  als  juist  dddr;  die  onderwor- 
penheid van  den  schrijver  aan  de  goedkeuring  der  gestelde 
machten  —  nadat  hij  gezegd  had,  wat  hij  zeggen  wUde.... 
ziedaar  staaltjes  van  een  taktiek,  die  menig  bekrompen  tijd- 
genoot  aan  den  Euvele  zelven  moesten  herinneren. 

Is  het  boek  ter  perse  gezonden  met  voorkennis  van  Jan  de 
\Vitt?  Het  is  verschillende  malen  beweerd  en....   niet  zoo 
geheel  onwaarschijnlijk.  Waar  wij  weten,  dat  de  raadpensionaris 
Ook  zelf  allesbehalve  bevriend  was  met  de  groote  meerderheid 
der   predikanten,  1)   waar  wij   weten,   dat  hij  stellig  in  één, 
Waarschijnlijk  in  meerdere  der  als  „kettersch"  en  „schadelijk*' 
nitgekreten  boeken  van  zijn  vriend  Pieter  de  la  Court  de  hand 
liad ,  2)  waar  wij  bedenken ,  dat  Spinoza's  veelgescholden  ver- 
handeling niet  verboden  is  zoolang  de  Witt  leefde ,  daar  mogen 
"^rij  de  volksopinie  niet  geheel  verwerpen. 

In  1668  had  de  wijsgeer  zijn  boek,  uitgezonderd  de  voorrede 

xnisschien,    te   Voorburg   voltooid.   Er   bestaat  reden  voor  het 

"vermoeden,    dat    hij    er   in   persoon    mede   naar   Amsterdam 

getogen   is,  om  het,  in  overleg  met  drukker  en  uitgever,  ter 

X)erse   te  leggen.  Immers  op  den  21sten  Maart  1669  lezen  wij 

an  de  Protokollen  van  den  kerkeraad :  „  Wert  gedaan  openinge 

^at  de  schriften  van  verscheyde  Sociniaenen  by  malkanderen 

syn  gedruckt  in  folio,  ses  ofte  7  volumina,  die  ook  binnen  dese 

s.tadt   werden   vercoft.   De  vergadering  hoort  met  hertelycke 

droef heyt,    dat   dese  godtslasterlycke  ketterye  soo  stoutelijck 

het  hooft  opsteeckt,  oordeelt  ten  hoochste  nodich  hier  tegens 

uit  alle  vermogen  te  vigeleeren :  men  zal  op  't  nauste  vernemen 

wie  de  autheurs  zijn ,  hoe  distraheert  werden ,  gedrukt  zijn ,  en 

wat  eenigsints  te  vernemen  zij.  ten  eynde  met  nader  rapport 

te  disponeeren,  wat  gedaan  moet  worden." 


1)  Ik  herinner  hier  aan  de  kwestie  over  het  « publiek  gehed  »  (1663—66). 

2)  Zie   O.  van  Rees'  monografie  over  de  la  Courts  Politieke  gronden  en 
maximen. 


^  Ad  nctam  werdt  genomen,  dat  acht  gegeven  werde  op  de 
winckel  vin  Jan  Rieuwartz  in  de  Dirck  van  Assensteech  ".  1) 

Den  28^^  dier  maand  werd  iogebradit,  dat  gedmkt  waren 

s  folianlen ,  dragende  den  titel :  Bihliotheca  Frairum  Fólonorum , 
quos  nnitwios  vocant,  Irenopoli  post  annutn  1666,  bevattende 
werken  v&n  Socinus,  Crellias,  Slichtingias ,  en  Wolzogemos. 
Wat  den  imkker  betrof  vielen  „  de  meeste  gedachten  op  eenen 
Kuyper,  bebbende  syn  dmkkerye  op  de  Braack".  Met  die 
kennis  toog  men  ten  atadhnize.  2) 

Op  den  4^^"  April  1669  werd  aangeteekend:  „Van  de  winckel 
van  Jan  Rienwertsz.  heeft  niet  meerder  kennen  werden  vei^ 
nomen ,  den  dat  verschelde  menschen ,  van  alderhande  soorte,  daer 
in  de  icincid  komen,  en  vreemde  discoursen  houden;  andereseggen 
wel  van  in  een  kamer  by  een  te  comen,  doch  is  niet  geeeJcer,  wort 
dit  tot  memorie  aengeteekent".  3) 

De  kerkeraad  bracht,  zooals  men  ziet,  geen  verband  tnsschen  ^ 

RienwertsB.'  winkel  en  de  Sociniaansche  bibliotheek.  Het  was  ^ 

iets  anders,  dat  zoovelen  lokte  naar  de  Dirk  van  Assensteeg. 
Zij  bezochten  er  den  wijsgeer  nit  Voorbni-g ,  die  daar  toefde ; 
„vreemde  discoursen"  werden  er  gebonden,  tenminste  voor  den  ^ 

kerkeraad,  en   een  potje  te  vnur  gezet,  dat  den  naam  droeg:  •  , 

„  Tractafus  Thedogico-Politiats" . 

Het    boek    werd   gedrukt    bij    Cbristoffel   £oenraad  op   de  ^j 

Egeiantieisgracht,  4)   voor  rekening  van  Jan  Rieuwertaz.  Er  ^^ 

bestaan  ^er  drnkken ,   die  alle  het  jaartal  1670  op  den  titel  x». 

voeren.  Drie  daarvan  zijn  slechtere  nadmkken  nit  lateren  tyd;  5)  (S 

de   oadste  en  beste  is  ongetwijfeld  door  Spinoza  zelven  gecor-  ~-i 

rigeerd,  terwijl  hij  nog  te  Voorburg  woonde. 

Reeds  had  hij  zich  „in  's  Gravenbage  vele  vrienden ,  zoowel  ' 

onder  mUitaire  ala  andere  personen  van  stand  en  aanzien  ge- 
maakt,   die    gaarne    met   hem    omgingen    en   redeneerden."  6) 


1)  Vol.  SII,  fol.  22.        2)  Vol.  Xn,  foL  23. 
S)  Vol.  sn,  fol.  26.        i)  Coleras,  blz.  46. 

5)  7m  heb  scherpzinnig  betoog  van  Prof.  J.  P.  N.  Land,  in  deYeralagm 
n  Mededeel,  der  Koninbl,  Alcad.  afd.  Letterk.  2e  reeks,  Deel  XL 
C)  Colerus,  blz.  28. 


|4 


327 

Was  het  alleen  op  htui  aanhoudend  verzoek ,  dat  hij  tegen  den 
aanvang  van  het  jaar  1670  1)  Voorburg  vaarwel  zeide,  en 
zich  in  den  Haag  vestigde?  Mogen  wij  bovendien  niet  aanne- 
men» dat  de  w^sgeer,  nu  zijn  boek  op  't  verschijnen  stond, 
zich  veiUger  gevoelde  onder  de  onmiddeUijke  bescherming  van 
Jan  de  Witt  zelven?  Maar  misschien  is  hier  ook  de  weten- 
schap van  belang,  dat  Margarita  Karels,  de  echtgenoote  van 
Spinoza's  eerzamen  kostbaas  Daniel  Tydeman ,  omstreeks  dezen 
tijd  overleden  is.  2) 

Spinoza  had  er  kost  en  inwoning  gevonden  bij  de  bedaagde 
^weduwe  van  den  advocaat  Willem  van  de  Werve,  die  van 
^ich  zelve  Johanna  van  Bobben  heette  en  uit  Rotterdam  af- 
üomstig  was.  3)  In  hare  woning  op  de  Stille  Veerkade  — 
^tegenwoordig  No.  12  —  had  hij  eene  boven-achterkamer  betrok- 
ien,  waar  hij  werkte,  studeerde  en  sliep.  Een  kwart  eeuw 
3ater  zou  dat  vertrek  gedeeltelijk  tot  hetzelfde  doel  dienen 
^an  den  meer  ijverigen  dan  nauwkeurigen  levensbeschrijver  van 
onzen   wijsgeer,  den  Lutherschen  predikant  Johannes  Colerus. 


1)  Be  laatste  brief  uit  Voorburg,  aan  Jarig  Jelles,  dagteekent  van  5  Sept 
Z1669. 

2)  Daniel  Tydeman  volgde  Spinoza's  voorbeeld  en  yerhnisde  in  1678  ook 
^Koaar  den  Haag,  waar  hQ  op  den  29  Oct  van  dat  jaar  hertrouwde  met 
-^^jmeljie  Moor,  de  weduwe  van  Gom.  van  Ouwendyck.  (Op  den  kant  van 
^t  Haagsche  trouwregister  wordt  daarbtj  uitdrukkelijk  aangeteekend:  «attes- 
^%atie  op  Voorburg,  waar  de  brujdegom  binnens  sjaers  heeft  gewoont.») 

3)  Ik  controleerde  de  desbetreffende  mededeelingen  van  den  Heer  Frederiks 
xn  de  Ned.  Spectator  voor  1871,  blz.  156  (vgl  Van  Vloten,  Ben.  de  Spinoza, 

:1871,   blz.  262).  Juffr.  Van  de  Werve  was  in  1644  gehuwd,  dus  in  1670 
^aarsch|)nl()k   de   50  gepasseerd.  Haar  man  wordt  in  de  Quohieren  van  't 

Btraetgeldt  dikwQls  btj   vergissing  «Steven»  genoemd.  Zgn  naam  komt  nog 

in  1670  voor. 


De  kluizenaar  van  de  Paviljoensgracht. 

Is  het  bloot  toeval,  of  een  nieuw  staaltje  van  Jan  Bieawertsz' 
doorslepenheid ,  dat  bet  Theologisch-Folitiek  Vertoog,  in  de 
eerste  weken  van  1670  —  zonder  naam  van  den  scbrijver,  en 
met  de  valscbe  aanwijzing  „Hamburgi,  apud  Henricum  Kün- 
raht"  —  bij  hem  verschenen,  in  het  buitenland  nog  eerder 
de  aandacht  trok  dan  in  Holland,  ja  te  Amsterdam  zelf? 
Heeft  misschien  de  gewikste  boekverkooper  uit  de  Dirk  van 
Assensteeg  de  slimheid  zoo  ver  gedreven ,  om  het  grootste  deel 
der  oplaag  naar  zijne  uitheemsche  afnemers  te  verzenden,  vóór 
hij  aan  stadgenooten  de  rest  zocht  te  slijten?  Als  dan  straks 
de  Schout  en  zijn  rakkers  mochten  komen  om  de  boeken  in 
beslag  te  nemen,  kon  hij  een  dom  gezicht  trekken ,  den  Heer 
Officier  wijzen  op  het  „Hamburg"  van  het  titelblad ,  op  de 
weinige  exemplaren,  die  hij  slechts  in  voorraad  had....  om  na 
hun  vertrek  in  zijne  binnenkamer  te  lachen  in  zijn  vuistje. 

Zooveel  is  zeker,  dat  de  Duitsche  hoogleeraar  Jacobus 
Thomasius  reeds  op  den  S^ten  Mei  1670  een  uitvoerig  opstel 
gereed  had  „tegen  een  ongenoemde,  over  de  vrijheid  van 
philosopheeren ",  en  dat  zijn  land-  en  standgenoot  Friederich 
Rappolt  op  den  l^ten  Juni  1670  een  intree-rede  hield  te 
Leipzig  „tegen  de  Naturalisten",  waarmede  eveneens  Spinoza 
bedoeld  werd.  1)  Eerst  op  den  30s*en  Juni  1670  maakte  de 
Amsterdamsche  kerkeraad  het  volgend  lijstje  van  jfgravamina 


1)  Zie  de  volledige  titels  bjj  Dr.  A.  Van  der  Linde,  Bibliografie,  N^  368. 


329 

e^öor  de  Classis:  worde  gelet  op  de  stouticheyt  van  het  paus- 
om,  der  Socinianen  en  het  licentieus  boeckdrukken ,  en  met 
amen  op  het  schadelijcke  boeck  genaempt  Tractattis  Theologico- 
Wi/tcw5.*'  1)  Of  men  misschien  niet  begreep  wie  de  schrijver 
-^.vas?  In  het  buitenland  wist  men  het  wèl,  getuige  eenelatijn- 
fsche  weerlegging  in  Augustus  1670  door  den  predikant  J(ohan) 
^^(elchior)  te  Frech  bij  Bonn  voltooid,  en  in  't  volgend  jaar 
^e  Utrecht  in  het  licht  gezonden.  2)  Dddr  toch  wordt  de 
ongenoemde  wijsgeer  meermalen  aangeduid  als  „Zino^pa"  of 
^JCinospa'\  en  uitdrukkelijk  verzekerd,  dat  hij  dezelfde  is, 
<lie  reeds  een  boekje  schreef  over  de  wijsbegeerte  van  Descartes.  3) 


1)  Protokollen  van  den  kerkeraad,  Vol.  XII  ^  fol.  110. 

2)  J.  M.  (Y.  D.  M.)  Epistola  ad  Amicnm^  continens  Censaram  Libri,cni 
titulus  Tractat  Theol.  Polit  ültr^.  1671.  (48  blz.)  (Pamflet  9910  der 
^oninkl.  Bibliotheek). 

3)  A.nniis  fere  est,  qnum  mihi  Herberti  de  Eeligione  Gentiliam  Commen- 
tationem  commendares  examinandam ....  Sod  et  eandem  ferè  rem  nnnc  agam 
tecum,  mi  frater,  strophas  audacissimi  cujusdam  hominis  dissolvendo  quas 
ad  irretiendam  fidei  nostrae  veritatem  nexuit.  Prompit  ille  nnperrimè  nescio 
qua  ex  machina,  encomium  fronte  praeferens  TractcUiis  Theologo  politici, 
Xinospa  parente  iste  partns  habentnr^  genitos,  si  modo  monstra  quaconqne 
similitadine  genitorem  referre  possant.  Ipsos  ille  est  qui  nobis  olim  scripto 
quodam,  quo  magnum  hujus  secali  aathorem  mal^  methodo  tantam  non 
cormperat,  innotait^  cam  Myrtilleti  philosopharemur.  (p.  3)  At  irreligiosus 
fuit  Xinospa ....  (p.  G) ;  Ipsum  signum  circumcisionis ,  concisionis  inquani , 
qnod  gestat  si  Xinospa  est ... .  (p.  7) ;  Falsa  jam  sunt  quae  addit  Xinospa 

infelix  Heberi  propago (p.  12).  Zinospae  sophismata ....  (p.  34)  Quod 

ex    Zinospae  hypothesi   (p.   44)   Tu   vero   ineptis  Zinospa,  et  iosanis,  et 
indiges   Helleboro  (p.  45);  etc.  Dabam  apud  Ubios  sextileis,  1G70.  (p.  46). 

Ik  was  hier  uitvoerig  om  aan  te  toonen,  dat  men  niet  lang  behoefde  te 
raden  naar  den  schrgver  van  het  Theol.  Polit.  Yertoo(?,  en  dit  boe^e  zich 
verheugen  mag  in  algemeene  onbekendheid.  Dat  Melchior  en  niemand  anders 
de  schrijver  is,  bl^kt  uit  het  feit,  dat  niet  alleen  in  1672  te  Utrecht  een 
herdruk  verscheen  (Bibliograflo  N^^  360),  die  zgn  vollen  naam  draagt,  maar 
ook,  doordat  het  opgenomen  is  in  deel  II  (p.  1—50)  zijner  Opera  Omnia 
exegeL,  didact.,  polem,  Herbom,  1693,  (niet  in  de  Bibliografie  vermeld). 
Daar  is  er  een  voorwoord  aan  toegevoegd,  en  wordt  doorloopend  het  anagram 
«Zinospa»  gebruikt. 

Melchior,  geboren  te  Solingen,  1646,  had  te  Heidelberg,  Groningen  en 
Leiden  gestudeerd;  word  in  1667  predikant  teFrech,  in  1672teKaltekirchen, 
in  1677  te  Dusseldorf,  en  stierfals  Theol.  Prof.  te  Duisburg  in  1689.  (Jöcher). 


De  HoUandsche  godgeleerden  en  predikanten  vonden  hei.  ^v — 
keiijker  toeken  te  verbieden  —  als  zij  het  konden  —  dan  te 
weerleggen,  en  wachtten  dus  met  het  laatste,  tot  ook  in  het 
eerste  geen  nut  meer  stak. 


Ondertusschen  werd  te  Amsterdam  een  huwelijk  voorbereid, 
dat  onzen  denker  daar  op  de  Stille  Veerkade  steUig  niet  geheel 
koel  liet.  Immers  het  gold  de  oudste  dochter  van  zijn  leer- 
meester, Dr.  Franciscus  van  den  Enden,  de  gebrekkige  doch 
hoogst  ontwikkelde  Clara  Maria,  en  zijn  voormaligen  mede- 
leerling, den  arts  Dirck  Eerckrinck.  Had  Spinoza,  misschien 
bij  een  uitstapje  naar  Amsterdam,!)  werkelijk  aanzoek  gedaan 
naar  hare  hand,  zooals  verteld  wordt?  Greheel  onmogelijk  is 
het  niet.  Met  het  jaargeld ,  dat  de  goede  Simon  Joosten  de  Vries 
hem  vermaakt  had,  de  tweehonderd  gulden,  die  daar  —  naar 

men  wil  —  nog  door  een  machtig  begunstiger  werden  bijge-       ^ 

voegd,  en  de  opbrengst  van  de  glazen  die  hij  sleep,  hadden  zij  ^^^•• 
allicht   een   redelijk   bestaan  kunnen  voeren:  doch  schitterend^^ ^^i 
waren   de   vooruitzichten   allesbehalve.   Ook  Eerckrinck  hieldE^^f^j 
van   het   verstandige   meisje ....   Is   er  misschien  van  weers-^jcs^-^ig. 
zijden  lang  geaarzeld? 

Wij    bezitten    een    onvoltooid    gebleven   gedicht   op    „He^^^Jet 
Huwelijk   van   den   Eed.   Heere '  Theodoor  Eerkring  en  i'EdE^^A. 
jonkvrouw   Elara  Maria   van   den   Enden''   vervaardigd  dbod^^or 
Antonides   van   der   Goes.  2)    Op  de  ongeschroefde  wqze  die^^-ier^ 
dagen   laat   hij    Cupido   verslag   uitbrengen  by  vrouw  Ven 
over   de    pogingen,    aangewend  om  in  beider  hart  den  minm 
brand  te  ontsteken: 

.  .  .  «toenge  nit  Pafos  en  d*Idalische  lantsdonwen, 
Mj  op  de  vlengelen  belastte  lacht  te  boawen 
Naer  't  prachtich  Amsterdam,  dat  alle  watren  peilt. 
En  als  een  zeevorstin  om  beide  poolen  zeilt, 


b! 


1)  Er  pleit  niets  tegen  de  veronderstelling,  dat  Spinoza  ook  tosschen 
jaren   16G5   en  1G70  meermalen  z^jn  vaderstad  bezocht  heeft,  al  bljjkt 
niet  nit  de  briefwisseling. 

2)  Bilderdp's   nitgave   I,   blz.   268,  vlg.  (Naar  't  schtjat  bleef  oA 
gddicht  onbekend  aan  Van  Vloten.) 


331 

Qaam  ik  in  't  boekzalet  van  Elara  ingeslopen 
Met  mijn  gevolg,  die  alle  op  d'overwinning  hopen; 
Maer  zj  gewaerdigt  zich  niet  eens  dat  schoon  gezicht 
Op  m j  te  slaen.  Haer  geest  van  hooger  drift  verlicht 
Boort  door  de  wolken  hene  en  alle  starrentransen. 
De  kamer  was  vervult  van  ongemeene  glansen. 
Ik  zagh  'er  Pallas  zelve  en  d'eige  kracht  en  zwier 
Van  wezen,  vyant  en  tieran  van  't  minnevier. 

Ik  stont  terwijl  gereet,  om,  eerze  't  kon  beseffen, 
Door  borst  en  ribben  haer  in  't  ingewant  te  treffen; 
Maer  zy  bleef  pal,  en  gaf  den  boezem  nimmer  bloot 
Een  schans  van  l)oeken  keert  de  ptjlen  die  ik  schoot. 
En  hoe  ik  poogde  met  mtjn  schichten  door  te  breken, 
Ik  zagze  lillende  in  papieren  blyven  steken.» 

X^ocli,   bereidde  Clara  Maria  den  kleinen  schutter  niet  ter- 
eene  welwillende  ontvangst,  ook  zijn  bezoek  aanKerek- 
had  niet  den  gewenschten  uitslag.  Deze  toch,  druk  met 
^^^^xnische   of  alchemistische  proefnemingen,  toefde  te  midden 
kromhalzen  en  distilleerkolven : 

«De  kamer  stont  vol  vier.  Ik  zag  de  vlammen  spelen. 
En  zwieren  met  de  tonge  uit  blakende  ovenkeien  » . . . . 

>e  »  minnetoorts "  van  't  arme  Venuskind  smolt  weg  eer  hij 
**  "^«vdst.  Maar  toch  gaf  hij  den  moed  niet  op. 

«Noch  volge  ik  hem,  daer  hy  mgn  flitze  zocht  fontwyken; 

Maer  'k  voel  mtjn  beenen  noch  van  kouden  schrik  bezwyken: 

Die  zael  was  met  taptjt  noch  schilderkunst  versiert; 

Maer  bekkeneelen  en  geraemten  van  gediert 

En  mensch.  De  bleke  doot  had  daer  haer  plaets  genomen. 

't  Scherminkelleger  scheen  ontstelt,  toen  't  my  zag  komen. 

De  knokkels,  wervels,  borst  en  ribben  slaen  geluit 

En  dryven  my,  bezweet  van  schrik,  dat  kerkhof  uit».  1) 

^^et    bleek    echter,    dat   Kerckrinck*s   gemoed   niet  geheel 
•    ^^^winnelijk "  was.  Volgens  het  verhaal  van  Colerus  zou  hij 


^)    Men  ziet  dat  het  beroemde  kabinet  van  Eerckrinck's  vriend  Frederik 
^Bcb,   sedert   10  Dec.   1666   burgemeester  in  «Snyburgh»  ('t  Theatrum 
^^^tomicum),  niet  het  eerste  van  dien  aard  was  te  Amsterdam.  —  Ik  spaar 
lezer  gaarne  de  rest  van  het  gedicht! 


(^m/rrh^ 


Cm.  /  cf W^ 


wel  baast  Spinoza's  liefde  bemerkt  bebben ....  „  en ,  jaloers 
daarover  wordende,  gewon  bi[j  eindelijk  hare  gonst  (waartoe 
een  kostelijke  parelsnoer,  z\jnde  eenige  duizenden  waardig » door 
bem  aan  baar  gescbonken,  niet  weinig  bolp),  zoodat  ze  hem 
tot  baar  ecbtgenoot  verkoos,  nadat  bij  alvorens  zijn  eigen 
Godsdienst,  nl.  de  Lutberscbe,  verloocbend,  en  de  Roomsche 
aangenomen  bad." 

Of  van  deze  mededeeling  nog  meer  betrouwbaar  is  dan  de 
eerste  en  de  laatste  regel ,  weten  wij  niet.  Kerckrinek  is  stellig 
tot  bet  Katboliek  geloof  overgegaan  1)  op  uitdrukkelijk  ver- 
langen van  den  ouden  Van  den  Enden,  die  't  —  boe  weinig 
kerkscb   bij  zelf  ook  mag  geweest  zijn  —  vermoedelijk  beter      ^^   '** 
vond   voor   de   toekomst   van   zijn   kind.   En  dat  Eerckrinek    .^^  V 
werkelijk   Clara's    „gonst"    gewonnen   beeft,  woi*dt  bevestigd  ,^^_j 
door  bet  Puyboeck  van  Stad  Amsterdam,  waarin  op  5  Pebr.^-^^^^ 
1671  opgeteekend  staat: 

„Compareerden....   Direk  Kerckeringb  van  A'dam,  mede-^^^e- 
cynen  doctor,  oud  32  jaren,  ouders  doot,  geass.  met  syn  mng^^apy 
Petronella  Kerckring,   woont  op  de  Keizersgracbt,   en  Clarfc-::^:ja 
Maria  van  den  Enden  van  Antwerpen,  oud  27  jaren,  geaw^s 
met  Dr.  Pranciscus  van  den  Ende,  woont  op  de  Cingel." 


r 


1)   Daar  ik  op  het  Ainsterd.  Archief  in  de  doopboeken  te  veigeefe  na;^^^^^ 
zijne  opname  zocht,  moet  ik  wel  vermoeden,  dat  h(j,  om  opzien  te  vermr:  *-*(/- 
den,   zich   buiten  de   stad  heeft  laten  aannemen.  Wanneer  het  is  ge8chi».S=^^ 
weten  wQ   niet.  Doch  is  hier  misschien  de  mededeeling  Tan  belang,  dat  ^        ^^ 


333 

Nadat  de  gewone  n^®  sondaeghse  uytroepingen "  geschied 
'^aren,  werd  het  huwelijk  op  27  Februari  1671  in  de  Fransche 
^C«ipel  der  Elarmelieten  voltrokken : 

„Mr.  Theodore  Eerekering  et  Mad^  Claire  Marie  van  den 
^Elïide  ont  été  mariés  Ie  27  Fev.  1671  en  présence  de  Mr. 
^^ran^ois  van  den  Ende  Ie  père  et  de  Mad^Ue  Aldegonde  van 
^en  Ende,  témoins,  après  la  proclamation  des  bans."  1) 

In  de  Fransche  Kapel  der  Karmelieten ....  De  oude  school- 

xx^eester  was  benoemd  tot  raadsheer  en  lijfarts  van  Lodewijk 

^CIV,  2)    en  stond  gereed  met  zijne  overige  kinderen  —  zijn 

"Vrouw  was  reeds  lang  overleden  —  naar  Parijs  te  vertrekken. 

X>at   hij   op   meer   dan   zeventigjarigen   leeftijd  nogmaals  een 

Xiieiiwe  toekomst  te  gemoet  ging,  vond  zeker  meer  zijn  oorzaak 

XXL   den  dwang  der  omstandigheden  dan  in  roemzucht  alleen. 

Zijn    omgang   met   Lodewijk   Meijer ,   het   voorgevallene   met 

-Adriaan  Koerbagh ,  het  boek  van  Spinoza ....  men  kan  begrijpen 

dat   de  meening  veld  won   „  dat  hij  zijn  leerlingen  wat  meer 

dan   latijn,   namelijk   de  eerste  zaden  en  grondbeginselen  der 

ongodisterij   zocht  bij  te  brengen/'  3)  Zóó  zal  z^n  school  ver- 

loopen  zijn. 

Wie  ook  op  de  bruiloft  van  dit  tweetal  moge  geweest  zijn, 
Spinoza  zeker  niet.  Sedert  hij  zich  te  Voorburg  gevestigd  had, 
«n  kennis  maakte  met  de  gebroeders  Huygens,  was  hij  in 
^lanraking  gekomen  met  verschillende  bewoners  van  's  Graven- 
hage,  en  had  onder  hen  vele  vrienden  verworven.  Wij  zagen 
reeds,  dat  in  1667  de  philoloog  Isaac  Yossius  tot  zijne  bekenden 
behoorde;  ter  zelfder  tijd  woonde  in  den  Haag  de  Fransche 
letterkundige  en  vrijgeest  Charles  de  St.-Denis ,  Sieur  de  Saint 


Luihersehe  kerkeraad  op  19  Mei  1G66  overwoog,  zelf  een  «Latijiis  school- 
meester, die  de  leere  en  confessie  toegedaan  is,  toe  te  stellen»?  Frotokollen 
van  dien  kerkeraad.  Vol.  111,  f.  17). 

1)  Doop-  en  Trouwregister  op  't  Amst  Archief,  No  334. 

2)  Antonides  van  der  Goes  betitelt  hem  alzoo,  en  ook  Kerckrinck  schrijft 
«Frandscus  van  den  Enden ,  Regis  Christianissimi  nunc  Consiliarins  et  Medicus.» 
Opera  Omnia,  Lugd.  Batav.  1717,  p.  199. 

3)  Colerus,  blz.  3. 


334 

Evremond.  Zijn  vaderland  om  licht  te  bevroeden  redenen  ont- 
weken, bad  bij  zicb  in  1665  te  ^sGravenbage  neergezet ,  en 
omgang  gezocbt  met  denzelfden  Isaac  Vossius  en  Nicolaas 
Heinsius.  Ook  met  Spinoza  maakte  bij  kennis.  ,,  Deze  laatste "» 
zoo  vertelde  b\j  later,  „was  van  een  middelmatige  gestalte  en  had 
een  innemend  gelaat.  Zijn  geleerdheid,  zedigheid  en  belange- 
loosheid maakten  hem  geëerd  en  gezocht  bij  alle  geleerden  1) 
die  in  den  Haag  woonden.  In  zijne  gewone  gesprekken  bleek 
in  't  geheel  niet,  dat  h^  zulke  gevoelens  koesterde,  als  men 
later  in  zijne  nagelaten  werken  gevonden  heeft."  2) 

Nog  een  anderen  philoloog  zien  wij  weldra  tusschen  Spinoza's 
kennissen  opduiken:  de  Utrechtsche  professor  Johan  George 
Graevius.  In  hetzelfde  jaar  als  onze  wijsgeer,  doch  te  Naum- 
burg  in  Saksen  geboren,  was  hij  al  vroeg  z\jne  opleiding 
binnen  de  Nederlanden  komen  voltooien,  en  maakte  zooveel 
naam,  dat  hij  in  1656  hoogleeraar  werd  te  Duisburg,  in  1658 
te  Deventer ,  .op  21  Augustus  1661  te  Utrecht.  Waarschijnlijk 
werd  hij  door  Vossius  met  Spinoza  in  aanraking  gebracht. 
Geleerd  moge  hij  geweest  z^n,  maar  hij  bleek  allesbehalve 
een  karaktervol  vriend. 

Waren  deze  mannen  nieuwsgierig  naar  de  wysgeerige  denk- 
beelden van  den  Joodschen  lenzenslgper?  De  reden,  waarom 
zij  z\jn  omgang  zochten,  was  vermoedelijk  eene  andere.  Sinds 
de  geleerde  Menasseh  ben  Israël  op  zijn  teiTigkeer  uit  Londen 
te  Middelburg  gestorven  was  (1657)  3),  had  de  Amsterdamsche 
Synagoge  geen  tweeden  rabbijn  opgeleverd,  wiens  licht  zoo 
ver  scheen  in  de  duisternis,  als  eenmaal  het  zijne.  Desniet- 
temin hadden  de  philologen  af  en  toe  de  voorlichting  noodig 
van  iemand,  even  doorkneed  in  de  moeielijkheden  van  het  He- 
breeuwsch  taaieigen,  als  zij  zelve  waren  in  het  Latijn.  En  niet 
alleen  door  zijn  afval  van  het  Jodendom  reed  Spinoza's  naam 
op  de  tong:  ook  de  roem  van  zijne  geleerdheid  kon  niet  geheel 


1)  Personnes  d'esprit. 

2)  Oeavres  de  Monsieur  de  Saint-Evremond.  Vie  de  TAutear  par  Mr.  des 
Maizeaux.  Amst.  1726.  Tom.  I,  p.  108. 

3)  Graetz,  Geschichte  der  Jaden  X,  S.  122. 


335 

^verborgen  blijven.  Zijne  kennis  van  het  Hebreeuwsch  deed 
<si:ellig  niet  onder  voor  die  van  Menasseh,  en  waar  het  op 
Ixelderheid  van  oordeel  en  doordringend  vernuft  aankwam, 
kon  hij  den  beroemden  rabbijn  gemakkelijk  in  de  schaduw 
3l;ellen. 

Niet  alleen  Colerus,  maar  ook  Kortholt,  die  zijne  mededeelingen 
xiit  dezelfde  bron  putte,  verzekert  ons,  dat  Spinoza,  behalve 
door   geleerden  —  waarvan  wij  er  nu  enkelen  leerden  kennen 

ook   door   mannen   van  rang   en   stand   van   tijd   tot  tijd 

l>ezocht  werd.  „Hij  liet  ze  meer  tot  zich  toe,  dan  dat  hij  hen 
tx>t    komen   uitnoodigde,    en    sprak   dan  met  hen  over  staats- 
-aangelegenheden."  1)  Reeds  meermalen  noemden  wij  den  naam 
^an   deu'grooten  raadpensionaris  Jan  de  Witt^  die,  naar  ge- 
meld wordt,    gaarne    met  hem  redeneerde  over  onderwerpen 
^an  wiskundigen  aard,  en  hem  dikwijls  ook  over  staatszaken 
raadpleegde.  2)  Blijkens  het  Godgeleerd-Staatkundig  Veitoog, 
€n  de  latere  Tractatus  PoUtict4S,  was  de  wijsgeer  van  de  Stille 
Yeerkade  daarin  geen  vreemde,  en  wij  weten,  dat  hij  de  ge- 
schriften  van   Macchiavelli   en   Hobbes   goed  bestudeerd  had. 

# 

Mogelijk  was  het  wel  b\j  zijne  verhuizing  naar  den  Haag  geweest, 
dat  de  Witt  hem  het  jaargeld  van  tweehonderd  gulden  toekende , 
waarover  een  der  oudere  biografen  3)  spreekt.  Immers  het 
leven  in  de  stad  eischte  grootere  uitgaven  dan  het  wonen  op 
een  dorp,  zelfs  al  was  men  zoo  matig  in  zijne  behoeften  als 
Spinoza. 

Ook  dejl  goede)/  Coenraad  van  Beuningen ,  bekend  en  bevriend 
met  al  wat  zijn  tijd  aan  geleerds  en  uitstekends  opleverde, 
die,  belangeloos  als  weinigen,  immer  gereed  stond  de  beurs 
te  trekken  voor  wie  hulp  noodig  had,  en  allerlei  groote  en 
kleine  ketters  de  hand  boven  het  hoofd  hield,  behoorde  tot 
Spinoza's   vrienden.   Hij,  en  niemand  anders,  was  de  Amster- 


1)  Seb.  Eortholt,  Praef. 

2)  Zoo  meen  ik  de  woorden  \'an  Lncas  (<I1  ent  Tayantage  d'être  connn 
de  Monsieur  Ie  Peosionnaire  de  Witt»,  etc.)  te  moeten  teruggeven. 

3)  Lucas,   't  Komt  m^j  voor  dat  zgno  mededeeling,  al  werd  zg  nog  niet 
door  het  vinden  van  documenten  bevestigd,  moeieiyk  in  twgfel  te  trekken  is. 


336 

damscbe  raadsheer  „Beugheim  genaamd,  die  echter  vóór  zijn 
dood  nog  op  andere  gedachten  kwam/*  1) 

Door  al  bet  misbaar ,  dat  er  over  bet  Godgeleerd-Staatkundig 
Vertoog  gemaakt  werd  kon  bet  niet  missen  of  ook  de  kleine 
Iniden ,  welke  geen  Latijn  kenden ,  moesten  nieuwsgierig  worden 
naar  den  inbond  van  bet  verketterde  boek.  Om  aan  de  tal- 
rijke aanvragen  te  voldoen  bad  een  ongenoemde  —  docb  die 
waarscbijnlijk  niemand  anders  is  dan  Jan  Eieuwertsz  —  al 
spoedig  den  ouden  Jan  Hendriksz.  G-lazemaker,  befaamd  door 
't  vertalen  van  Seneca,  Montaigne,  Descartes  en  tal  van 
andere  schrijvers,  te  werk  gesteld  om  eene  goede  vertaling 
te  vervaardigen.  2)  En  stellig  zou  deze  nog  in  bet  jaar  1671 
gedrukt  zijn  geworden,  badde  niet  Spinoza  zelf  op  den  17<^«" 
Februari  1671  —  dus  terwijl  Clara  Maria  van  den  Enden  de 
bruid  was  —  uit  den  Haag  aan  zijn  vriend  Jarig  Jelles  ge- 
sebreven : 

„Waarde  Vriend,  Professor  öraevius  3)  mij  onlangs  bezoe- 
kende, zei,  onder  andere  dingen,  dat  bij  geboord  had^  dat 
mijn  Tradattts  Theólogico-PólUicus  in  de  Nederlandscbe  taal 
vertaald  was,  en  dat  iemand  —  wie  was  bem  onbekend  — 
had  voorgenomen  het  te  doen  drukken.  Ik  verzoek  U  derhalve 
ernstig,  daarnaar  te  willen  vernemen,  om,  indien  bet  mogelijk 
is ,  bet  drukken  te  beletten.  Dit  is  niet  alleenlijk  mijn  verzoek 
maar  tevens  dat  van  veel  mijner  goede  bekenden,  die  niet 
gaarne  zouden  zien,  dat  dit  boek  verboden  werd,  geli^jk  zonder 
twijfel  geschieden  zou  als  het  in  de  Nederlandscbe  taal  werd 


1)  Bericht  van  den  ouden  man  aan  StoUe,  in  de  Amsterdamsche  herberg 
«de  Bremer  Hopman».  Zie  bijlage  V. 

2)  Mededeeling  in  «'t  Vervolg  van  't  Leven  van  Philopater».  Tot  Groe- 
ningen. 1697,  blz.  231. 

3)  Hoogstwaarschijnlijk  is  deze,  en  geen  ander,  de  ongenoemde.  Wel  wordt 
in  «^t  Vervolg  van  het  Leven  van  Philopater».  Prof.  Chr.  Wittichius  ook 
als  vriend  van  Spinoza  gedoodverfd,  maar  deze  kan  het  moeielijk  geweest 
ztjn,  wtjl  hij  van  1G55 — 71  te  Nijmegen  werkzaam  was,  en  eerst  in  Novem- 
ber 1671  te  Leiden  als  Professor  optrad. 


337 

uitgegeven.  Ik  vertrouw  vastel^k  dat  gij  dit  ten  gevalle  van 

mij  en  de  goede  zaak  zult  doen." 

De   trouwe   Jarig   Jelles  beeft  zijn  plicht  gedaan:   Glaze- 

makers  vertaling  bleef  liggen  tot  bet  jaar  1693  en  werd  toen 
onverwachts,  onder  den  titel  „de  Rechtzinnige  Tbeologant'', 

in  bet  licht  gezonden.  1) 

„  Een  zeker  vriend  "  —  zoo  vervolgde  Spinoza  zijn  schrijven  — 
„heeft  mij  eenigen  tijd  geleden  een  boekje  thuis  gestuurd, 
getiteld  Homo  Politicus ,  waarover  ik  te  voren  veel  geboord 
had.  Ik  heb  het  doorgelezen  en  bevonden,  dat  geen  verder- 
felijker boek  door  menschen  kon  bedacht  worden.  Des  schrij- 
vers hoogste  goed  is  rijkdom  en  eer;  daarnaar  richt  hij  zijne 
leering  in  en  wijst  den  weg  aan  om  daartoe  te  geraken,  door 
namelijk  innerlijk  allen  Grodsdienst  te  verwerpen  en  voor  't  oog 
der  wereld  diengene  te  belijden,  welke  het  meest  bevorderlijk 
is  voor  het  doel.  Voorts  behoeft  men  niemand  zijn  woord 
te  houden,  dan  voor  zoover  het  eigenbelang  dat  meebrengt. 
Veinzen,  beloven  zonder  geven,  liegen,  bedrieglijke  taal 
voeren,  ziedaar  dingen,  die  de  schrijver  hemelhoog  prijst. 
Toen  ik  het  uitgelezen  had  kreeg  ik  zin,  om  er  van  ter  zijde 
een  boekje  tegen  te  schrijven,  waarin  ik  wilde  handelen  van 
't  hoogste  goed,  den  ongerusten  en  ellendigen  toestand  aan- 
toonen  van  wie  geldgierig  en  eerzuchtig  zijn,  en  eindelijk 
duidelijk,  en  met  tal  van  voorbeelden  bewijzen,  dat  zulk  een 
onverzadelijke  dorst  naar  eer  en  rijkdom  de  ondergang  van 
den  staat  moet  zijn  en  geweest  is." 

Eerst  in  1890  is  een  lijstje  van  zeldzame  boeken  aan  den 
dag  gekomen ,  2)  onder  Spinoza*s  nagelaten  papieren  gevonden, 
waarin  het  bedoelde  geschrift  nader  wordt  aangeduid  als 
„Franciscus  Datisii  hofnopolitici4Sjliierrarissimus*\YeTmoedéïijk 


1)  ^t  Vervolg  van  't  Leven  van  Philopater.  Groen.  1697,  laat  boven- 
dien nog  doorschemeren,  dat  het  handschrift  lang  onder  Lod.  Me jer  berustte, 
die  er  de  «kunstwoorden»  op  den  kant  bQ  aanteekende;  en  dat  er  verschil- 
lende afschriften  van  gemaakt  werden. 

2)  Spinoza's  vriend,  de  arts  6.  H.  Schuller,  zond  een  afschrift  aan 
Leibnitz;  te  vinden  bij  Dr.  Lndw.  Stein,  Leibniz  nnd  Spinoza.  Berlinl890, 
8.  287. 

22 


338 

echter  is  deze  titel  —  voor  zoover  wij  weten  bij  geen  enkelen 
boekenbesehrijver   te  vinden   —   niet  juist.  Voor  ons  ligt  nl. 
een   latijnsch   boekje  in   kwarto,  dat  den  titel  voert:  HOMO 
PGLITICY S ,  hoc  est :  cansüiarius  novus,  officiarius  et  auUcuSj  secun- 
dum  hodiemam  praxin ,  auctore  Pacifico  a  Lapide.  Editio  Secunda , 
audior  et  emendatior.  Oui  accesserunt  Monita  Privata  SodetaHs  Jesu. 
Cosmopoli,  MDCLXVIII.  (56  +  46  pag.)  1).  Men  behoeft  slechts 
het  tweede  hoofdstak  van  dat  werkje  te  lezen »  om  in  te  zien , 
dat   Spinoza  —  zooal  niet  hetzelfde   —  dan  toch  een  geheel 
overeenkomstig  boekje  gelezen  heeft.  Het  heet  daar  namelijk: 
„Om   te  beginnen ,  dient  ieder  de   bekwaamheden  van   zijn 
aard,    zijne    krachten    en   zijn   geest   te   kennen,   en   nauw- 
keurig  te   overwegen,   waartoe   hij    al   dan  niet  geschikt  is. 
Want  het  is  beter  de  kiemen,  welke  de  natuur  in  ons  gelegd 
heeft,  aan  te  kweeken,  dan,  door  ze  tegen  te  werken ,  moeite 
en   tijd  te  verspillen.  Wie  echter  niet  op  en  top  oliedom  van 
verstand   is,   kieze   zich   geschikte,   trouwe   en  ijverige  leer- 
meesters en  leiders ,  die  hem  .vormen  naar  de  zeden  dezer  eeuw 
en  den  geest  beschaven.  Hun  vertrouwt  gij  uwe  studie,  ja  uw 
geheele   leven.   Hen   volgt   gij  na  in  zeden  en  streeft  hen  in 
alles  op  zijde !  Daardoor  zullen  zij  u  te  meer  vertrouwen,  meer 
zorg   aan   u   besteden,    en   trachten   u,    zoo   al  niet  tot  huns 
gelijke,    dan   toch   tot   een   waardig   mededinger   te   vormen. 
Zulke  leermeesters  zijn  in  onzen  tijd  de  navolgers  vanLojola, 
of  de  monniken  der  broederschap  van  Jezus,  die  —  God  weet 
door  welke  kunst  en  welke  vlijt  —  de  zeden  in  elke  tak  van 
kennis   naar   de   eischen   des   tijds   kunnen   vormen.   En  laat 
u  niet  weerhouden  door  den  Grodsdienst,  die  niets  is  dan  een 
waan,    een   bijgeloovig   geloof;    beschouw  hem  als  klinkklaar 
bedrog,  dat  de  Staatsman  (Homo  Politicus)  —  wil  hij  zijn  doel 
bereiken,  geen  zier  waard  moet  achten.  Wie  was  het  ook,  die 
niet   geloofde,    dat   uit   een   goed  Christen  een  goed  veldheer 
groeien   kon?   Na  rijp  beraad,  zou  ik  er  willen  bijvoegen:  hij 
kan   noch   een   goed  raadsheer,  noch  een  goed  hoveling,  noch 


1)   Tot  op   heden   schijnt  het  aan  de  aandacht  van  SpiDoza's  biografen 
ontsnapt  te  ztjn. 


339 

goed  beambte  zijn  naar  den  tegenwoordige  gang  van  zaken, 
een  goed  Christen  zijn  wil. 

Want  de  Godsdienst  is  heden  een  pele  naam 

En  meer  niets.  1) 

en  stervend  Protestantsch  vorst  heeft  een  schoone  getni- 
voor  de  waarheid  van  mijne  politiek  nagelaten.  Toen  in 
laatste   unr   vóór  zijn   dood  een  hoveling,  vergezeld  van 
^e  of  drie  anderen ,  tot  hem  kwam  en ,  aan  zijn  bed  getreden , 
uit   naam  der  geheele  kerk  bezwoer,  eene  getoigenis  te 
en   van   het   geloof   dat   hij    beleed,  en  zijne  belijdenis  in 
enwoordigheid  der  omstanders  op  te  zeggen :  opdat  de  laatste 
orden  van  zóó  machtig  een  vorst  mochten  bewaard  blijven 
de  herinnering  der  menschen,  en  aanzien  schenken  aan  de 
luting ,    die  hij  gevolgd  was ....   antwoordde   de  vorst ,  na 
s  geglimlacht  te  hebben  over  dat  verzoek:  „Mijn  Heer  en 
end,   het  spijt  mij,  dat  ik  niet  aan  uw  verlangen  voldoen 
Gij   ziet  immers,   dat  ik  mij  niet  meer  in  een  toestand 
"%?4nd,    die   mij    vergunt   lang   te    redeneeren  of  eene  nauw- 
^^:mrige  belijdenis  te  geven  van  mijn  geloof.  Dus  zal  ik  slechts 
Xnig  woorden  gebruiken.  Ik  geloof»  dat  twee  en  twee  vier 
en   vier   en  vier  acht,  en  de  resteerende  punten  van 
credo  ban  die  heer  d44r  —  met  wees  hij  op  eenwiskun- 
^,    daar   aanwezig   —   U  beter  verklaren."  2)  Ziedaar  de 
re    politieke  godsdienst:  zoo  moet  men  er  hedendaags  mee 
len.  Anders  moet  men  gelooven  met  den  mond,  anders  met 
hart,  op  de  wijs  van  sommige  monniken  in  Spanje,  die  na 
^tig  jaren  de  Heilige  Mis  gevierd,  den  Godsdient  onder- 
te   hebben,    eindelijk,    als   hun   laatste    uurtje   sloeg, 
^^enden,  dat  zij  naar  hun  geloof  Joden,  naar  hunne  belijdenis 
^^^instenen  geweest  waren.  Of  als  een  ander,  die  op  een  synode 
^^^    Spaansche  monnikorden  geestig  verklaarde,  dat  hij  nu  al 
^^"ftien  jaren   monnik,    doch   nog   slechts   vijf  jaren  Christen 
was.  3) 


1)  Nam  Beligio  hodie  inane  nomen  est ... .  Praetereaque  nihil. 

2)  Socrate  Chrestien  du  Sr.  Balzac,  p.  126.  (Aanteek.  van  den  schrgver). 
B)  Sr.  de  Balzac  dans  TApoIogie  contre  Ie  Docteor  LouTain,  p.  191, 192. 

V^antteek.  van  den  schqjver.) 


340 

Ook  moet  gij  u  aan  geen  enkelen  Godsdienst,  't  zij  de 
Roomsche,  't  zij  de  Lutherscke,  't  zij  de  Calvinistische  of 
welke  andere  ook,  zoo  geheel  verhangen,  dat  gij  er  hard- 
nekkig aan  vasthoudt.  Leer  ze  liever  in  alles  veinzen  of  ont- 
veinzen, al  naar  gelang  het  voor  u,  tijd,  zaak  en  plaats  in 
aanmerking  genomen,  van  nnt  is.  Desgevorderd  zij  mijn  Paus 
uw  Paus,  mijn  Luther  uw  Luther,  mijn  Calvijn  uw  Calvijn. 
Want  alle  Godsdiensten,  louter  voortbrengselen  van  den  geest, 
die  het  doel  en  streven  hebben  God  te  vereeren,  zijn  Hem 
aangenaam ,  en  door  die  allen  blijft  het  eeuwige  Heil  te  hopen. 
Zóó  luidt  de  grondstelling  der  vrijgeesten,  door  een  machtig 
vorst  vromelijk  verdedigd.  Volgt  dus  de  leiding  der  Jezuïeten 
in  zeden  en  kunsten,  ja  in  alle  dingen." 

Dat  deze  gruwelijke  zedenleer,  met  ijzingwekkend  C3mi8me 
gepredikt,  onzen  edeldenkenden  wijsgeer  ten  hoogste  moest 
ergeren,  valt  te  begrijpen.  Zijn  plan  het  boekje  van  ter  zijde 
te  weerleggen,  bleef  echter  onuitgevoerd.  Misschien  wel  werd 
hij  door  dezelfde  overweging  daarvan  afgehouden,  die*  de 
Amsterdamsche  magistraat  dreef,  alle  geschrijf  tegen  Eoer- 
bagh's  boek  te  onderdrukken:  opdat  ook  't  „principaal"  niet 
gelezen  werd.  Is  dat  zoo,  dan  kunnen  wij  'tin  hem  slechts 
prijzen.  Want  huichelarij,  schijnheiligheid  en  gouddorst  zijn 
niet  zoo  onbekend  onder  de  kinderen  der  menschen,  dat  zij 
nog  aanwakkering  noodig  hebben.  1) 

Hoe  teekenachtig  in  zijn  gemoedelijken  eenvoud  is  de  slot- 
beschouwing, door  den  wijsgeer  aan  zijne  bespreking  van  het 
schandelijke  boekske  vastgeknoopt: 

„Waarlijk,  hoeveel  beter  en  voortreffelijker  redeneerde  niet 
Thales  van  Milete  dan  deze  schrijver.  Alle  dingen,  zoo  zeide 
hij,  zijn  onder  vrienden  gemeen.  De  wijzen  zijn  de  vrienden 
der  Goden,  deze  heer  over  alles:  dus  behooren  alle  dingen 
aan    de    wijzen.    Zoo   toonde    die    wijze    man   zich   de    aller- 


1)  In  plaats  van  den  Homo  Politicus  te  weerleggen  is  Spinoza  in  dezen 
tijd  begonnen  met  den  Tractatus  Politicus  op  te  stellen,  die  onvoltooid 
bleef.  De  brief,  door  de  vrienden  als  voorwoord  vóór  dat  werk  gesteld,  was 
in   't  HoUandsch  geschreven,   en  ongetwijfeld  ook  aan  Jarig  Jelles  gericht. 


341 

rijkste,  door  liever  den  r^kdom  grootmoedig  te  verachten  dan 
liem  begeerig  te  bejagen.  Toch  bewees  hij  op  een  ander  pas, 
dat  de  wyzen  niet  uit  dwang,  maar  vrijwUUg  van  den  rijkdom 
afistand  doen.  Toen  hem  toch  zijne  vrienden  eens  zijne  armoede 
verweten,  beloofde  h^  hun  te  bewyzen,  dat  hij  der  moeite 
niet  waard  achtte,  wat  zij  met  zooveel  ijver  najaagden.  Daar 
hij,  in  den  loop  der  sterren  zeer  ervaren,  een  overvloedigen 
olijvenoogst  voorzag,  huurde  hij  alle  persen  van  het  land,  en 
verhuurde  ze  later  voor  een  zóó  hoogen  prijs,  dat  hij  zich  in 
één  jaar  groote  schatten  verwierf,  die  hij  toen  even  mild  weder 
ronddeelde,  als  hij  ze  schrander  had  verworven."  1) 

Misschien  was  het  nog  in  dezelfde  Sprokkelmaand  van  het 
jaar  1671,  dat  Spinoza  een  bezoek  ontving  van  een  —  voor 
hem  en  ons  —  ouden  bekende,  den  leider  der  SrOtterdamsche 
Collegianten  Jacob  Ostens.  Ook  hij  had  het  opzienbarend  ver- 
toog van  den  Joodschen  wijsgeer  gelezen ,  en ,  eigen  oordeel 
wantrouwende,  had  hij  aangeklopt  bij  zijn  meer  geleerden 
tijdgenoot  —  misschien  weleer  zijn  schoolmakker  —  Dr.  Lam- 
bert  van  Yelthuysen,  die  nog  altijd  in  dat  Utrecht  woonde, 
waar  ook  de  chirurg  Ostens  geboren  en  getogen  was.  2) Doch, 


1)  De  anecdote  staat  o.  a.  geboekt  bg  Diog.  Laertias  1 ,  26.  Ietwat  anders 
voorgesteld  b^j  Cicero,  de  Divinat.  I,  111. 

2)  Meende  men  vroeger  dat  Yelthuysens  schrijven  gericht  was  aan  Isaac 
Orobio  (de  Gastro),  sedert  een  brieQe  van  Spinoza's  vriend,  den  arts  G.  H. 
Scholier,  aan  Leibnitz  teruggevonden  werd,  dacht  men  met  zekerheid  te 
weten,  dat  de  «I.  0.^'  der  Opera  Posthuma  niemand  anders  was  dan 
Johannes  Ooaten,  Chirurg  te  Rotterdam.  In  de  uitgave  Van  Vloten-Land 
is  dan  ook  die  naam  boven  de  brieven  te  vinden.  Beeds  lang  vermoedde  ik, 
dat  wij  hier  met  eene  vergissing  van  Schuller  te  doen  hadden,  die,  Duitscher 
van  afkomst,  de  HoUandsche  namen  op  den  klank  af  schreef,  en  b.v.  Hugo 
Boxel  als  Hugo  Buxen  spelde.  Dat  wij  waarschijnlijk  Jacob  Ostens  moesten 
lezen,  stond  bij  mij  vast,  ofschoon  ik  niet  wist,  welk  beroep  deze  Collegiant 
had  uitgeoefend.  Een  bezoek  aan  't  Rotterdamsch  archief  bracht  terstond  de 
gewenschte  zekerheid.  In  de  lijst  van  't  C^irur^^^^n^gilde  der  Bottestad  vond 
ik  wel  Jacob  Ostens  vermeld,  doch  een  «Johannes  Oosten»  is  daarin  niet 
te  vinden.  Het  feit,  dat  deze  Ostens  uit  Utrecht  afkomstig,  en  CoUegiant 
was,  bewijst,  dunkt  mij,  afdoende,  dat  nu  eerst  het  ware  verband  van  zaken 


342 

stond  Dr.  Van  Velthuysen,  zelf  ^verig  waarheidzoeker,  hoog 
genoeg  om  het  nieuwe  te  aanvaarden,  waar  hij  het  met  al 
z\jne  gevolgen  kon  overzien:  niet  zoo  geheel  ontgroeid  aan  de 
oude  vooroordeelen  was  onze  Utrechtenaar,  dat  hij  in  dezen 
op  alles  ja  en  amen  zeggen  kon.  Immers,  uit  datzelfde  God- 
geleerd-Staatkundig Vertoog  stormde  eene  geheele  armee  van 
nieuwe  gedachten  : —  over  God,  wereld  en  wereldbestuur  — 
over  Schrift  en  Schriftverklaring  —  over  vrijheid  van  onder- 
zoek en  van  spreken  —  op  hem  toe,  voor  iemand  op  zijn 
leeftijd  moeielijk  ineens  te.  omvatten,  met  al  hare  gevolgen  te 
overzien.  • 

Dus  schreef  de  Utrechtsche  geneeskundige  in  den  aanvang 
der  Februari-maand  aan  den  Rotterdamschen  heelmeester: 

„  Tot  welk  volk  de  schrijver  van  dat  boek  behoort ,  of  welken 
regel  van  leven  hij  volgt,  weet  ik  niet,  en  't  doet  ook  niets 
ter  zake.  De  inhoud  van  z^n  werk  bewijst  genoegzaam,  dat 
hij  allesbehalve  dom  is,  en  de  godsdienstige  geschillen,  die  in 
Eui*opa  onder  de  Christenen  gedreven  worden ,  niet  oppervlakkig 
en  luchthartig  behandeld  en  ingezien  heeft.  Hij  gaat  uit  van 
de  overtuiging,  dat  hij  de  meeningen,  waardoor  de  menschen 
in  sekten. en  partijen  gesplitst  worden,  met  beter  gevolg  zou 
kunnen  onderzoeken,  indien  hij  de  vooroordeelen  aflegt  en 
uitschudt.  Dieshalve  heeft  hij  meer  dan  genoeg  gedaan,  om 
zijn  geest  van  alle  bijgeloof  te  bevrijden ;  want ,  om  zich 
daarvan  genezen  te  betoonen,  is  hij  al  te  zeer  in  het  andere 
uiterste  vervallen:  en,  om  het  verwijt  van  bekrompenheid  te 
ontgaan,  schijnt  hij  allen  Godsdienst  van  zich  geworpen  te 
hebben." 

Klinkt  deze  aanhef  niet  bijzonder  welwillend,  ook  Velthuy- 
sen's  eindoordeel,  opgemaakt  nadat  hij  een  uitvoerig  overzicht 
gegeven  had  van  de  „verderfelijke"  meeningen  en  leerstukken, 
in  Spinoza's  boek  gevonden ,  luidt  allesbehalve  gunstig.  En  dat 
te  minder,  wijl  de  Utrechtsche  arts  zich  nog  al  eens  veroor- 
loofde, tusschen  de  regels  dingen  te  lezen,  die  er  niet  stonden, 


aan  den  dag  komt  't  £en  -en  ander  betreffende  ztjn  leven,  bg  hetzelfde  uit- 
stapje naar  Eotterdam  verzameld ,  vindt  men  biervoren ,  blz.  228. 


343 

soms   ook  eene  andere  beteekenis  aan  de  woorden  te  hechten, 
dan  de  schrijver  bedoeld  had. 

9 Hier  hebt  gij,  waarde  Vriend,  den  korten  inhoud  van  de 
leer  van  den  Godgeleerden  Staatkundige,  die,  m^ns  inziens, 
alle  vereering  en  godsdienst  wegneemt  en  met  wortel  en  tak 
uitroeit;  die  heimelijk  het  atheïsme  invoert,  of  zoodanig  een 
Grod  verdicht,  dien  de  menschen  niet  noodig  hebben  te  vereeren, 
omdat  hij  zelf  a'an  het  noodlot  onderworpen  is ;  zoodat  er  geen 
plaats  bl^ft  voor  een  Godsbestuur  of  Voorzienigheid,  en  alle 
toekenning  van  straf  en  vergelding  achterwege  blijffc.  Immers, 
dit  blijkt  duidelijk  uit  het  boek  van  dien  schr^ver,  dat  door 
zijne  redeneeringen  en  bewezen  het  aanzien  en  't  gezag  van  de 
Heilige  Schrift  ten  eenenmale  te  niet  gedaan ,  en  deze ,  zooals 
g^  zegt,  slechts  welstaanshalve  besproken  wordt.  Valt  niet 
uit  zijne  stellingen  af  te  leiden,  dat  ook  de  Koran  met  het 
Woord  Gt)ds  moet  gelijk  gesteld  worden?  Want  niet  de  minste 
bewijsgrond  rest  den  schrijver,  om  aan  te  toonen ,  dat  Mohammed 
geen  waar  profeet  is  geweest,  wijl  ook  de  Turken,  volgens 
zijn  voorschrift,  de  zedelijke  deugden  in  praktijk  brengen, 
waarover  geen  verschil  is  onder  de  volkeren 

Ik  meen  daarom  ook  niet  ver  van  de  waarheid  te  zijn, 
noch  den  schrijver  onrecht  te  doen ,  als  ik  hem  beschuldig  met 
bedekte  en  verniste  bewijsgronden  niets  dan  louter  atheïsme  te 
preêken." 

Niet  terstond  bij  Ostens'  bezoek  vermocht  Spinoza  op  een 
schrijven  van  zoo  langen  adem  te  antwoorden;  en  toen  hij 
daartoe  ging  zitten,  werd  ook  hem  de  wrevel  en  af  keer  jegens 
een  man,  die  hem  zoo  roekeloos  betichtte,  een  oogenblik  te 
machtig. 

„Mijn  vriend",  zoo  schreef  hij  aan  Ostens,  „zonder  twijfel 
zijt  gij  verwonderd,  dat  ik  IJ  zoo  lang  liet  wachten,  maar  tot 
dusver  heb  ik  mijn  gemoed  nog  nauwelijks  kunnen  bewegen, 
om  op  't  geschrijf  van  dien  man ,  waarvan  gij  mij  deelgenoot 
gemaakt  hebt,  te  antwoorden.  Ik  doe  dat  dan  thans  ook  om 
geen  andere  reden,  dan  dat  ik  het  IJ  beloofd  heb.  Maar,  om 
mijne  wenschen  zooveel  mogelijk  te  gemoet  te  komen,  zal  ik 
slechts  weinig  woorden  gebruiken,  en  kortelijk  aantoonen  hoe 


344 

averechts  hij  mijne  meening  —  hetzij  uit  boosheid  of  onkunde  — 
opgevat  en  uitgelegd  heeft.  Dergelijke  even  sluwe  als  bijge- 
loovige  weetnieten  toch  hebben  gewoonlijk  een  boosaardigen 
geest.  Wat  er  ook  van  zij,  zijn  laster  deert  mij  niet,  daar  ik 
weet,  hoe  die  soort  van  lieden  rechtschapen  mannen  pleegt  te 
behandelen."  Toen  Spinoza  volgens  zijne  gewoonte^  een  afschrift 
van  dezen  brief  maakte  voor  de  verzending,  liet  hij  den  laatsten 
scherpen  uitval  weg,  en  ging  onmiddellijk  tot  de  zaak  over: 

„Vooreerst  zegt  hij,  dat  er  weinig  aan  gelegen  is,  van  wat 
volk  ik  ben,  of  welken  regel  van  leven  ik  volg.  Doch  indien 
h^  dat  geweten  had,  zou  hij  zich  niet  zoo  lichtelijk  ingebeeld 
hebben,  dat  ik  het  atheïsme  predik.  Want  de  godloochenaars 
plegen  bovenal  eer  en  rijkdom  te  zoeken,  die  ik  alt^d  veracht 
heb,  gel^k  allen,  die  mij  kennen,  weten."  Kalm  en  bedaard, 
doch  met  de  meeste  beslistheid,  wees  hij  vervolgens  Velthuy- 
sen's  aantijgingen  stuk  voor  stuk  van  de  hand,  1)  en  besloot: 
„Zoo  ziet  gij,  waarde  vriend,  dat  deze  man  verre  van  de 
waarheid  afdwaalt.  Ik  vermeen,  dat  hij  niet  mij,  maar  voor- 
namelijk zichzelven  ongelijk  doet,  als  hij  zich  niet  schaamt  te 
beweren,  dat  ik  door  bedekte  en  looze  vonden  de  godlooche- 
ning leer  en  onderwijs.  Naar  ik  vermoed,  zult  gij  hier  niets 
vinden,  dat  gij  tegen  dezen  man  al  te  scherp  zult  gezegd 
oordeelen.  Mocht  U  echter  iets  dergelijks  voorkomen,  dan 
verzoek  ik  U,  het  uit  te  delgen  of  naar  uw  goeddunken  te 
veranderen.  Want  mijne  bedoeling  is  niet,  hem,  wie  hij  ook 
zijn  mag,  te  verbitteren,  en  mij,  door  mijn  arbeid,  vijanden 
te  maken,  zooals  dikwijls  door  zulk  twistgeschrijf  geschiedt. 
Nauwelijks  kon  ik  van  mij  zelven  verkrijgen ,  hem  te  antwoorden* 
en  ik  had  het  zeker  niet  gedaan,  als  ik  het  niet  beloofd  had.'' 

Ongetwijfeld  heeft  Spinoza's  bezadigde  toon  er  toe  bijge- 
dragen om,  toen  hij  in  lateren  tijd  persoonlijk  met  den  Utrecht- 
schen   geneesheer   in   aanraking  kwam,  een  vriendschappelijk 


1)  De  lezer  houde  voortdurend  in  't  oog,  dat  ik  slechts  biograaf  wil  zgn, 
en  wegens  het  vele  nieuwe,  dat  ik  breng,  niet  meer  van  het  bekende  geef 
dan  hoogst  noodzakelijk  is.  Wie  ze  niet  mocht  kennen ,  wordt  dus  tot  Spinoza's 
brieven  zelve  verwezen. 


345 

irlceer  tusschen  beide  mannen  mogelijk  te  maken.  Doch,  hoe 

zn   ook   gesteld,    zijn    brief  was   niet  bij  machte,  Dr.  Van 

Ithaysen  van  ongelijk  te  overtuigen.  Slechts  weinigen  stonden 

hoog  genoeg  om  den  Joodschen  denker  te  begrijpen  en  te 

.^irCLrdeeren.   De  Bemonstrantsche  predikant  Philips  van  Lim- 

roh   —   als   Velthuysen  zijn  tijd  vooruit,  als  Velthuysen  1) 

smaad  en  verketterd  wegens  zijne  gevoelens  en  den  omgang, 

dL"i^xi  hij  pleegde  met  vrijgeesten  van  allerlei  slag  — oordeelde 

li-i^t;  anders.    ^Uwe   beoordeeling  van  Spinoza's  boek"  —  zoo 

s^n^lureef  deze  eenige  maanden  later  aan  Velthuysen,  die  hem 

e  ^^XL    afschrift  daarvan ,  met  Spinoza's  antwoord,  te  lezen  gegeven 

lï-^a^cl    —    »heb  ik  aan  den   heer  Nieuwpoort  ter  hand  gesteld, 

d-::»-^     ze   U,   naar   ik   vertrouw,    reeds  teruggegeven  heeft.  Ik 

l^^2fexi    't  geheel  met  U  eens,  dat  de  auteur  in  zyn  Vertoog  op 

s<:^lielmsche  wijs,  en  bedektelijk  het  atheïsme  predikt ....  want , 

God   te    erkennen   buiten    dit  heelal^  dat  is  metterdaad 

verloochenen."   En,    na   't  een  en  ander  medegedeeld  te 

^^l>ben  over  een  gesprek,  weleer  met  een  van  Spinoza's  vol- 

S^Üxigen   —   wij    herkennen   terstond   Adriaan   Koerbagh   — 

S^^v-oerd,   voegt   hij    er   de   onbeschpftheid  bij:  „Wat  hij"   — 

^I^irioza  —  „in  zijn  brief  tot  zijne  verdediging  bijbrengt,  heeft 

^^^"fcfi  te  beteekenen,   en  is  niet  waard  met  een  woord  weder- 

lö«cl  te  worden."  2) 

Dat  mannen  als  Velthuysen  en  Limborch,  onbekend  met 
^E^xnoza's  leven  en  streven,  hem,  alleen  afgaande  op  den  inhoud 
^^•^ï-  zijn  boek,  verdacht  maakten  van  bedoelingen  zóó  onmo- 
S^Xrjk,  als  hier  uitgesproken  werden  —  het  valt  in  zekeren 
^^^  nog  te  begrqpen  en  te  vergeven.  Minder  gemakkelijk  valt 
^^^  dat,  waar  wij  zien,  dat  Spinoza's  „vriend".  Professor 
^"^^«vius,  achter  zijn  rug  hetzeKde  deed.  Deze  toch  schreef 
^P  clen  12den  April  1671  een  briefle  aan  zyn  jongen,  als 
^^Ixtsgeleerde  en  wijsgeer  reeds  naam-makenden ,  landgenoot 


-^^  Lambert  ran  Yelthaysen  had  in  1669  weer  een  geweldigen  pemieströd 
J^^^f^ön  voeren  over  zgne  verhandeling:  de  Idolatria  et  Superstüione ,  dien 
l^er  niet  bespreken  kan. 

^)  Zie  den  Latgnschen  brief  van  13  Sept.  1671,  in  Bglage  Vil,  hier 
^*^*^^r  voor  't  eerst  gedrukt. 


346 

Gtottfried  Wilhelm  Leibnitz  —  sedert  1670  raadsheer  1)  aan 
H  hoog  gerechtshof  van  't  aartsbisdom  Mainz  —  waarin  o.  a. 
gezegd  werd: 

^In  het  vorige  jaar  verscheen  hier  een  allerverderfelijkst 
boek  (liber  pestüenüssimus)  ^  waarvan  de  titel  luidt  Discursus 
Theciogico-Pólüieiis.  De  schrijver  heeft  den  weg  van  Hebbes 
gevolgd,  doch  daarvan  dikwijls  en  verre  afwijkende,  stelde  hij 
een  alleronrechtvaardigst  natuurrecht  op,  en,  na  het  gezag 
der  Heilige  Schrift  op  losse  schroeven  gezet  te  hebben ,  opende 
hij  het  venster  zoo  wijd  mogelijk  voor  het  atheïsme.  Men  wil, 
dat  de  schrijven  een  Jood  is,  Spinoza  met  name,  reeds  sedert 
lang  wegens  zijne  monsterachtige  meeningen  uit  de  Synagoge 
gestooten.  Om  dezelfde  reden  is  ook  zijn  boek  door  de  overheid 
verboden.  2)  Ik  vermoed,  dat  g^  ^tal  gezien  hebt;  zoo  niet, 
dan  zal  ik  moeite  doen  om  ^tXJ  te  zenden/'  3) 

Het  zij  nu,  dat  de  Maintzer  raadsheer  zeer  goed  op  de  hoogte 
was,  hetzij,  dat  eerst  door  dit  schrijven  zijne  aandacht  op 
Spinoza  gevestigd  werd,  in  zijn  streven  om  alle  wijsheid  ter 
wereld  te  omvamen,  en  alle  geleerden  te  kennen,  die  er  iets 
aan  zouden  toevoegen,  zocht  hij  weldra  in  nadere  betrekking 
te  komen  tot  den  schrijver  van  het  „goddelooze"  boek.  Doch, 
tegelijkertijd  trachtende  naar  rang  en  aanzien,  wilde  hij  zelfs 
den  schijn  vermijden,  dat  het  hem  om  Spinoza's  wijsgeerige 
inzichten  te  doen  was;  dus  zocht  en  vond  hij  eene  gereede 
aanleiding  hem  te  schrijven  in  het  feit,  dat  met  zijn  boek  ook 
Spinoza's  werkzaamheid  als  lenzenslijper  over  de  grenzen 
besproken   werd.    Zoo    schreef  hij    dus   den   b^^^   October  uit 


1)  Ztjn  eigenlijke  titel  luidde  «Eanzleirevisionsratb.» 

2)  Dit  is  onjuist.  De  Tract.  Theol.  Polit.  is  eerst  verboden  bjj  'plakkaat 
van  19  Juli  1674.  Ook  de  veronderstelling,  dat  de  XJtrechtsche  Staten  hem 
eerder  zouden  verboden  hebben,  is  ongegrond :  in  Van  de  Water's  Utrechtsch 
Placcaatboek  wordt  htj  eerst  genoemd  in  1678,  togelgk  met  de  Op.  Posth. 
Niet  onmogeltjk  is  echter,  dat  hier  of  daar  eenige  exemplaren  in  beslag 
genomen  zgn. 

3)  Dit  brieQe  bg  Gerhardt,  Die  Philos.  Schriften  von  6.  W.  Leibniz. 
Berlin,  1875,  I,  S.  115 ;  en  bg  Van  Vloten  en  Land,  SpinozaOpera.il,  p.  184, 


847 

„d  Monsieur  Spinosüj  Medccin  tres  cdébre  et  phüosqphe 
tr^s  prof  end  d  Amsterdam*^  een  brieQe,  waarin  het  heet: 
^  Onder  de  andere  lof,  welke  de  faam  betreffende  U  ver  kon- 
heeft, verneem  ik,  dat  gij  ook  in  de  Optica  ten  zeerste 
aren  zijt.  Daarom  heb  ik  IJ  ook  eene  poging  van  m^,  om 
dat  vak  iets  te  leveren  —  zoo  goed  en  zoo  slecht  als  ze 
.^'viel  —  willen  toezenden,  overtuigd  als  ik  ben,  dat  ik 
J>yB  fiTvoor  geen  beter  beoordeelaar  dan  U  kan  vinden.  Ik  heb 
l^^t;  blaadje,  dat  ik  U  doe  toekomen  Notitia  Opticae  promotae 
^^t^iteld,    en  in  het  licht  gegeven  om  het  gemakkelijker  aan 

en  nieuwsgierigen  te  kunnen  meedeelen.  Ook  verneem 

dat  de  heer  Hudde  in  deze  kunst  uitsteekt,  en  twijfel  niet 

liij   is  IJ   bekend.  Indien  gij  dus  ook  zijn  oordeel  en  gunst 

mij    kondet   verwerven,   zoudt  g\j   mij  daarmee  te  meer 

^i^lichten . . . . 

Indien  gij  mij  met  eenig  antwoord  verwaardigen  wilt,  zal 
""^  ieer  Diemerbroeck ,  rechtsgeleerde,  zich,  naar  ik  hoop, 
S'^^Q.rne  met  de  verzending  belasten.  Ik  vermoed,  dat  gij  mijne 
^ -^^ifpoihesis  nova  Physica^^  1)  hebt  gezien;  zoo  niet,  dan  zal  ik 
^^     TJ  zenden." 

^^iettegenst€uuide   het   onjuiste   opschrift  werd  de  brief  wel 

aan  zijn  adres  bezorgd.  Ruim  een  maand  later  zond 

Loza    hem   eene   korte   beoordeeling   van    het   geschriftje, 

^^^^ere  inlichting  verzoekende,   en  er  aan  toevoegende:  „Het 

^^^^eede  afdrukje  heb  ik  volgens  uw  bevel  aan  den  heer  Hudde 

^^^-^onden;   hij   antwoordde  oogenblikkelijk  geen  tijd  te  hebben 

^t;     te   lezen,   maar   verhoopte   dat   met  een  week  of  wat  te 

^^^nnen  doen.  Mocht  ik  U  nog  in  wat  anders  van  dienst  kunnen 

^^31^  ,    dan   wil   ik   dat   gaarne.   De  heer  Diemerbroeck  woont 

'Cr  niet  hier,  zoodat  ik  gedwongen  ben,  dit  schrijven  met 

gewone  post  te  verzenden.  Ik  twijfel  niet  of  gij  kent  hier 

^'       fien  Haag  wel  iemand,  die  voor  onze  brieven  zorgen  wil; 

13  mij  dus  zoo  iemand  aan,  dan  gaat  de  briefwisseling  gemak- 


^)  Verschenen  1671;  deel  I,  Theoria  motas  abstracti,  was  aan  de  Boyal 
^^^^öty  te  Londen,  H,  Theoria  motus  concreti,  aan  de  Academie  te  Parijs 
^l^«edragen. 


348 

keiijker  en  zekerder.  Indien  de  TradcUt4S  Theologico-Polüicus  TI 
nog  niet  in  handen  kwam,  zal  ik  IJ >  als  gij  er  niet  op  tegen 
hebt,  een  exemplaar  stnren.  Vaarwel." 

Kort  daarop  heeft  de  jonge  Duitsche  geleerde  vermoedelgk 
een  nieuw  schrijven  aan  Spinoza  gezonden,  waarin  hij  zijnes: ^n 
oordeel  over  het  beruchte  vertoog  —  natuurlijk  met  de  noodige^^^e 
dubbelhartigheid  —  uitsprak.  1)  Tot  op  heden  is  het  echte£x:^3r 
niet  gelukt  dien  brief  teinig  te  vinden.  Dubbelhartig  —  wan#-.Dit 
terwijl  zijn  eerste  schrijven  aan  den  Haagschen  wysgeer  mer^^et 
loftuitingen  begint  en  eindigt,  schreef  dezelfde  Leibnitz  ^rm-  ^'n 
Januari  1672  aan  zijn  vroegeren  leermeester  Jacob  Thomasius  ^^s: 
jt  De  schrijver  van  het  boek  over  de  vrijheid  van  philosopheereiEiKr^n, 
waarvan  gij  in  uw  program  eene  korte  doch  firaaie  weier^L^t- 
legging  gegeven  hebt,  is  Benedictus  Spinoza,  een  wegens  zijn^ci^K  ^ne 
afgrijselijke  meeningen  uit  de  synagoge  gestooten  Jood,zooalC..fl5tls 
mij  uit  Nederland  gemeld  wordt,  doch  overigens  een  zee^^^er 
geletterd  mensch,  vooral  vermaard  als  opticus,  en  vervaardigen ^^r 
van  voortreffelijke  verrekijkers."  2) 

Eenige  weken  later  reisde  de  Maintzer  „  Eanzleirevisionsrath^MzCh" 
met  een  gezantschap  naar  het  Fransche  hof,  om  te  trachte^^^=;en 
den  veertienden  Lodewijk  over  te  halen  Egyptenland  te  £nTnr  inn 
veroveren   op   de    Turken,    en   zóó  de  gevaren  af  te  wendei^^n, 
welke  het  Duitsche  Bijk  van  weerszijden  bedreigden. 

Ondertusschen  was  Spinoza  nogmaals  verhuisd.  Het  won^^«en 
b\j  de  weduwe  Van  de  Werve  tastte  hem  te  diep  in  de  ben^ — \rs 
naar  gemeld  wordt,  dan  dat  hij  het  met  zijne  bekrompen  geM.  Id- 
middelen  op  den  duur  kon  volhouden.  3)  Omstreeks  den  aap==^n- 
vang  van  Mei  1671  4)  was  hij  dus  eene  woning  gaan  zoeke^^^n, 
waar  hij  de  tering*  beter  naar  de  nering  kon  zetten,  en  h^^ad 
die,  niet  ver  van  de  Stille  Veerkada,  gevonden  op  de  Paviljoe^:^  ns- 


1)  Vgl.  Ep.  LXX  (Van  Vloten  en  Land,  p.  235)  en  Ep.  LXXn  (p.  2-^38) 
«per  episto^o^»;  quantum  ex  ipsios  episto/t^  coniicere  potoi...» 

2)  Gerhardt,  die  Philos.  Schriften  ^on  6.  W.  Leibniz,  I,  39. 

3)  Colerus,  blz.  29. 

4)  Coleras  (blz.  30)  deelt  mede,  dat  hij  roim  zesdehalf,  Eortholt (PïBi^^A 
dat  hg  yiauwelijks  zes  jaren  bg  Van  der  Spyck  woonde. 


349 

t ,  bij  den  Luthersohen  Mr.  schilder  Hendrik  —  of,  zooals 
zelf  schreef:  ^Henderyck"  —  van  der  Spyck.  Deze  was  in 
pastas    1666    in   den    echt   getreden   met   Ida   Margareta 
ü^ringh,  1)   en  zal  dus  in    1671   wel  niet  veel  ouder  dan 
3r-tig   jaren   geweest   zijn.   Van   der   Spyck   stond  bij  't  Sint 
lasgild  als  „ camerverver "  bekend,  en  zou  mettertijd  zelfs 
fdman  bij   zijn   gild  worden.  2)   Af  en  toe,  zoo  wordt  ons 
gedeeld,    vergaapte  hij   zich  ook  wel  eens  aan  de  hoogere 
l^ilderkunst,    en   bezondigde   zich    aan   het  maken  van  por- 
"tten,  3)   die  echter  niet  in  staat  zijn  geweest  zijn  naam  te 
eeuwigen.   Zooals  uit  de  kohieren  der  belasting  blijkt,  had 
niet  alleen  vrij  ruim  zijn  brood,  maar  zelfs  een  stevig  glas 
3 11  bovendien.  Daartoe  mag  wel  bijgedragen  hebben ,  dat  Van 
Spyck ^  als  de  omstandigheden  het  zoo  meebrachten,  soms 
^rdere  snaren  op  zijne  viool  spande  en  bv.  ook  optrad  als 
Xliciteur-militair ,  4)  eene  functie ,  die  nog  al  eens  buitenkansjes 
^verde. 
oor   tachtig    gulden    per  jaar  5)  huurde   Spinoza  bij  deze 
burgers  eene  ruime  achterbovenkamer  —  niet  geheel 
emeubeld,   want  stoelen  bv.  bezat  hij  zelf  niet  —  met  een 
:iner   voorkamertje,   waarop  zich  eene  bedstede  bevond.  De 
«te   werd   vermoedelijk   tot   werk-   en  studeervertrek  inge- 
t;    op   het   laatste    sliep   hij    op  zijn  eigen  bed,  het  voor- 
mste,  zoo  niet  het  eenige  erfstuk  uit  den  ouderlijken  boedel 


L 


^)  Yolgens  de  Trouwboeken  op  *t  Haagsch  archief.  Zg  was  afkomstig  nit 
^^jnen».  Oaderdom  wordt  daar  nooit  opgegeven. 

2)  Ned.  Spectator.  1871 ,  blz.  156. 

3)  Servaas  van  Booyen,  Tnventaire  des  Livres  de  B.  Sp.  p.  28. 
4) 'Tot  op  heden  weten  wQ  dit  alleen  nit  Monnikhoffs  aanteekening,  om- 

1750  geboekt   Colems  en  Kortholt  noemen  hem  slechts  «schilder». 

'i)eh   yertronw   ik  de  mededeeling.  Zq  verklaart  o.  a.  eenigermate  het  feit, 

'^  yerschillenden   geboekt,   dat  Spinoza  vele  vrienden  en  kennissen  opdeed 

^^^ót  den   militairen  stand.  Een  sollicitenr-militair  toch  was  iemand,  die  gel- 

^elgke  voorschotten  gaf   aan  kolonels  en  kapiteins,  die  de  soldij  voor  hnn 

^"^Qgiment  of  compagnie  in  eens  van  den  Staat  ontvingen  (als  er  geld  in  kas 

^as)  en  dan  met  de  mindere  militairen  afrekenden.  Doch  niet  altgd  konden 

4eze  zoolang  wachten. 

5)  LXXX  anreos  belgicos,  zegt  Kortholt,  en  dat  zal  wel  juist  ztjn. 


350 

afkomstig.  Naar  het  schijnt  maakte  juffrouw  Van  der  Spyok 
gewoonlijk  zijn  middagmaal  gereed,  en,  zegt  Coleras ,  die 
't  van  haar  zelve  vernam:  „'tls  bijna  ongeloof elijk,  hoe  zuinig 
en  matig  hij  geleefd  heeft,  niet  door  armoede  gedwongen, 
want  hem  werd  geld  genoeg  aangeboden,  maar  uit  een  aan- 
geboren soberheid  en  vergenoegzaamheid,  en  omdat  hij  den 
naam  niet  wilde  hebben  van  eens  anders  brood  te  eten.  Ik 
vind  daarvan  onder  zijne  nagelaten  papieren  verscheiden  klad- 
rekeningetjes.  Nu  eens  bestond  zijn  middagmaal  uit  zoete- 
melksche  pap  met  boter,  voor  drie  stuivers,  en  een  kan  bier 
van  anderhalve  stuiver;  dan  weer  uit  gort  met  boter  en 
rozijnen ,  voor  vier  stuivers  en  acht  penningen.  In  eene  geheele 
maand  vind  ik  slechts  twee  halve  pinten  wijn  op  zijne  rekening 
staan ;  1)  en  hoewel  h\j  dikwijls  door  anderen  te  gast  genoodigd 
werd^  wilde  l^j  liever  zijn  eigen  brood  eten,  dan  lekkernijen 
van  anderen.  Ruim  zesdehalf  jaar,  tot  aan  zijn  einde  toe, 
heeft  hij  alzoo  bij  voornoemden  huisheer  gewoond,  alle  vieren- 
deeljaars  zijne  rekening  afdoende ,  om  bij  't  eind  van  het  jaar 
weder  op  effen  g^ond  te  staan.  Dikwijls  zeide  hij  tot  zgne 
huisgenooten :  „  ik  doe  gelijk  de  slang ,  die  big  't  eind  van 
't  jaar  hare  staart  in  den  bek  houdt:  ik  tracht  niets  over  te 
houden  dan  zooveel  als  tot  eene  eerlijke  begrafenis  noodig  is. 
Mijne  verwanten  zullen  niets  van  m^  erven :  zij  hebben  *t  daar 
niet  naar  gemaakt."  2) 

Wel  mocht  men  het  een  „  rechte  philosophen-inboedel "  heeten, 
het  weinige,  waarmede  de  wijsgeer  Van  der  Spyck's  boven- 
kamer stoffeeren  kon!  Minder  „koddig"  in  elk  geval,  dan  wel 
stemmend  tot  nadenken.  Eén  kleine  eikenhouten  tafel;  een 
hoektafel  op  drie  pooten;  twee  witwerkers  tafeltjes,,  één 
geverfde,  nog  een  oude  koffer;  een  bed  met  dekens , gordijnen 
en  verder  toebehooren,  ziedaar  zijn  meer  dan  sober  huisraad. 
Tot  wandversiering  niets  dan  een  enkel  portret  in  een  glim- 
mend zwarte  lijst  —  misschien  wel  eene  afbeelding  van  zijn 
vader  of  moeder.  Voor  vermaak  en  ontspanning ....  een  klein 


1)  Kortholt,  Proef,:  «Hg  dronk  zeer  weinig  wjjn  en  leefde  zeer  zuinig. 

2)  Colerus,  blz.  31. 


351 

chaakspel.  Wat  hij  bovendien ,  buiten  zijn  kleederen  en  linnen- 
dy  nog  het  zijne  noemen  kon,  was  óf  noodig  voor  het  hand- 
6rk|  dat  hij  beoefende,  öf  voor  de  levenstaak,  die  hij  zich 
pgelegd  had:  een  molen  voor  het  slijpen  van  lenzen,  met 
ijbehoorend  gereedschap,  en  —  van  alles  het  beste  —  z^n 
ibliotheek.  1) 

Eene   eenvoudige   vurenhouten   kast   met  vijf  schappen  her- 
tergde   den   hoogstmerkwaardigen   boekenschat,   dien  Spinoza 
— aangzamerhand   had   bijeengebracht.    Al   biedt   ons   de  eenige 


j  aren  geleden  teruggevonden  lijst  niet  alles,  wat  w^  in  die 
1"  last  verwacht  hadden;  al  spreekt  het  van  zelf,  dat  hij  door 
1  mlp   van  vrienden  veel  gelezen  heeft,  wat  hij  niet  in  eigen- 


Som  bezat  9  —  toch  bewijst  die  simpele  opsomming  van  namen 
^n  titels  ons  niet  alleen,  met  hoeveel  zorg  en  nauwgezetheid 
dj  datgene  heeft  bijeengebracht  wat  hem  noodig  en  dienstig 
'^  'vus  bij  de  studie,  maar  werpt  af  en  toe  ook  een  helder  licht 

■ver  aard  en  karakter  van  den  verzamelaar  zelven. 
Daar   stond  de  groote  bijbeluitgaaf  van  Buxtorf ,   in  twee 
ichtige  folianten,   behalve  den  Hebreeuwschen  tekst  ook  de 
tmmentaren   van   Abraham   ibn   Esra   en   Levi  ben   Gerson 
— mvattend;  een  kwarto-uitgaaf,  vermoedelijk  van  Robert  Ste- 
ihanns;  2)  de  latijnsche  vertaling  van  Santes  Pagninus  en  die 
'an  Junius  en  Tremellius;  de  Hebreeuwsche  Concordantie  van 
ibbi  Isaak  Nathan;  het  Hebreeuwsch-Chaldeeuwsch  woorden- 
boek   van   den   bekeerden   Jood   Philippe   d'Aquino;   de   He- 
reeuwsche  grammatica's  van  Elias  Levita  (Sebastiaan  Munster) 
Buxtorf:   toenmaals   wel   zoowat   het   beste,    wat  er  voor 
mdige  studie  van  het  Oude   Testament  te  verkrijgen  viel. 
tvendien    Maimonides'    beroemd    hoofdwerk:    de    Gids    der 
(MoreNebuchim) ,   en  een  oude,  slechte,  Latijnsche 
-ertaling  der  werken  van  den  geschiedschrijver  Flavius  Josephus. 

1)  Ygl.:  Inventaire  des  livres  formant  la  Biblioth.  de B. Spinoza, par A.J. 
van  Rooijen,  La  Haye  1889.  Niet  ondienstig  is  het,  daarbij  ook  Prof. 

^Tmd*8  beoordeeling  yan  deze  uitgave  na  te  slaan.  Ned.  Speet  1889 ,  blz.  117. 

2)  Naar  't  schgnt  wordt  hetzelfde  exemplaar  tegenwoordig  op  de  K  Bibl. 
Berlgn  bewaard.  Zie:  Inventaire,  etc.  p.  210. 


352 

del  Medigo^s   kabbalistische  bibliotheek   (Abseofidita 
)  herinnert  er  ons  aan,  dat  de  wijsgeer  eenmaal  ook 
chijnwetenschap  belang  stelde;  Menasseh  ben  Israël's 
j,  Esperanga  de  Israël  **  (Amst.  1650)  bracht  hem  waar- 
k  het  beeld  voor  den  geest  van  een  niet  geheel  vergeten 
ster,  terwijl  het  hem  tevens  herinnerde  aan  zijn  vader: 
die  eerste  dnik  is  opgedragen  ^aan  de  zeer  edele ,  ver- 
ge   en   beroemde   Heeren   afgevaardigden   en  Pamassim 
de   Heilige   Talmoed- Tora   gemeente",  onder  welke  toen 
voorkwam    Michael    Espinosa.    1)    Ook    Leon    Templo's      ■   - 
beelding   van   den  Tempel*'  (Amst.  1650)  en  een  Joodsch 
schrituaal,    verwijzen   wel  naar  Spinoza's  leeijaren  binnen 
sterdam. 

oor  de  studie  van  den  Christelijken  Godsdienst  vinden  wij  IJ 

zijne  boekerij   het  Nieuwe   Testament  van  Tremellias  met  ^ 

Latijnsche  en  Syrische  vertaling.  Over  de  voorbeschikking:  - 

en  boek  van  Joannes  de  Bononia  en  Calvijn's  Instituütmes  ^  in 
paansche  overzetting.  Over  de  leer  der  voldoening:  een  werk 
van  Hugo  de  Groot. 

Ook  de  noodige  hulpmiddelen  tot  recht  verstand  der  talen 
van  Hellas  en  Latium  ontbreken  niet.  Vossius  en  Scioppins* 
grammatica's,  verschillende  Grieksch-Latijnsche  woordenboeken, 
een  Latijn-Fransch-Spaansch  lexicon,  het  negentalig  woorden- 
boek van  Calepinus,  twee  Grieksche  schoolboeken  en  eene 
verzameling  van  aanhalingen  uit  Yirgilius  en  Horatins,  zie- 
daar het  voornaamste.  De  Grieksche  schrijvers  zign  vertegen- 
woordigd door  Aristoteles  (Rhetor.  ?),  Arrianua,  CebeSf  Epictetns 
en   Lucianus   (Dooden-gesprekken).    Van  de  Latijnsche  treffen 


i^ 


1\ 


1)  A   los   muy   noblos,   prudentes   y   magnificos   Senores,   Depntados   y  ' 

Parnassim   deste  K.  K.  de  Talmud-Tora:  Josseph  da  Costa,  Ishak  Jesnmn.  '     ^ 

Michaël  Espinosa,  Abr.  Enr.  Faro,  Gabriël  de  Rivos  Altas,  Ishak  Belmonte, 
Abr.  Franc.  Gabav.  Gedateerd:  Amst  a  13de  Sebat  Anno  5410.  Hiermee 
breng  ik  eene  minder  juiste  bewering  van  Dr.  Kaufmann  (op  pag.  216  van 
rinventaire  des  Livres,  etc.  te  vinden)  terecht  Onbekend  met  de  prinoeps 
in  't  Spaansch,  vermoedde  nl.  Dr.  K.,  op  grond  der  Hollandsche  vertaling 
van  1666,  waarin  ook  de  opdracht  eenvoadig  overgezet  is,  dat  nog  toen  een 
Michaël  Espinosa  onder  de  Kerkmeesteren  voorkwam. 


oor 


t 


er 


353 

^vy    Caesar,   Curtius,   Livius   en   Sallustius,   de  brieven  van 

Cicero    en    Plinius    den  jongere,    Seneea,    Petronius,    en   de 

gedichten  van  Martialis ,  Ovidius ,  Plautiis ,  Virgilius  en  Seneea 

Tragoedns  aan. 
Met  de  moderne  talen  is  het  eenigszins  bevreemdend ,  hoewel 

niet  onverklaarbaar  gesteld.  Wie  eene  bloemlezing  verwachten 


mocht   uit   de   fraaie   letteren    van  het  land,  waarin  Spinoza 

»boren    en   getogen   was,    vindt  zich   bedrogen.    Hooft  noch 

Huygens,  Cats  noch  Vondel  waren  bij  hem  te  vinden.  Slechts 

verschillende   HoUandsche  leerboeken,   Mostart's  brievenboek, 

m  enkele  vertaalde  werken  herinneren  ons  aan  het  feit.  Slechter 

log  staat  het  met  't Portngeesch :  geen  letter,  die  ons  daarop 

wijst ,  zelfs  niet  de  Lusiaden  van  Camoëns !  Daarentegen 


8  de  Spaansche  literatuur  vrij  ruim  vertegenwoordigd ,  en  dat 
)ehoeft  ons  niet  te  verwonderen ,  waar  wij  weten,  dat  de  voor- 
amere  Joden  die  taal  meestal  bleven  gebruiken ,  en  een  groot 
eel  van  het  schoolonderricht  in  het  Spaansch  gegeven  werd. 
treffen  w^  niet  alleen  Raetken's  Spaansche  grammatica, 
-^n  een  foliant  met  het  opschrift  jfTesoro  delalengua  Castdlana^^ 
maar   ook   de    „Navellas   Exeinplares**   van  den  genialen 
ervantes;  een  band  bijbelsche  poëzie  van  Juan  Pinto  Delgado ; 
ee    uitgaven   van    den   gezochten,    moeielijk    verstaanbaren 
ngora;  een  blijspel  van  Juan  Perez  de  Montalvan;  verschil- 
de  drukken   van   den  snaakschen   Quevedo,  en  Saavedra's 
Corona  Gothica".  Ook  de  beschrijving  van  een  reis  in  Spanje, 
Ipaansche  vertalingen  van  den  Bijbel ,  Calvijn  en  van  Leo  Abar- 
el's  j^Dialogi  di  Amore'*  toonen  duidelijk,  welke  taal  onzen 
ageer  het  naast  aan  het  hart  lag.  Ofschoon  wij  weten,  dat 
ij   ook  met  het  Italiaansch  vertrouwd  was,  en  bv.  Ariosto's 
^Z)rïando  Furioso   gelezen   had,  1)  worden  wij  daaraan  slechts 
^:ierinnerd   door   een    woordenboek,    een   werkje    dat  den  titel 
^^iroeg  ,  Visioni  pclüiche "  en  den  naam  van  Petrarca.  Want  de 
'Verhandeling,  die  Spinoza  van  den  beroemden  Italiaan  bezat  — 
>jOver  het  eenzaam  leven"  —  was  in  't  Latijn.  Het  Fransch 
slechts   vertegenwoordigd  door  een  woordenboek  van  Jean 


1)  Opeia,  ed.  Yan  Vloten  et  Land,  I,  p.  472. 


23 


354 

Nicot>  eene  verzameling  Fransche  samenspraken,  een  boek 
over  logica,  en  eene  reisbeschrijving.  De  nienw-latijners Domi* 
nicus  Baudins  en  Janus  Secundus  mogen  het  veld  der  taai- 
studie besluiten. 

De  werken  over  astronomie,  wis-,  ontleed-  en  natuurkunde 
vormen  eene  flinke  verzameling ,  afdoend  bewijzend ,  hoezeer  hun 
bezitter  overtuigd  was  van  het  nut  der  exacte  wetenschappen. 
Boeken  van  Bartholinus,  Kepler,  van  Lansberghe,  Longomontanus, 
Sacrobosco  en  onzen  landgenoot  Adriaan  Metius,  voor  sterren- 
kunde ;  Diophantes ,  Euclides ,  Scheiner,  Vieta^  en  de  Hollanders : 
de  Graaf,  Einckhuyzen ,  Frans  van  Schooten ,  Snellius  en  Wouter 
Verstap  voor  wiskunde;  werken  van  Robert  Boyle,Christiaan 
Huygens,  Steno,  en  Kerckrinckl)  —  tevens  aan  vriendschappe- 
lijke betrekkingen  herinnerend  —  van  natuurkundigen  aard; 
ontleedkundige  geschriften  van  Bartholinus,  Kerckrinck,  Biolanos, 
Tulp  en  Vesling,  benevens  Hippocrates'  Aphorismen,  —  eene 
verzameling ,  die  men  nauwelijks  vollediger  zou  verwacht  hebben. 
Verschillende  boeken  over  optica,  o.  a.  van  den  Engelschman 
James  Gregory,  en  een  herdruk  van  het  werkje  over  de 
glasslijpJcunst  van  den  Italiaan  Antonio  Neri  bewijzen,  aan  wie 
het  nog  niet  wist,  dat  Spinoza  ook  in  de  theorie  van  zijn 
handwerk  belang  stelde. 

In  staats-  en  rechtswetenschap  zocht  hij  voorlichting  bij 
Macchiavelli  en  Hobbes  —  dien  hij,  hoewel  slechts  door  één 
boek  {de  Give)  vertegenwoordigd,  wel  geheel  zal  gekend 
hebben;  bij  den  Spanjaard  Antonio  Perez,  en  den  Hollander 
Pieter  van  den  Hove  (de  la  Court ,  de  vriend  van  Jan  de  Witt); 
daarbenevens  bezat  hij  nog  boeken  van  de  Groot,  Clappmayer, 
de  Utopia  van  Thomas  Morus  en  Justinianus. 

Het  slechtst  beantwoordt  zeker  Spinoza^s  wijsgeerige  boeken- 
schat  aan  de  verwachtingen :  Bruno ,  en  verschillende  Soholastici, 
die  men  er  vermoedde  te  vinden,  schitteren  door  algeheele 
afwezigheid.  Van  Aristoteles  bezat  hij  naar  'tschgnt  alleen 
de   Rhetoriek;   van   Baco   —  dien  hij  wel  geheel  zal  gekend 


1)  Namelgk  diens  Commentarium  in  Ourru/m  triumphalem  Antimanii, 
Amst.  1661;  en  Spicüegium  AncUomicum ,  Amst  1670. 


hebben  —  alleen  de  Sermones  fiddes;  Descartes  in  verschillende 
uitgaven  en  Glazemakers  vertalingen;  de  logica's  van  Clauberg, 
Keckermann  en  van  „ Port-Royal ".  Waarschijnlyk  is  't,  dat 
een  niet  onbelangrijk  gedeelte  zijner  philosophische  bibliotheek, 
enkele,  door  den  schrijver  met.  aanteekeningen  voorziene 
exemplaren  van  den  TracUUtés  Thedogico-PólUicus  en  Meijer's 
Exercitaiio  Paradoxa  kort  voor  zijn  dood  door  de  vrienden  z^n 
verdonkeremaand. 

Van  der  Sp^'ok  en  zijne  echtgenoote  zullen  getracht  hebben 

door    voorkomendheid    en   vriendelijke    hulpvaardigheid   goed 

te    maken,    wat   Spinoza   aan    rust  en  kalmte  te  hunnent  te 

kort  kwam.   Want  een  bijzonder  stille  en  kalme  huishouding 

kan  die  van  den  Lutherschen  schilder  niet  geweest  zijn.  Beeds 

driemaal  vóór  onze  wijsgeer  zich  bij  hem  vestigde,  had  Van 

der   Spyck  een  jonge  spruit  in  zijne  kerk  ten  doop  gehouden; 

en  tusschen  de  jaren  1671  en  1677  kwam  daar  nog  een  viertal 

kinderen  b\jl  1) 

Spinoza  van  zijn  kant  was  in  zijn  omgang  en  levenswijs  stil 
en   ingetogen,  en  zal  zich  spoedig  de  achting  en  liefde  zijner 
linisgenooten  verworven  hebben.  „Hij  was  vriendelijk  en  gemeen- 
saam in  het  dagelijksch  verkeer.  Bij  kraam  of  ziekte  van  de 
liaisvrouw  of  andere  huisgenooten  liet  hij  niet  na  hen  aan  te 
spreken,   te   troosten   en    tot  lijdzaamheid  te  vermanen,  door 
lien  er  op  te  wijzen,  dat  dit  nu  eenmaal  het  lot  was,  hun  van 
God    beschoren.    De   kinderen   des   huizes   wekte   hij   op   tot 
onderdanigheid ,  gehoorzaamheid  jegens  hunne  ouders ,  en  trouwe 
plichtsbetrachting.  2)  Wanneer  zijne  huisgenooten  uit  de  kerk 


1)  Doopboek  van  de  Luthersche  kerk  op  't  Haagsch  archief .  Juffrouw  Van 
der  Spyck  beviel  in  Februari  1684  van  haar  twaalfde  kind.  Af  en  toe  bl|jkt 
uit  de  namen  der  getuigen  bg  de  doopplechtigheid,  dat  de  Mr.  Schüder  bg 
z^oe  gemeenteleden  een  zeer  gezien  man  was:  meermalen  trad  als  zoodanig 
Ds.  Gordes  zelf  op,  soms  ook  «Mjnheer  Pauly,  president  van  de  Vorstinne 
van  Oost-Frieslant» 

2)  Golerus,  dien  ik  hier  volg,  zegt:  «tot  't  frequeuteeren  van  den  Open- 
baren Godsdienst».  Dat  Igkt  mfj  wat  op  een  lapsus  oalami,  aangezien  Van 
der  Spyck's  oudste  bg  Spinoza's  overlijden  nog  geen  negen  jaar  was. 


356 

terag  kwamen,  vroeg  hij  dikwijls  wat  stichtelijks  kon  uit  de 
predikatie  W6is  bijgebleven."  Coleras'  voorganger,  dominee 
Henricus  Cordes,  „een  geleerd  man  en  oprecht  van  karakter , 
stond  b^  hem  in  hooge  achting,  en  werd  deswege  dikwijls 
door  hem  geprezen.  Soms  ging  hij  ook  zelf  dien  predikant  wel 
eens  hooren  en  roemde  dan  zijne  geleerde  schriftverklaring  en 
bondige  toepassingen,  tevens  zijn  haisheer  en  verdere  hois- 
genooten  aapmanende  geen  preek  van  hem  te  verzuimen.  1) 
Toen  de  huisvrouw  hem  eens  vroeg  of  zij,  naar  zijn  oordeel 
in  haar  eigen  geloof  kon  zaUg  worden,  gaf  hij  ten  antwoord: 
^uw  godsdienst  is  goed;  gij  behoeft  geen  anderen  te  zoeken 
om  zalig  te  worden,  als  gij  u  maar  oefent  in  stil  en  godzalig 
te  leven."  Vaak  zat  hij  weken ,  soms  zelfs  maanden  achtereen  2) 
thuis,  een  gedeelte  van  den  dag  in  zijne  eenvoudige  kamer- 
japon („  Japonsche  rok")  bezig  met  het  slijpen  van  lenzen; 
dikwijls  in  gesprek  met  vrienden ,  die  hem  kwamen  bezoeken ; 
de  stillere  avonduren,  meermalen  naar  bericht  wordt,  3) 
zelfs  de  eerste  uren  van  den  nacht,  verdiept  in  gepeins  of 
wel  zijne  gedachten  op  het  papier  brengend.  „Meestal  bleef 
hij  stil  op  zijne  kamer  en  viel  niemand  lastig;  doch  soms» 
vermoeid  van  zijne  bespiegelingen,  kwam  hij  naar  beneden» 
zette  zich  aan  den  haard,  en  sprak  met  de  huisgenooten  over 
de  nieuwtjes  van  den  dag,  't  beuzelachtigste  zelfs  niet  uitge- 
zonderd. Bovendien  stak  hij  tot  zijn  vermaak  af  en  toe  een 
piyp  tabak  op,  of  zocht,  tot  tijdverdrijf  wel  eens  een  paar 
spinnen  en  liet  ze  met  elkander  vechten.  Een  andermaal  ving 
hij  eenige  vliegen,  wierp  ze  in  't  web  van  een  spin,  en  zag 
den  strijd,  die  tusschen  de  dieren  ontbrandde,  met  groot  ge- 
noegen, soms  tot  lachens  toe  aan.  Ook  nam  hij  dikwijls  zijn 
vergrootglas  ter  hand,  en  bekeek  daardoor,  al  sprekend,  de 
kleine  diertjes  die  hem  in  't  oog  vielen."  4) 

Wij   plegen   Spinoza's    leven  te  vergelijken  met  een  kalme 


1)  't  Zelfde  ongeveer  bjj  Kortholt,  Proef. 

2)  Zie  de  Proef,  der  Opera  Posth.  en  Kortholt's  Proef 

3)  Kortholt,  Proef 

4)  Coleras  ^  blz.  32  e.  v. 


357 

trek  vaart,  of  wel  met  het  stille  water  van  de  Paviljoensgracht> 
waarop  de  hevigste  storm ,  die  daar  ginds  op  het  strand  de 
golven  beuken  doet  met  donderend  geweld»  nauwelijks  een 
rimpeltje  te  voorschijn  roept.  Of  ook  het  rampjaar  1672  zoo 
kalm  langs  zijne  deur  voorbij  gleed?  Of  hij  niet  gevreesd  heeft 
met  de  bevreesden,  gehoopt  met  hen  die  nog  niet  alle  hoop 
verloren  gaven ,  toen  het  onweer ,  dat  zich  boven  de  Geünieerde 
Provinciën  had  sa&mgepakt,  losbarstte  in  een  viervoudigen 
oorlog?  Wy  mogen  vermoeden,  dat  hij,  als  goed  republikein, 
niet  zonder  bezorgdheid  de  oorlogsverklaring  van  twee  groote 
mogendhedeu  te  gelyk  heeft  vernomen;  niet  zonder  eenige 
bekommering  het  voortrukken  van  den  vyand  heeft  gade 
geslagen.    . 

Wij  behoeven  hier  nauwelijks  aan  te  stippen,  hoe  men  kort 
na   het   uitbreken  van  den  oorlog  den  man,  die  bijna  twintig 
jaren  lang  het  schip  van  staat  met  vaste  hand  en  onkreukbare 
trouw   bestuurd  had,  begon  verdacht  te  maken  van  verstand- 
houding, van  heulen  met  den  vijand.  Het  is  ons  allen  bekend, 
hoe    op  den  avond  van   den   213^^»  Juni  1672  de  dolken  van 
een  viertal  sluipmoordenaars  gericht  werden  naar  de  borst  van 
Hollands  grootsten  raadpensionaris.  Hoe  Jan  de  Witt  op  den 
gOsten  Augustus ,  nauwelijks  van  zijne  wonden  hersteld ,  tegelijk 
met  zijn  even  onschuldigen  broeder  door  het  opgeruide  grauw 
van  den  Haag  uit  de  Gevangenpoort  gesleurd,  op  de  afschuwe- 
l^kste  wijze  werd  om  hals  gebracht.  Wij  weten  allen  wat  er 
geschreven  staat  op  die  vuilste  bladzijde  uit  Nederlands  geschie- 
denis,   voor   de   zooveelste  maal  de  woorden  bevestigend  van 
den  dichter: 

der  schrecklichste  der  Schrecken, 
Das  ist  der  Mensch  in  seinem  Wahn. 

Wat  er  bij  dat  alles  omgegaan  is  in  't  gemoed  van  den  een- 
xamen  wyze  op  de  Pavüjoensgracht ,  de  Witfs  vriend ,  kunnen 
wij  slechts  vermoeden.  Het  eenige  wat  ons  met  zekerheid  bekend 
is,  houdt  in,  dat  hem  de  ontzetting  en  toorn  over  de  afschuw- 
lijk  laaghartige  euveldaad  dermate  overmeesterde ,  dat  hij  een 
stuk  opstelde  waarin  het  gebeurde  scherp  werd  afgekeurd  en 


358 

de  bedrijvers  als  „ellendige  barbaren"  werden  gebrandmerkt. 
Doch,  toen  hij  tegen  middernacht  wilde  uitgaan  om  het  aan 
te  plakken  op  de  plaats ,  waar  het  gruwelijk  moordtooneel  was 
afgespeeld  y  sloot  Van  der  Spyck  de  deur  om  hem  dat  te  be- 
letten, wijl  ook  hij  kans  zou  loopen  levend  te  worden  verscheurd.  1) 

Hoe  goed  Van  der  Spijck  daaraan  gehandeld  had,  bleek 
weinige  dagen  later.  Ook  na  den  moord  hield  de  verdacht- 
making aan ,  en  weldra  kreeg  een  van  ^s  raadpensionaris  vijan- 
den het  lumineuse  idee ,  een  lijst  op  te  maken  van  al  de  ware 
of  vermeende  stoute  stukjes,  die  de  Witt  op  zijn  kerfstok 
had,  bij  wijze  van  titels  van  boeken  gerangschikt.  In  pamflet- 
vorm  gedrukt  verscheen  deze  onder  den  titel: 

,,  Appendix  van  *t  Catalogus  van  de  Boecken  van  Mr.  Jan  de 
Witt ,  bestaende  in  een  partye  Curieuse  en  Secrete  Manuscripten. 
Welcke  verkocht  sullen  werden  op  de  Zael  van  *8  Gravenhage , 
Maendag  den  5  September  1672  en  de  volgende  dagen.*^  2) 

Daarin  leest  men  onder  N^.  33: 

jtTradcUus  Theologko-Pólüicus. 

Door  den  afvalligen  Joodt  te  samen  met  den  Duyvel  in  de 
Hel  gesmeedt,  en  met  kennis  van  Mr.  Jan  en  syn  Complicen 
uytgegeven." 

In  een  tweede  schotschrift  van  denzelfden  aard,  tot  titel 
voerende : 

„Sleutel,  Ontsluytende  de  Boeckekas  van  de  Witte  Bibliotheek, 
met  syn  Appendix.  Waer  in  de  duystere  namen  der  Boecken 
klaerlijck  werden  vertoont  en  bekent  gemaeckt.  Door  J.  B. 
Bibliothecarius*'  3) 


1)  Aanteekening  van  Leibnitz,  btj  Foucher  de  Gareil,  Béfutation  inédite 
de  Spinoza.  p.  LXIY. « J*aj  passé  quelques  heures  après  diner  avec  Spinoza ;  il  me 
dit  qu'il  avait  esté  porté,  Ie  jour  des  massacres  de  M.  M.  de  Witt,  de 
sortir  la  nnit  et  d^afficher  quelque  part,  proche  du  lieu  (des  massacres), 
on  papier  oü  il  y  anrait  nltimi  barbaronim.  Mais  son  hCte  luj  avait  ferme 
la  maison  ponr  Tempêcher  de  sortir,  car  il  se  serait  exposé  a  être déchiré. » 
(Leibnitz  sprak  Spinoza  in  het  laatst  van  1676). 

2)  Verder:  ede  Catalogos  zqu  te  bekomen  in  den  Haeg,  bj  de  Dmckers 
van  de  Historie  van  Wicqevoort»  (Pamfletten-Verz.  der  Kon.  Bib.  N<>  10436.) 

3)  cin  's  Graven  Hage,  By  Nil  Volentibus  Arduum.  1672.  Voor  Intelli- 
gentibus.»  (Kon.  Bib.  10442). 


luidt  de  nadere  omschrqving  van  datzelfde  N^.  33: 
9  Tractaius  TJieciogica-Pólüicus ,  éc 

Door  den  afvalligen  Jood  Spinoea^  nyt  de  Hel  voortgebracht, 

waer  in  op  een  ongehoorde  Atheïsten  manier  bewesen  werdt, 

dat  GK)dts  woort  door  de  Philosophie  moet  nytgeleyt  en  verstaen 

^^erden,  hetwelck  met  kennis  van  üfr.  eTan  publijck  gedruckt  is." 

G^eefb  dit  een  en  ander  ook  geen  onomstootelijk  bewijs  voor 

Het  vermoeden »  dat  er  vriendschap  moet  bestaan  hebben  tusschen 

clen   groeten  staatsman  en  den  nobelen  denker:  naast  hetgeen 

ons   van  andere  zijde  wordt  meegedeeld,  naast  het  feit,  dat 

Spinoza's   verafschuwd   boek   nog   alt\jd   niet   verboden   was, 

'xnaakt  het  de  waarschijnlijkheid  des  te  grooter. 

^Toen  Spinoza  zich  eenigen  tijd  na  den  dubbelen  moord  bij 

cLe  erfgenamen  van  den  raadpensionaris  aanmeldde ,  om ,  volgens 

gewoonte,  zijn  jaargeld  in  ontvangst  te  nemen ^  maakten  zij 

l>ezwaar  het  uit  te  keeren ,  ook  nadat  hij  hun  de  desbetreffende 

verklaring  van  de  Witt  getoond  had.  Met  de  kalmte  van  iemand, 

die  geld  te  over  bezit,  ging  de  wijsgeer  heen,  zonder  zelfs  de 

schuldbekentenis  terug  te  vragen.  Die  onbaatzuchtige  handel- 

wqs  bracht  hen  tot  inkeer ,  en  gaarne  betaalden  zij  later ,  wat 

zij  in  den  beginne  hadden  geweigerd."  1) 

Terwijl  Spinoza's  naam  in  zijn  vaderland  bij  den  dag  dieper 
door  het  slijk  werd  gesleurd,  dacht  men  er  aan  gene  zijde  der 
grenzen  over ,  hem  een  leerstoel  in  de  philosophie  aan  te  bieden. 
Sedert  de  vrijzinnige  keurvorst  Karel  Lodewijk  van  de  Paltz 
twee-en-twintig  jaren  geleden  de  Hoogeschool  te  Heidelberg 
heropend  had,  trachtte  hij  voortdurend  hare  bloei  te  bevorderen 
door  uitstekende  geleerden  tot  zich  te  roepen.  Zoo  had  hij  voor 
den  beroemden  Samuël  Pufendorf  een  leerstoel  in  't  natuurrecht 
gesticht;  Johan  Heinrich  Hottinger  deed  van  zich  spreken  als 
oriëntalist;  Frederik  Spanheim  en  Johan  Ludwig  Fabricius 
vertegenwoordigden  op  waardige  wijze  de  theologische  faculteit. 
^  Aan  het  hof  van  genoemden  keurvorst  vertoevende ",  zoo  ver- 


1)  Alzoo  Lucas.  Tot  nog  toe  kennen  wj  niets,  dat  deze  mededeeling 
beyestigt  of  onwaar  maakt 


telt  de  Fransche  geleerde  Urbain  Chevreau,  „sprak  ik  zeer 
gunstig  over  Spinoza,  ofschoon  ik  van  dien  Protestantschen 
Jood  nog  niet  anders  kende,  dan  zijne  Principia  der  Carteai- 
aanscbe  wijsbegeerte,  gedrukt  te  Amsterdam  bij  Jan  Rieuwertsz 
in  1663.  De  keurvorst  bezat  dat  boek,  en  na  hem  er  enkele 
hoofdstukken  uit  voorgelezen  te  hebben,  besloot  hij  hem  naar 
de  Academie  te  Heidelberg  te  beroepen  om  daar  de  philosophie 
te  doceeren  . . . .  Mijnheer  Fabricius,  toen  professor  in  de  theo- 
logie, kreeg  bevel  van  den  vorst  hem  te  schryven."  1) 

Of  de  zaak  zich  werkelijk  aldus  toedroeg ,  valt  moeielyk 
nog  te  beslissen;  doch  zeker  is  het,  dat  Spinoza  in  't  laatst 
van  Sprokkelmaand  1673  het  volgend  schrijven  ontving: 

Zeer  befaamde  Heer, 
Zijne  doorluchtigheid  de  keurvorst  van  de  Paltz,  mijn 
genadige  Heer,  heeft  mij  opgedragen  U,  die  mij  tot  nog  toe 
onbekend  zijt,  maar  bij  Zijne  doorluchtigheid  in  hooge  gunst 
staat,  te  schrijven,  en  U  te  vragen  of  gij  geneigd  zyt  eene 
benoeming  tot  gewoon  professor  in  de  wijsbegeerte  aan  zijne 
Universiteit  aan  te  nemen.  De  bezoldiging  zal  jaarlyks  even 
groot  zyn  als  de  andere  gewone  professoren  genieten.  Nergens 
zult  gij  een  vorst  vinden  die  welgezinder  is  jegens  uitstekende 
vernuften,  waartoe  hij  ook  U  rekent.  De  meest  mogelyke 
vrijheid  van  philosopheeren  wordt  U  toegestaan,  en  hij  ver- 
trouwt ,  dat  gij  deze  niet  tot  omverwerping  van  den  openbaren 
godsdienst  misbruiken  zult.  Ik  van  mijn  kant  voldoe  hiermede 
aan  de  opdracht  van  mijn  hoogwijzen  vorst,  en  verzoek  U 
daarom  zoo  dringend  mogelijk ,  mij  ten  spoedigste  te  antwoorden 
en  uw  antwoord  of  aan  Dr.  Grotius,  2)  de  resident  van  den 
keurvorst  in  den  Haag,  of  aan  den  heer  Gillis  van  der  Hek 
te  bezorgen,  opdat  zij  het  insluiten  bij  't  pakje  brieven,  dat 
men  gewoonlijk  naar  ons  Hof  stuurt,  óf,  dat  gij  nog  eene 
andere  gelegenheid,  die  U  geschikt  voorkomt,  gebruiken  wilt. 


1)  Chevraeana.  Amst.  1700,  II,  p.  99. 

2)  Men  heeft  hier  aan  Pieter  de  Groot,  Hugo's  zoon  gedacht,  en mogelgk 
is  hg  de  bedoelde.  Doch  sedert  1672  was  hij  ons  land  ontvlucht,  en  toefile 
waarschQnltJk  nog  in  't  buitenland. 


d.7S 


1 

s 


361 

-*-^it:     eene  voeg  ik  er  nog  bij,  dat  gij,  zoo  gij  hier  komt,  een 
kont  leiden  een'  wijsgeer  waardig,  wanneer  tenminste 
alles   anders  uitvalt  dan  wij  hopen  en  verwachten.  Hier- 
ie,  hooggeëerde  heer,  Vaarwel.  Uw  dienstwillige 

J.  LüDwiG  Fabriciüs, 
Professor  aan  de  Hoogeschool  te  Heidelberg 
en  raad  van  den  keurvorst  van  de  Paltz. 
^Keidelberg ,  16  Febr.  1673. 

IKerst  op  den  30^^"  Maart  van  dat  jaar  antwoordde  Spinoza : 
Hooggeëerde  Heer! 
">Vanneer   het   ooit  mijne  begeerte   was  geweest  als  Hoog- 
xaar  in   de   een  of  andere  faculteit  op  te  treden,  dan  had 
slechts  die  kunnen  wenschen  die  mij  door  U,  namens  den 
c:>rluchtigen  keurvorst  van  de  Paltzaangeboden  wordt,  vooral 
ens  de  vrijheid  van  philosopheeren ,  die  de  Genadige  Heer 
1  zoo  goed  is  mij  toe  te  staan,  gezwegen  nog  van  het  feit, 
ik  reeds  lang  wenschte  te  leven  onder  't  bestuur  van  een 
wiens  wijsheid  allen  bewonderen.  Doch  wijl  't  nooit  mijn 
omemen  was  openlijk  als   leeraar  op  te  treden,  kon  ik  er 
't  toe  komen  deze  uitstekende  gelegenheid  aan  te  grijpen, 
wel   ik    de  zaak  langen  tijd  bij  mij  zelven  overwogen  heb. 
nt   ik   bedenk   ten    eerste,    dat  ik   met  de  volmaking  der 
[^begeerte    moet   ophouden,    wanneer  ik  mij  aan  het  onder- 
iit   der  jeugd  wil  wijden.  Ten  andere  weet  ik  niet,  binnen 
JXke    grenzen    die   vrijheid  van  philosopheeren  besloten  moet 
:Kdën,    opdat   ik    niet   schijn  den  openlijk  gevestigden  gods- 
:xi3t   te    willen  omverwerpen,  daar  scheuringen  niet  zoozeer 
staan   uit  innigen  godsdienstijver,  als  wel  uit  de  verschil- 
de gevoelens  der  menschen  en  hun  zucht  om  alles  te  weer- 
^ken,  waarmede  men  pleegt  alles,  hoewel  het  goed  gezegd 
te  verdraaien  en  te  verdoemen.  Daar  ik  dit  in  mijn  privaat 
eenzaam  leven  reeds  ervaren  heb,  hoeveel  meer  staat  het 
te  bevreezen,  wanneer  ik  tot  dien  rang  van  waardigheid 
lim.  Gij  ziet  alzoo ,  waarde  Heer ,  dat  ik  ^niet  aarzel  in  de 
^^^j  op  een  nog  grooter  geluk,  maar  door  de  liefde  tot  rust, 
^^^    ik  nog  hoop  te  kunnen  behouden,  wanneer  ik  mij  slechts 


362 

van  openbare   voorlezingen   onthoud.   Daarom   verzoek   ik   IT  ^ 

dringend  den  doorlachtigen  keurvorst  te  vragen,  dat  hij 
toestaat  de  zaak  nog  wat  te  overwegen ,  alsook ,  dat  gij  vooi 
gaan  moogt  mij  de  gunst  van  den  keurvorst  te  verwervevr^  ^en 
waarmede  g^,  hooggeëerde  Heer,  te  meer  aan  IJ  verplichti»c#^^teQ 
zult  uwen  dienstvaardigen 

den  Haag,  30  Maart  1673.  B.  d.  S^ 

Blijkt  hier  opnieuw  de  waarheid  van  het  oude  spreekwoo^n^iQ^ 
dat  een  profeet  gewoonlijk  in  den  vreemde  meer  geëerd  wo^^cDiy/^ 
dan  aan  eigen  haard,  Spinoza  zelf  zal  het  gelukkig  gester— rr^i^ 
geprezen    hebben,    waaronder  hij   den   vogelaar   fluiten   L^^ei 
Want  nauwelyks   een  jaar   daarna   werd   de   Paltz  door        d^ 
Franschen  in   vuur  en  vlam  gezet;  werd  de  Heidelberg^cie 
Academie   opnieuw   gesloten  en  de  hoogleeraren  verjaagd;    en 
de   hemel   weet,   wat   Spinoza^s   lot  zou   geweest   zijn,  waar 
dezeKde  Fabricius   langer   dan   twintig  jaren  rondzwierf  aJ^ 
balling  's  lands.  1) 


1)  *t  Is  de  verdienste  van  Wilhelm  Bolin  op  dit  laatste  de  aandacht 
vestigd  te  hebben. 


xn. 


Ebn  zondebling  uitstapje. 

Na  den  —  door  Boilean  zoo  weidscli  bezongen  1)  —  tocht 

over  den  Bijn   bij    „Tholus"  hadden  de  Franschen,  dank  z\] 

de   onbeduidendheid  en   lafhartigheid  der  Hollandsche  legers, 

in   minder  daji  geen  tijd   een  groot  gedeelte  van  ons  land  in 

l>ezit   genomen.    Op   Donderdag   13  Juni  1672  bood  de  stad 

TJtrecht  den  vijand  de  slentels  der  poorten  aan ,  bij  monde  van 

den  oad-bnrgemeester  Hamel  en  Dr.  Lambert  van  Velthuysen. 

Gedurende  de  tweede  helft  dier  maand  vestigde  Lodewijk  XIV 

zijn  hoofdkwartier  te  Zeist,  en  kwam  in  persoon,  met  groot 

gevolg  de  stad  bezichtigen.  Op  den  27^^^  Juni  werd  de  hertog 

van  Luxemburg  aangesteld  tot  gouverneur,  de  luitenant-kolonel 

Stouppe   tot  commandant  der  stad.  Enkele  dagen  later  trok 

de  koning  zich,   met  een  gedeelte  van  het  leger,  op  Arnhem 

terug. 

Hoe  de  Franschen  gedurende  bijna  anderhalf  jaar  te  Utrecht 
hebben  huisgehouden;  hoe  zij  ten  laatste  nog  meer  wisten  te 
vinden  dan  den  bodem  van  den  IJtrechtschen  geldzak,  dat 
aUes,  oorlogsrecht,  staat  niet  aan  ons  te  beschrijven.  Wie 
daartoe  lust  gevoelt  mag  het  nalezen  in  *t  „  Joumael  of  dage- 
lijksch  Verhael  van  de  handel  der  Franschen  in  de  Steden 
van  Uytrecht  en  Woerden,  sedert  hun  koomst  daerbinnen ,  tot 
aan  hun  vertrek",  in  1674  door  een  ongenoemde  te  Amsterdam 
in  het  licht  gezonden,  2)  of  wel  in   de   „ Dagelijksche  Aan- 


1)  Epitre  IV,  1672. 

2)  Een  exemplaar  op  de  Kon.  Bibl. 


364 

teekeningen'^  gedurende  dienzelfden  tijd  gemaakt  door  den 
zoon  van  den  Utrechtschen  burgemeester  Cornelis  Booth,  Mr. 
Everard  Booth,  „Raad-Ordinaris  in  den  Hove  ProvintiaAl  van 
Utrecht,  en  Oud-Raad  ter  Admiraliteit."  1)  Wij  behoeven 
voorloopig  slechts  kennis  te  maken  met  Stouppe,  den  com- 
mandant der  stad. 

Jean  Baptiste  Stouppe  —  zóó  behoort  zijn  naam  geschreven 
te  worden  —  stamde  uit  Grauwbunderland ,  waar  hij  omstreeks 
1620  moet  geboren  zijn.  2)  Hij  studeerde  in  de  godgeleerdheid, 
en  begaf  zich  naar  Engeland,  waar  hij  in  Augustus  1652 
predikant  werd  bij  de  Waalsche  gemeente  te  Londen.  3)  Door 
Cromwell  meermalen  gebruikt  tot  politieke  zendingen  bij 
Mazarin,  oordeelde  hij  't,  na  't  herstel  der  monarchie  in 
Engeland,  beter  zijn  matten  op  te  rollen:  hij  begaf  zich  naar 
Frankrijk,  trad  in  dienst,  en  werd  luitenant  bij  een  regiment 
Zwitsers,  waarover  zijn  broer  't  bevel  voerde.  Te  Utrecht 
vestigde  hij  zijn  kwartier  ten  huize  van  „  Mevrouw  Rodenborgh 
op  het  Sint  Jans  Kerck-hof".  4)  Nevens  den  Hertog  van  Luxem- 
burg en  enkele  andere  hooge  officieren  werd  hij,  op  den  15^^^ 
Juli  1672,  door  Burgemeesteren  en  de  Heeren  Hamel  en  Van 
Yelthuysen  namens  het  stedelijk  bestuur  plechtig  op  't  Stad- 
huis onthaald ,  welk  gastmaal  drie  dagen  later  met  een  tegen- 
festijn  werd  beantwoord.  Buiten  hetgeen  wij  als  gevolgen  van 
den  oorlog  mogen  beschouwen,  staat  er  niet  veel  slechts 
omtrent  Stouppe  opgeteekend.  Het  schandelijkste  wat  men  van 
hem  weet  te  melden ,  is ,  dat  hij  den  een  of  anderen  dag  b^ 
burgemeester  Cornelis  Booth,  tevens  bibliothecaris  der  stada- 
boekerij ,  aanklopte ,  en  een  vuil  boekske  —  de  laudibm  Sodamiatt 
toegeschreven  aan  den  Italiaan  Joannes  delaCasa  —  in  beslag 


1)  Uitgegeven  door  Mr.  J.  A.  Grothe,  in  de  Berigten  van  het  Hist 
Genootschap  te  Utrecht  6e  deel^  2e  stuk,  2e  serie,  2e  deel^  2e  stok  (1) 
Utrecht  1867. 

2)  Tot  nog  toe  werd  geschreven  Stoupe,  Stoupa,  Stouppa,  Stoppa,  enz. 
Ik  volg  zgne  handteekening.  Voornamen  bij  Van  der  Aa,  Biogr.  Wdb.«£in 
Grison,  aus  dem  Ennetburgischen  Land  gebortig»  leest  men  in  een  der  tegen- 
schriften  tegen  zyn  straks  te  bespreken  boefje. 

3)  P.  Bayle,  Oeuvres  diverses,  La  Haye,  1731,  Tom.  IV,pag.  eTS^noot 

4)  Joumael,  blz.  39. 


365 

nam ,  door  wijlen  Gijsbert  Voetins  aan  de  boekerij  geschonken.  1) 
Gresteldy  dat  de  inhoud  van  't  genoemde  werkje  —  ons  onbekend  — 
verderfelijk  is,  dan  zon  men  kannen  vragen,  wie  in  dezen 
verdienstelijker  handelde:  Voetins,  die  't  aan  eene  openbare 
bibliotheek  schonk  of  Stouppe,  die  het  er  nitlichtte? 

De  beroemde  Fransche  veldoverste  Louis  II  de  Bourbon, 
prince  de  Condé,  geboren  in  1621,  —  iemand  waarmede  wij 
ook  kennis  moeten  maken  —  had  eene  uitstekende  opvoeding 
genoten.  Van  zijn  jeugd  af  koesterde  hij  behagen  in  de  studie 
der  schoone  letteren,  en  had  er  vermaak  in  allerlei  vernuften 
om  zich  te  vereenigen.  Zelfs  toen  hij  zich  op  lateren  leeftijd 
uit  den  krijgsdienst  terug  trok,  wist  hij  nog  zijn  kasteel 
Chantilly  te  maken  tot  de  verzamelplaats  van  mannen  als 
CJomeille,  La  Bruyère  en  Santeuil,  Bacine,  Molière,  la  Fon- 
taine  en  Boileau,  met  welke  hij  boertend  en  spottend  den  tijd 
doorbracht ,  sommigen  door  een  jaargeld  aan  zich  verbindende.  2) 

Condé,  dont  Ie  seol  nom  fait  tomber  les  morailles, 
Force  les  escadrons  et  gagne  les  batailles, 

had  ook  den  veldtocht  tegen  de  Nederlanden  van  den  beginne 
af  meegemaakt.  Doch,  elders  opgehouden,  kwam  hij  eerst  op 
den  21*^^"  April  1673  naar  Utrecht,  vergezeld  door  zijn  zoon, 
den  hertog  van 

Eoghien,  de  son  hymen  Ie  seul  et  digne  fruit. 
Par  lui  dès  son  enfonce  a  la  victoire  instmit,  3) 

en  verder  gevolg.  Hij  werd  met  groote  wapenpraal  en  kanon- 
gebulder binnengehaald  en  naar  't  kwartier  geleid,  dat  men  voor 
hem  in  gereedheid  had  gebracht:  men  had  den  scheidsmuur 
tusschen  de  deftige  woningen  van  burgemeester  Nellesteyn  4) 
en  den  raadsheer  Jacob  Martensz  doorbroken,  en  deze  zóó  tot 
één  gemaakt.  5)  Mr.  de  Becourt ,  „  premier  Maistre  d'hostel  du 

1)  Van  der  Aa,  Biogr.  Wdb.  «Stoupe.» 

2)  Nouvelle  Biographie  Générale  (Didot-Hoefer).  Paris,  Tom.  XI. 

3)  Zie  Boileau's  gedicht  «how  Louis  did  not  pass  the  Bhin.» 

4)  Neef  van  Everard  Booth ;  zie  Dagel.  Aant.  blz.  106. 

5)  Joumael,  blz.  191. 


366 

Prince  de  Condé'',  had  reeds  enkele  dagen  te  voren  zijn  ver- 
blijf genomen  by  onzen  bekenden  Mr.  Everard  Booth,  een  feit» 
voor  ons  zoo  min  van  belang  ontbloot,  als  dit  andere,  dat 
Condé's  zoon  daar  meermalen  op  bezoek  kwam.  1)  's  Avonds 
na  zijne  aankomst  werd  Condé  volgens  bebooren  door  Luxem- 
burg ter  tafel  genood;  den  volgenden  dag  „vergastte"  bij 
Luxemburg,  waarna  de  beurt  kwam  aan  den  commandant 
Stouppe,  die  dan  ook  op  Donderdag,  24  April,  een  deftigen 
maaltijd  voor  den  Prins  aanrichtte.  2)  Van  den  2^^^  tot  den 
25^^^'^  Mei  daaraanvolgende  zag  Condé  zich  gedwongen  zyne 
kamer  te  houden:  hij  leed  aan  „'t voetëuvel"  (podagra).  3) 

Op  denzelfden  2^^^  Mei  ontving  kolonel  Stouppe  een  brief 
van  een  „predikant  en  professor  in  de  Godgeleerdheid  te 
Bern"  —  een  landsman  dus,  en  misschien  ook  een  voormalig 
vriend,  waarin  hij,  Stouppe,  danig  over  den  hekel  werd 
gehaald  wegens  het  feit,  dat  hy  —  een  protestant  —  onder 
de  vaan  van  een  katholiek  vorst  medehielp  om  andere  protes- 
tanten te  beoorlogen.  De  Zwitsersche  godgeleerde  ging  zelfs 
zoover  zijn  anathema  uit  te  spreken  over  allen  „  de  la  Beligion  "» 
die  aan  den  strijd  tegen  Holland  deelnamen,  zoo  zij  niet  van 
stonden  aan  hunne  wapens  verlieten  en  de  Hollanders  gingen 
helpen.  Dat  kon  en  mocht  Stouppe  niet  op  zich  laten  zitten: 
terstond  greep  hij  naar  de  pen  om  zichzelven  te  rechtvaardigen, 
en  eens  aan  de  wereld  bekend  te  maken,  wat  dan  wel  de 
„godsdienst  der  Hollanders"  was,  en  in  hoeverre  men  hun  land 
eene  j^  Heilige  Beptibliek"  kon  noemen.  Zóó  ontstond  het  boekske 
jiLa  Bdigüm  des  HoUandois^  representée  en  plusieur slettres écriUs 
par  un  Officier  de  V Armee  du  Boy,  è  un  Pasteur  &  Professeur 
en  Theologie  de  Berne'*.  Het  zestal  brieven  waaruit  het  werkje 
bestaat,  werd  geschreven  tusschen  2  en  19  Mei  1673,  en 
terstond  ter  perse  gezonden.  4)  Met  vrij  wat  zaakkennis  toont 

1)  DageL  Aanteek.  blz.  107,  108,  109. 

2)  Journael,  blz.  192. 

3)  Journael,  blz.  193. 

4)  Ik  gebruik  den  eersten  druk  in  12^,  ^  Cologne,  chez  Pierre  Martoau, 
1673^  waarschQnlgk  een  verkapte  Elzevier. 


367 

Stouppe   daarin   aan^   dat  de  Nederlanders  weliswaar  heeten 
het  Protestantisme  aan  te  kleven,  maar  dat  zij,  op  de  keper 
beschouwd,  allesbehalve  „de  la  Beligion*'  zijn;  allerlei  gods- 
diensten  en   allerlei   sekten   worden  in  hnn  land  beleden  en 
geduld:    men    vindt    er    Roomsch-Katholieken ,   Lutheranen, 
Brownisten,  Independenten ,  Arminianen,  Anabaptisten,  Soci- 
nianen,  Arrianen,   Enthousiasten,  Kwakers  of  Bevers»  Bore- 
Usten,    Armeniërs,   Moscoviten  en  Libertijnen.  Bovendien  nog 
Joden y   Perzen,  en  eene  groote  menigte  „Zoekers",  die  zelve 
niet  weten,  waartoe  zij  behooren.  De  eigenlijke  God  der  Hol- 
landers  heet  Mammon  of  de  Geldzak;  dien  vereeren  zij  meer 
dan   welken   anderen   ook.  Dat  bewijst  hun  gedrag  in  Japan, 
waar  hunne  beambten,  op  last  van  de  Oost-Lidische  Compagnie, 
--alle  Christendom  verloochenen;  dat  bewijst  ook  hun  gedrag  bij 
roegere  gebeurtenissen.  Hebben  zij  niet  zelve  den  koning  van 
frankrijk   met   hun  vloot  bijgestaan  in  't  beleg  van  'tProtes- 
tantsche    la   Bochelle?   Hebben   zij   niet   op   Amboina   hunne 
eloofsgenooten ,   de  Engelschen,   op    de   wreedaardigste  wijs 
itgeroeid,    om   alleen   alle  voordeden  te  plukken?  Zelfs  hun 
tigen    geschiedschryver    Lieuwe    van    Aitzema    vertelt    het. 
ie   durft   daar   volhouden,  dat  de  Hollanders  oprechte  Cal- 

zijn? 

Wanneer  wij  niet  wisten ,  dat  Utrecht  behalve  Dr.  Lambert  van 

elthuysen  nog  vrij  wat  andere  mannen  binnen  zijne  muren  telde, 

Stouppe   ook   tot  de   „Zoekers''  mocht  rekenen,  dan  zou 

~^^nien  kunnen  vragen,  hoe  hij  aan  al  zijne  wetenschap  gekomen 

^^Ss?  Maar  waar  hij  om  zoo  te  zeggen  dagelijks  met  die  mannen, 

::^neerendeels   tot   de  regentenfamilies  behoorende,  kon  omgaan 

^Iqft  ons  dat  geen  raadsel.  Zoo  zal  hij  ook  zijne  kennis  betref- 

'::fende  Spinoza  verkregen  hebben. 

9  Ik  zou  meenen  U  niet  over  alle  godsdiensten  van  dit  land 
gesproken  te  hebben"  —  zoo  schrijft  hij  aan  den  Zwitserschen 
;j)redikant  1)  „wanneer  ik  U  niet  't  een  en  ander  gezegd  had 
^ver  een  beroemd  en  geleerd  man,  die,  naar  men  mij  verzekert, 


1)  La  Religiën  des  Holl.,  pag.  65. 


368 

een  groot  aantal  volgelingen  heeft,  welke  geheel  zijne  gevoelens 
zijn  toegedaan.  Hij  is  een  geboren  Jood,  heet  Spinoza,  en  heelt 
noch  den  Joodschen  godsdienst  afgezworen  >  noch  den  Christe- 
lijken  omhelsd;  ook  is  hij  een  zeer  slecht  Jood  en  geen  beter 
Christen.  Voor  een  jaar  of  wat  heeft  hij  een  boek  vervaardigd, 
dat  Tractaiiis  Theólogico-PóliHcus  heet;  het  hoofddoel  daarvan 
schijnt  te  zijn  alle  godsdiensten,  vooral  den  Joodschen  en  den 
Christelijken ,  uit  te  roeien ,  en  de  poort  te  openen  voor  Atheïsme , 
Libertinage,  en  vrijheid  van  alle  godsdiensten.  Hij  beweert, 
dat  zij  alle  slechts  uitgevonden  zijn  voor  't  nut  van  *t  gemeene- 
best,  opdat  alle  burgers  eerzaam  leven  en  gehoorzamen  aan 
hun  overheid,  en  dat  zij  zich  aan  de  deugd  (moeten)  wijden 
niet  op  hoop  van  belooning  na  hun  dood,  maar  wegens  de 
uitstekendheid  van  de  deugd  in  zichzelve ,  en  wegens  de  voor- 
deden die  zij,  welke  haar  nastreven,  daarvan  reeds  in  dit 
leven  genieten.  Welke  meening  hij  omtrent  de  Gx)dheid  koes- 
tert, zegt  hij  in  dit  boek  niet  duidelijk,  maar  laat  ze  toch 
hier  en  daar  doorschemeren.  Daarentegen  verkondigt  hij  in 
zijne  gesprekken  ronduit,  dat  God  geen  Wezen  is  met  rede 
begaafd,  oneindig  volmaakt  en  gelukkig,  zooals  wij  ons  in- 
beelden; maar  dat  hij  niets  anders  is  dan  die  kracht  1)  der 
natuur,  die  verspreid  is  in  alle  schepselen. 

Deze  Spinoza  dan  leeft  in  dit  land.  Hij  heeft  eenigen  tijd 
gewoond  in  den  Haag ,  waar  hij  door  alle  nieuwsgierige  geesten 
bezocht  werd,  zelfs  door  meisjes  van  rang,  die  zich  inbeelden 
in  verstand  uit  te  steken  boven  hare  kunne.  Zijne  volgelingen 
durven  zich  niet  bekend  maken,  wijl  zijn  boek  alle  gods- 
diensten ondermijnt,  en  veroordeeld  is  bij  plakkaat  der  Staten ; 
en  hoewel  't  verboden  is,  wordt  het  toch  openlijk  verkocht*  2) 
Onder  de  godgeleerden  van  dit  land  is  er  geen,  die  tegen  de 
meeningen  welke  deze  Autheur  in  zijn  Vertoog  verkondigt, 
heeft   durven    schrijven.  3)  Daarover  ben  ik  te  meer  verwon- 


1)  Cette  vertu  de  la  nature. 

2)  Ziedaar   weer   dat  geheel  oDJuiste  Utrechtsche  praalje.  Eerst  in  1674 
werd  het  verboden. 

3)  Geheel  juist  De  eenige  die  't  uitvoerig  weerlegd  had,  Johan  Melchior, 
was  een  Duitscher.  Eerst  in  1674  verschenen  strgdschriften  van  Hollanders. 


369 

erd»    wijl   hij  blijk    geeft   van  groote  kennis  der  Hebreenw- 

he    taal,   der  Joodsche   godsdienstgebruiken,    der   Joodsche 

e^roonten    en    der    wijsbegeerte,     zoodat    de     godgeleerden 

oeielijk   beweren   kunnen,    dat   het   de   moeite  van  't  weer- 

Bggen    niet  waard  is.  Als  zij   volhouden  in   hun  stilzwijgen 

on    men  't  recht  hebben  te  beweren ,  óf,  dat  zij  geen  geloof 

el>l3en    —   wijl   zij    een   zoo    verderfelijk    boek  onbeantwoord 

.3, ten,     óf,    dat    zij    de   gevoelens    van    dien    schrijver   goed- 

ecLren,   óf  dat  hun  de  moed  en  de  kracht  ze  te  bestrijden 

ntbreekt/'  1). 

Wat  nu'  ligt  meer  voor  de  hand,  dan  dat  Stouppe's  mond 
deze  dagen  overliep  van  hetgeen,  waarmede  zijn  hart  ver- 
was? Moet  men  niet  aannemen,  dat  hij  Condé meermalen 
esproken  heeft  over  dien  banvloek,  door  zijn  eigen  land  en 
olk    op   hem   geslingerd?  En  den  leesgragen  Prins  zijn  ant- 
oord,  binnen  enkele  dagen  gedrukt,  hééft  aangeboden?  En 
as  Condé  niet  juist  de  man  om  nieuwsgierig  te  worden  naar 
ien    befaamden   en   geleerden   Jood,  die  schoone  leerstukken 
ondigde    en    toch   met   alle  bestaande   godsdiensten  „den 
draak  stak"? 

Eort  en  goed:  op  uitnoodiging  van  Condé  is  Spinoza  in  den 
zomer  van  1673  naar  Utrecht  getogen  en  heeft  er  eenige 
^weken  vertoefd. 

Hoe  dit  toegegaan  is  staat  in  Spinoza's  bewaard  gebleven 
brieven  niet  te  lezen.  Doch  reeds  in  1675  werd  een  boekje 
tegen  Stouppe's  geschrift  in  de  wereld  gezonden,  2)  waarin 
men  deze  merkwaardige  woorden  vindt  opgeteekend:  „Maar 
ik  verwonder  mij  er  over,  dat  Stouppe  zoo  sterk  tegen  dien 
Spinoza  te  velde  trekt,  en  beweert,  dat  er  velen  in  dit  land 
zijn  die  hem  bezoeken.  Immers  tijdens  hij  te  Utrecht  vertoefde 
heeft  hij  een  zeer  nauwe  vriendschap  met  dien  Spinoza  gesloten. 


1)  VgL  't  vervolg  op  pag.  107 — 109  van  La  Eeligion  des  Hollandois  — 
wat  hier  niet  ter  zake  doet. 

2)  Par  Jean  Bnm ,  Ministre  du  Boy  des  Armées.  Yan  der  Linde,  Bibliografie. 
NO  67. 

24 


\ 


370 


Want  men  heeft  m^  verzekerd,  dat  de  Prins  van  Condé he^:::^]^ 
op  verzoek  van  Stouppe,  nit  den  Haag  naar  Utrecht  koo^^^^ 

liet,  om  met  hem  te  spreken,  en  dat  Stonppe  hem  zeer  hr:^ ^^i 

geprezen  en  zeer  familiaar  met  hem  heeft  omgegaan.*' 

Zooals  het  feit  daar  ligt,  is  het  een  der  meest  onverkli^^^ 
bare  gebeurtenissen  in  Spinoza*s  leven,  zóó  raadselachtige       ^. 
men  er  meermalen   aan  heeft  getw^feld.  1)  Immers,   hoe^    ^ 
verklaren  dat  de  behoedzame,  bijna  vreesachtige  wijsgeer   van 
de  Paviljoensgracht,   die  de  zinspreuk   CAUTE  in  z\jn  zegel 
voerde,  in  1673,  noAai  zijn  machtigste  beschermer  op  geweld^ 
dadige   wijze  den  dood  had  gevonden,  den  moed  heeft  gehaJE   ^ 
naar  het  vijandelijk  hoofdkwartier  te  trekken,  en  daar  eenige 
weken  te  verblijven?  Naar  't  vijandelijk  hoofdkwartier,  gelegen 
in  eene  provincie,  aan  Noord-  en  Westzyde  geheel  afgesloten 
door  het  water  en  de  onophoudelgk  schermutselende  troepen        ^ 
der  Hollanders !  Zonderling  is  't  niet ,  dat  reeds  kort  na  Spinoza's        ^ 
dood  allerlei  tegenstrijdige  berichten   de  ronde  deden,  tegen-        ^ 
strijdig  —  niet  wat  het  feit  zelf  aangaat,  want  daarover  zijn       ^c: 
allen    het   eens,   maar   over   het  wanneer  en  Aoe.  Om  licht  te 
brengen  in  deze  duisternis,  doen  wij  't  best  Colerus' bericht  af 
te    schrijven,    die,    om   zekerheid  te  erlangen,  opzettelyk  b\j 
Van  der  Spyck  had  nagevraagd.  jiH^z'^  heer  Stouppe  nu"  — 
zoo  schrijft  hij  —  „  verscheiden  brieven  met  Spinoza  gewisseld 
hebbende ,  verzocht  hem  op  zekeren  tijd  van  het  jaar  1673  o 
naar  Utrecht   te   komen,   daar   zijne    Hoogheid  de  Prins  va 
Condé  hem  eens  wenschte  te  spreken,  hem  tevens  verzekerend 
dat  genoemde  Prins  hem  bij  z^jn' koning  een  jaarlijkschpensioe 
zou  teweeg  brengen,  indien  hij  slechts  het  een  of  ander 
zijne  geschriften  aan  Z.  M.  wilde  opdragen.  Te  dien  einde  werE^'d 
hem   een   vrijgeleide    toegezonden ,    en   hij   trok   er   heen ... 
Spinoza's   huisgenooten ,  bij  welke  hij  toen  woonde,  verteldeEv: -^n 
mij,  dat  zü  na  zijn  thuiskomst  van  hem  zelven  vernomen  hebbe 
dat  hij   den   Prins  van   Condé  niet  had  gesproken,  daar  dez 
eenige  dagen  vóór  hij  te  Utrecht  aankwam,  vertrokken 


1)  Van  Vloten  heeft  —  als  altijd  —  vergeten  eens  wat  nieuw  licht  ov^ — =s'^i' 
de  zaak  te  ontsteken.  Vgl.  Ben.  de  Spinoza.  2e  dmk.  1871.  blz.  120. 


371 

had  h\j  met  den  heer  Stouppe  gesproken,  die  hem  beloofd 
,  hem  door  z\]ne  voorspraak  een  jaargeld  van  den  koning 
zullen    bezorgen  I    waarvoor    Spinoza    echter    beleefdelijk 
*K>edankte,  w^l  h\j  niet  voornemens  was  een  ziener  boeken  aan 
en  koning  van  Frankrijk  op  te  dragen."  1) 


Vele  dingen ,  die  van  zelf  spreken ,  mogen  daarom  nog  niet 

n^ezegd  blyven.  Het  spreekt  van  zelf,  dat  Stouppe,  indien 

i^     brieven  gestuurd  heeft  aan  Spinoza,  dat  niet  kan  gedaan 

ebl>en  op  de  gewone  wijs.  Z\j  moesten  eerst  gebracht  worden 

aar    eene  plaats,    die   niet  door  de  Franschen  was  bezet.  2) 

et    spreekt  van  zelf,  dat  geen  simpele  brief  van  Stouppe  in 

^tCLSLt    was,   hem   tot   de  reis  te  bewegen.  Van  zelf,  dat  men 

inoza   —  de  voorzichtigheid  in  persoon  —  door  aanhouden 

moeten   bepraten,   ja   belezen,    het  waagstuk  te  onder- 

emen.  Het  spreekt  van  zelf,  dat  hy,  wilde  hij  op  zgne  reis 

een   overlast  ondervinden  van  Staatsche  troepen,  niet  opge- 

XB.on.den  worden  door  het  water,  een  anderen  weg  moest  volgen 

daxi    den  gewonen;  van  zelf^  dat  h\]  dus  de  provincie  Utrecht 

xxioest  bereiken  van  den  Zuidkant ,  aangezien  Westen  en  Noorden 

zoo  goed  als  ontoegankelijk  waren.  Eindelijk  behoeft  het  nau- 

^«velijks   betoog,   dat  hij   waarschijnlijk  niet  op  reis  is  gegaan 

met    een   Fransch   vrijgeleide   in  den  zak,  maar  zich  dat  liet 

bezorgen  kort  bij  de  Utrechtsche  grens. 

Stouppe   nu   spreekt   het  eerst  over  Spinoza  in  zijn  derden 
brief,    gedétteerd  7  Mei  1673.  Op  den  16den  Mei  1673  toekent 
Mr.  Everard  Booth  in  zijn  dagboek  kalmpjes  op: 
„Naer  Gorinchem  vertogen."  3) 


1)  Dit  bericht  klopt  geheel  met  dat  bg  Lucas;  Bajle's  zwakke  weerlegd 
ging  in  de  Oeuvres  diverses.  Tom.  IV,  pag.  872,  noot.   (La  Haye,  1731). 

2)  Aani  van  Mr.  E^,  Booth  op  2  Febr.  1673.  «Den  intendant  heefk 
aan  Borgem.  Van  der  Voord  laten  weten,  dat  alle  brieven  in  toekomende 
met  de  Fransche  post  naer  Holland  moeten  werden  besteld,  op  de  boete  van 
150  gnlden  op  ider  brief,  die  met  een  ander  post  sonde  mogen  werden 
besteld;  waerdoor  aUe  communicatie  met  die  van  Holland  wert  afg&- 
sneden,  also  die  geen  Fransche  posten  tvülen  admitteren. 

3)  Dagel.  Aanteek.  blz.  111. 


372 

Wat  hem  naar  Grorcum  dreef  staat  niet  gemeld.  Wel  liad 
daar  's  winters  een  regiment  Staatsche  troepen  gelegen  onder 
bevel  van  Booth's  broer,  1)  maar  deze  had  op  den  27«*« 
Januari  met  zijn  volk  de  stad  verlaten  om  zich  bij  't  Prinsen- 
leger in  de  streek  van  Alfen  te  voegen.  2)  Niets  belet  ons 
dus  te  veronderstellen,  dat  Booth  te  Grorcum  nog  andere 
betrekkingen  had,  die,  als  hij  zelf,  wel  tot  de  regentenfamilies 
zullen  behoord  hebben.  Mogelijk  ook,  dat  hq  van  daar  een 
brief  voor  Stouppe  naar  Holland  verzonden  heeft. 

Op  den  21sten  Mei  uit  Grorcum  terugkeerende ,  werd  Booth 
bij  Vianen  door  de  Franschen  aangehouden,  die  hem  tot  den 
volgenden  dag  gevangen  hielden ,  en  eerst  vr\j  lieten  trekken , 
nadat  de  Prins  van  Condé  dat  bevolen  had.  Dus  kwam  hij]  in 
den  namiddag  van  22  Mei  te  utrecht  terug.  3) 

Enkele  dagen  later  liet  dezelfde  Prins  —  nog  niet  geheel 
van  't  „  voeteuvel"  hersteld  —  door  zyn